Кіріспе
Орталық Үндістандағы тау тізбегі
Сатпура тау тізбегі – Орталық Үндістандағы таулар тізбегі. Бұл тізбек шығыс Гуджараттан басталып, Махараштра мен Мадхья-Прадеш шекарасы арқылы шығысқа қарай созылып, Чхаттисгархта аяқталады. Бұл тізбек солтүстікте Виндхья тау тізбегімен параллель орналасқан, және бұл екі шығыс-батыс тізбегі Үндістан субконтинентін Солтүстік Үндістанның Индо-Ганг жазығынан және оңтүстіктегі Декан үстіртінен бөліп тұрады. Нармада өзені Амаркантактағы Сатпураның солтүстік-шығыс шетінен бастау алып, Сатпура мен Виндхья тау тізбектері арасындағы төмендікте ағып, Сатпура тізбегінің солтүстік беткейін кесіп, батысқа қарай Араб теңізіне құяды. Тапти өзені Сатпураның шығыс орталық бөлігінде басталады, тізбектің ортасынан кесіп өтіп, Араб теңізімен Сурат қаласында кездескенше тізбектің оңтүстік беткейлерімен батысқа қарай ағады. Тапи өзенінің бастауы – Мултай, ол Амаркантактан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 465 километр қашықтықта, тау тізбегімен бөлініп орналасқан. Годавари өзені және оның салалары Декан үстіртын суландырады, ол тізбектің оңтүстігінде жатыр, ал Маханади өзені тізбектің ең шығыс бөлігін суландырады. Годавари және Маханади өзендері Бенгал шығанағына құяды. Шығыс жағында Сатпура тау тізбегі Чота Нагпур үстіртінің төбелерімен қосылады. Сатпура тізбегі – бұл тау жотасы, солтүстікте Нармада Грабенымен және оңтүстікте, одан кішірек, бірақ параллель Тапи Грабенымен шектеседі.
География
Шығысқа қарай созылған таулардың шығыс бөлігі батыс бөлігіне қарағанда көбірек жауын-шашын алады, ал шығыс таулар Шығыс Гаттармен бірге шығыс ылғалды жапырақты ормандар аймағын құрайды. Маусымдық құрғақ батыс бөлігі, Нармада аңғары және Виндхья тауларының батыс бөлігі Нармада аңғарының құрғақ жапырақты ормандар аймағына жатады. Бұл тау тізбегі Махараштра және Мадхья-Прадеш штаттары арасындағы табиғи шекара болып табылады. Нармада және Тапти – Арабия теңізіне құятын ірі өзендер. Нармада Үндістанның Мадхья-Прадеш штатының шығысында бастау алып, штаттың батысына қарай Виндхья және Сатпура таулары арасындағы тар аңғар арқылы ағып өтеді. Ол Хамбат шығанағына құяды. Тапи (сондай-ақ Тепти деп те аталады) Нармададан оңтүстікке қарай қысқарақ, параллель бағытта ағып, Махараштра және Гуджарат штаттары арқылы Хамбат шығанағына құяды.
Экология
Сатпура тауларының көп бөлігі тығыз орманды болған; бірақ соңғы онжылдықтарда бұл аймақ біртіндеп орманды жоюға ұшырады, дегенмен орманның маңызды бөлігі сақталды. Бұл ормандық аймақтар бірнеше қауіп төңкерілген және құрып бара жатқан түрлерге пана болып табылады, оның ішінде Бенгал жолбарысы (Panthera tigris tigris), Барасингха, гаур (Bos gaurus), дхоле (Cuon alpinus), жалқау аю (Melursus ursinus), чосингха (Tetracerus quadricornis) және қара бұғы (Antilope cervicapra). Дегенмен, қазір Сатпура көптеген жолбарыс қорықтарымен әйгілі. Бұрын бұл жерді жабайы үндістандық пілдер, арыстандар және азиялық гепардтар билеген. Аймақта бірнеше қорғалатын аумақтар белгіленген, олардың ішінде Канха, Пенч, Гугамал және Сатпура ұлттық парктері, Пачмархи биосфералық қорығы, Мельхат жолбарыс қорығы және Бори қорық орман. Сатпура қоры – бұл жергілікті ұйым, ол аймақтағы табиғатты қорғау жұмыстарын үйлестіреді, және даму мен инфрақұрылымдық жобалар, орман кесу және браконьерлік сияқты қиындықтар әлі де сақталып отыр.
