Кіріспе

Иранның Керман провинциясындағы қала.

Керман провинциясының әкімшілік бөлінісі.

Рафсанжан ауданының Орталық ауданында орналасқан қала, сонымен қатар аудан мен ауданның орталығы болып табылады. 2006 жылғы ұлттық халық санағы бойынша халқы 33 489 шаңырақта 136 388 адамды құрады. 2011 жылғы келесі санақ 39 281 шаңырақта 151 420 адамды санады. 2016 жылғы соңғы санақ бойынша 47 013 шаңырақта 161 909 адам тұрады. Рафсанжан әлемдегі фисташканың ең ірі өндірушісі. Сарчешме мыс кен орындары әлемдегі ең ірі кен орындарының қатарында. Сонымен қатар, әлемдегі ең үлкен және ең көне үй Рафсанжанда орналасқан. Қала сонымен қатар кілем өндірісінің маңызды орталығы болып табылады, бірақ кілемдер Рафсанжандық емес, Кермандық кілемдер ретінде сатылады.

Этимология

Рафсанжан атауының шығу тегі көне парсы тіліне қатысты деп есептеледі. Бір теория бойынша, бұл атау "Рафсан" және "Кан" сөздерінен туындаған, олар көне парсы тілінде сәйкесінше "мыс" және "кен" деген мағына береді. Осы екі сөз қаланың бастапқы атауы "Рафсанганды" құрады, кейін ол араб тіліндегі қазіргі түріне, "Рафсанжанға" айналды. Тағы бір теорияға сәйкес, қаланың түпкі атауы "Санжан" болған. Су тасқынына ұшырағандықтан, қала көп зардап шегіп, халық арасында "Рафт Санжан", сосын "Рафсанжан" деп аталды. "Раф" сөзі "Рафт" сөзіне айналды; бір әріптің қосылуы фарсы тіліндегі сөз мағынасын "шайып тастауға" өзгертеді, бұл үлкен ағынның келтірген зиянын көрсетеді. Аңыз бойынша, қала аумағында үлкен ағын болғаннан кейін "Санжан" атауы "Рафсанжанға" өзгертілген.

Тарих

Бұл қаланың пайда болуы мен құрылуы туралы көптеген әңгімелер бар. Қажар әулеті кезінде және Насер әд-Дин шах (Иран шахы) тұсында Рафсанжан «Анас» деп аталды және Фарс провинциясының құрамына кірді; кейіннен ол Керман үкіметінің бақылауына өтті. Тарихында Рафсанжан Керман мен Язд қалалары арасындағы маңызды жол торабында орналасқандықтан, ірі қала ретінде танылды. Сафави әулетінің соңында Ауғандар осы қалаға шабуыл жасап, зұлмат пен апатқа ұшыратты. Аталған шабуылдан кейінгі өркендеудің төмен деңгейі Қажар әулетіне дейін жалғасты, қала сол уақытқа дейін тоқырап қалды. 1787 жылы Аға Мұхаммед хан Қажар Рафсанжанға шабуыл жасады, соғысты тоқтату үшін халқы мойынсұнуға келісті, сондықтан ол қаланы қырғынсыз, өлтірусіз және зорлық-зомбылықсыз тастап кетті. 1866 жылы Ибрахим хан Захирадол (Керман үкіметі) қаланы қайта жаңартуға және қайта құруға бұйрық берді. Салыныс басталып, жағдай жақсара бастады. 1913 жылы Әмір Мофкем Бахтияри қаланың айналасына мықты қабырға салуды бұйырды, оның қалдықтары бүгінге дейін сақталған. Бұл қадам қаланың мәртебесін арттырды. 1938 жылы қаланың ішінде алғашқы жол торабы салынды, қазір ол Имам Хомейни, Еңгельс және Шохада атымен белгілі. Рафсанжан бұрынғы уақытта мақтаның ірі өндірушілерінің бірі болғандықтан да маңызды қала саналды. Өнімнің жоғары сапасының арқасында ол Үндістан мен Ресейге экспортталды. 1945 жылы Рафсанжан қалашыққа айналды. Бүгінде Рафсанжан Керманның ең маңызды және халыққа толы қалаларының бірі болып табылады және мемлекеттік және ұлттық экономикада маңызды рөл атқарады. Кен байлықтары мен фисташкалары Иранда ғана емес, бүкіл әлемде танымал.