Туризм
Сатпура тауларындағы ұлттық саябақтар, тау курорттары, қорықтар мен қалалар жыл сайын жүздеген мыңдаған туристерді тартады. Тізімдегі орындар шығыстан батысқа қарай орналасқан:
Амаркантак (NLK Amarakaṇṭaka), сондай-ақ "Тиртхрадж" (саяхатшылардың патшасы) деп аталады, Үндістанның Мадхья-Прадеш штатындағы Ануппур қаласындағы паломниктік орын және Нагар Панчаят. Амаркантак аймағы – бірегей табиғи мұра аймағы, Виндхья және Сатпура тауларының тоғысқан жері. Осы жерде Нармада, Сон және Джохила өзендері бастау алады. 15 ғасырдағы атақты үнді мистигі және ақыны Кабир Амаркантак қаласында орналасқан Кабир Чабутрасында (Кабирдің платформасы) медитация жасаған деп есептеледі. Бандавгарх ұлттық саябағы – Амаркантактан солтүстікке қарай Мадхья-Прадеш штатының Умария ауданында орналасқан Мадхья-Прадеш штатының танымал ұлттық саябақтарының бірі. Бандавгарх 1968 жылы 105 км² аумақты алып, ұлттық саябақ болып жарияланды. Буферлік аймақ Умария және Катни орман шаруашылықтарында орналасқан, жалпы ауданы 437 км². Саябақ өзінің атауын аймақтың ең ірі төбесінен алған, ол индус құдайы Раманың Ланканы (Цейлон) күзету үшін ағасы Лакшманаға тапсырған деген сенім бар. Сондықтан Бандавгарх (санскрит: "Ағаның бекінісі") деп аталады. Бұл саябақта биологиялық әртүрлілік өте бай. Бандавгархтағы жолбарыстардың тығыздығы Үндістандағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Саябақта көптеген барс, әртүрлі бұғы түрлері мекендейді. Рева махараджасы Мартанд Сингх 1951 жылы осы аймақта алғашқы ақ жолбарысты ұстады. Бұл ақ жолбарыс, Мохан, қазір Рева махараджаларының сарайында сақталған және көрсетілімге қойылған. Канха ұлттық саябағы – Үндістанның Мадхья-Прадеш штатының Мандал және Балагат аудандарындағы ұлттық саябақ және жолбарыстар қорығы. 1930 жылдары Канха аймағы 250 және 300 км² аумақты алып, Халлон және Банджар деп аталатын екі қорыққа бөлінді. Канха ұлттық саябағы 1955 жылдың 1 маусымында құрылды. Бүгінде оның ауданы Мандал және Балагат аудандарында 940 км² құрайды. 1067 км² буферлік аймақ пен көршілес 110 км² Фен қорығымен бірге Канха жолбарыстар қорығын құрайды. Мадхья-Прадеш орман департаменті. 2010 жылдың 14 сәуірінде алынды. Бұл оны Орталық Үндістандағы ең үлкен ұлттық саябаққа айналдырады. Саябақта Бенгал жолбарысы, леопард, жалкоо аю, барсингха және үнді жабайы итінің көптеген өкілдері бар. Канханың жасыл шөптесін және бамбук орманды жерлері, шалғылы далалары мен шатқалдары Рудьярд Киплингтің "Жангли кітабы" атты атақты романына шабыт берді. Пенч ұлттық саябағы Сатпураның оңтүстігінде орналасқан. Оның аты осы аумақ арқылы ағатын Пенч өзенінен шыққан. Бұл – Үндістандағы 19-шы жобалық жолбарыстар қорығы, ол 1992 жылы құрылды. Мұнда тропикалық ылғалды жапырақты орман өседі. Саябақ солтүстіктен оңтүстікке қарай иреліп жатыр. Пенч ұлттық саябағы Махараштрамен шектесетін Мадхья-Прадеш штатының оңтүстік шекарасында Сеони және Чхиндвара аудандарында орналасқан. Пенч ұлттық саябағының ауданы құрайды, оның ішінде Индира Приядаршини Пенч ұлттық саябағы мен Могли Пенч қорығының негізгі аймағы және Пенч ұлттық саябағының қалған бөлігі буферлік аймақ болып табылады. Қазіргі жолбарыстар қорығының ауданының тарихы да мәнерлі. Оның табиғи байлығы мен сұлулығы Айн-и Акбариде сипатталған. Пенч жолбарыстар қорығы және оның маңы – Рудьярд Киплингтің ең танымал шығармасы "Жангли кітабының" түпнұсқалық орны. Чхиндвара – Сатпура тауларындағы ірі қалалардың бірі. Ол жасыл далалармен, өзендермен және сагуан ағаштарымен қоршалған үстіңгі жазықта орналасқан. Чхиндвараны әртүрлі өсімдіктер мен жануарлар дүниесі бар қалың орман қоршап тұр. Пенч және Канхан – Чхиндвараның екі маңызды өзені. Чхиндвара – Үндістанның Мадхья-Прадеш штатындағы Чхиндвара ауданындағы қалалық агломерация және муниципалитет. Ол Чхиндвара ауданының әкімшілік орталығы. Чхиндвараға жақын орналасқан Нагпур және Джабалпур қалаларынан теміржол немесе автомобиль жолдары арқылы жетуге болады. Ең жақын әуежай Нагпурда (130 км); алайда, Чхиндварада чартерлік ұшақтар/вертолеттер үшін шағын әуежай (ұшу-қону жолағы) бар. Пачмархи – Мадхья-Прадеш штатында орналасқан тау курорты, орман, жануарлар қорығы, өзендері мен тасты жерімен әйгілі. Бұл жаяу жүру, балық аулау және экстремалды саяхаттар үшін танымал туристік орын. Ол "Сатпура патшайымы" деп те аталады және Болливуд фильмдерінің түсірілімдеріне танымал орынға айналды. Сатпура тауларының ең биік нүктесі – Дупгарх Пачмархиде орналасқан. Сатпура ұлттық саябағы Мадхья-Прадеш штатының Нармадапурам ауданында орналасқан. Оның аты Сатпура тауларынан шыққан. Саябақтың ауданы құрайды, ал жанындағы Бори және Панчмархи қорықтарымен бірге Орталық Үндістанның бірегей таулы экожүйесін құрайды. Ұлттық саябақтың жері өте қиын, құмтас шыңдары, тар шатқалдар, шатқалдар мен тығыз орманнан тұрады. Сатпура ұлттық саябағы бірегей экожүйенің бөлігі болғандықтан, биологиялық әртүрлілікке өте бай. Мұнда жолбарыс, үнді леопарды, самбар, читал, Бхедки, нилги, төрт мүйізді антилопа, чинкара, бизон (гаур), жабайы шошқа, жабайы иттің, аюдың, қара бұғының, түлкінің, кірпіштің, ұшатын қоянның, егеуқұйрықтың, үнді алып қоянның және т.б. мекендейді. Әртүрлі құстар бар. Мұндағы кең таралған құстар – мүйізді құстар мен тауыс. Өсімдіктердің құрамында негізінен сал, тик, тенду, Phyllanthus emblica, махуа, бел, бамбук, шөптер және дәрілік өсімдіктер бар. Бори жабайы табиғат қорығы Мадхья-Прадеш штатында орналасқан. Бори жабайы табиғат қорығы Үндістандағы ең көне орманды қорық, 1865 жылы Тева өзені бойында құрылған Бори орман қорығын қамтиды. Қорықтың ауданы құрайды, ол Сатпура тауларының солтүстік етегінде орналасқан. Оның солтүстігі мен шығысында Сатпура ұлттық саябағы, ал батысында Тева өзені орналасқан. Қорық, Сатпура ұлттық саябағымен және Панчмархи қорығымен бірге Панчмархи биосфералық қорығын құрайды. Қорықтың көп бөлігі аралас жапырақты және бамбук орманды жабады, ол шығыс таулы ылғалды жапырақты орманды экожүйесінің бөлігі. Бұл батыс және шығыс Үндістанның орманды жерлері арасындағы маңызды көшу аймағы. Басты ағаштардың ішінде тик (Tectona grandis), дхаора (Anogeissus latifolia), тенду (Diospyros melanoxylon) және т.б. бар. Ірі сүтқоректілерге жолбарыс, леопард, жабайы шошқа, мунтжак бұғысы, гаур (Bos gaurus), читал бұғысы (Axis axis), самбар (Cervus unicolor) және резус макакалары кіреді. Мультаи – Мадхья-Прадеш штатындағы Бетул ауданындағы қала және Нагар Палика. Мультаи – Мадхья-Прадеш штатының оңтүстік қалаларының бірі, Сатпура үстіртінде шамамен жартысын алып жатыр. Кіші ауылдарды ескерсек, ол Нармаданың аңғарында солтүстікте және оңтүстіктегі жазықтар арасында Сатпура тауларының еніне қарай кең аумақты алып жатыр. Ормандар қаланың батысында Шығыс Нимар және Амравати аудандары арасында орналасқан. Ол Тапти өзенінің солтүстік жағасында орналасқан. Мультаи орналасқан. Орташа биіктігі 749 метр (2457 фут). Мультаи – қасиетті орын және Тапти өзенінің бастауы. Күн құдайының қызы, Мата Тапти, мұнда екі әртүрлі храмда құлшылыққа алынады: Прачин Мандир және Навин Мандир. Мультаи қаласы Ахад Саптамы Тапти Жанмоцтав күнінде әсем безендірілген және осы құрметке жылдық Мела ұйымдастырылады. Мультаи қаласында Шива және Хануман құдайына арналған көптеген ежелгі индуист ғибадатханалары бар. Муктагири – Үндістанда Мадхья-Прадеш және Махараштра штаттарының шекарасында орналасқан джайнизм паломниктік орталығы. Ол Мадхья-Прадеш штатындағы Бетул ауданының Бхаинсдехи техіліне немесе Баитул ауданына қарасты. Ол Махараштра штатының Амравати ауданындағы Паратвададан 14 км қашықтықта орналасқан. Муктагири Паратвада – Баитул жолындағы Харпи ауылынан 7 км қашықтықта орналасқан. Муктагири сондай-ақ "Мендхагири" деп те аталады. Таудың үстінде 52 храм бар, олардың төңірегінде сарқырама ағып жатыр. Сарқырама әдетте ауданда жеткілікті жауын-шашын болғанда ғана көрінеді. Саяхатты жоспарлауға болады...
Басқа
INS Сатпура – Үндістан Әскери-теңіз күштерінің Шивалик класындағы фрегаты, оның атауы осы тау тізбегінен алынған.