География

Рафсанжан Лут шөлінің оңтүстік бөлігінде, Керман провинциясының солтүстік-батысында орналасқан. Бұл қаланың бойлық координатасы – шығысқа қарай 56 градус, ал ендік координатасы – оңтүстікке қарай 30 градус. Керман мен осы қала арасындағы орташа қашықтық – ... Қаланың әуежайы және темір жолы бар (Тегеран – Бандар-Аббас бағыты). Сонымен қатар, қаланың биіктігі ... метр, ал жер ауданы шамамен ... гектарды құрайды. Рафсанжанның солтүстік бөлігі Бафг және Зарандпен ортақ шекараға ие, оңтүстік бөлігі Бардсырмен, батыс жағы Анар және Шахре Бабақпен, ал шығыс жағы Керман және Зарандпен көршілес. Рафсанжанда Шур және Гиудери деп аталатын екі маусымдық өзен бар. Аймақтағы таулар Загрос тау тізбегінің бөлігі болып табылады, ал Сарчешме және Даваран ең танымалдары.

Климат

Рафсанжан қаласында қыстары суық және аязды, ал жаздары ыстық және құрғақ болады. Бұл қала Иранның орталық бөлігінде орналасқан және бұл аймақ шөлді жер. Ауа райы жазда ыстық, қыста суық, күндері әдетте жылы, ал түндері суық болады. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамалы.

Қоршаған орта

Рафсанжан қаласы Сарчешме, Хатунабад және Шахрбабак мыс қорыту зауыттарының ластаушы түтініне ұшырады. Екінші жағынан, жыл сайын 14 фисташка бағына пестицид шашырылады, нәтижесінде Рафсанжан фисташка бақтарында ондаған тонна у пайда болады. Рафсанжан суындағы сынаптың ластану деңгейі рұқсат етілген нормадан он есе жоғары, сондықтан ауыз суды тазалау үшін лицензияланған су тазарту құрылғыларын қолдану қатты ұсынылады, ал құрылғының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін құрылғыдан шыққан суды да тексеру қажет.

Флора мен фауна

Жабайы егістіктер мен ағаштардың ішінде инжір мен бадам бар. Таулы жерлерде тіршілік ететін жабайы жануарларға ешкі, қой, газель, қасқыр, гиена, жабайы мысық және кейбір құстар – мысалы, көгершіндер, бүркіттер мен кескілеуіштер жатады.

Фисташка өнімі

Рафсанжан – Иранның орталық бөлігіндегі жартылай шөлейтті аймақ. Бұл аймақ жоғары сапалы фисташка өндірісімен әйгілі, ол жыл сайын шамамен 1 миллиард долларлық табыс әкеледі. Иран үкіметі соңғы ондаған жылдар бойы энергия мен суға субсидия беріп, өндірушілерді бұл аймаққа тартты. 30 000-нан астам адам фисташка бақтарын иелену немесе басқару арқылы өндіріске тікелей қатысады. Осының салдарынан Рафсанжандағы фисташка өсірушілер суландыру үшін тек жер асты суларына ғана сүйеніп келді. 1980 жылдардың соңындағы мәліметтерге сәйкес, Рафсанжани отбасы Рафсанжан қаласының маңындағы миллиондаған долларлық фисташка нарығын "басқарады" делінеді. Бұрынғы Иран президенті және Иранның ең беделді тұлғаларының бірі Али Акбар Хашеми Рафсанжани парламент спикерінің төрағасы болды және Иранның инфрақұрылымының көп бөлігін, соның ішінде бөгеттерді салған Ислам революциялық гвардиясының (ИРГ) құрылыс компаниясымен тығыз байланыста болды. Бұл бөгеттер суды режимнің жоғары лауазымды өкілдерінің, соның ішінде Рафсанжани отбасының ауыл шаруашылығына бағыттау үшін пайдаланылды, нәтижесінде су мафиясы сияқты жағдай туды. Мұның себебі 1962 жылғы Иран жер реформасы бағдарламасы бойынша жеміс бақтары қайта бөлуден босатылды. Бұл бағдарлама феодалдық жүйені жоюға және ірі жер иелерінен шағын шаруаларға егістік жерді қайта бөлуге бағытталған болатын. 1980 жылдардың соңында Рафсанжанның екі ауылында жүргізілген сауалнама көрсеткендей, ауыл тұрғындарының тек 17%-ы су мен егістік жерге ие болды, ал қалған бөлігі аз ғана сандағы жер иелеріне тиесілі еді.

Жыныстық айырмашылықтар

Осы дәуірде Персия таулы аймағында кең таралған, жерді бөлісіп өңдеу шартынан жалдамалы еңбекке көшу болды. Фисташка өсіру үшін жаңа еңбек күші біліктілігі мен жынысына қарай бөлінді және тек жалақы есебінен жұмыс істеді. "Гахари" деп аталатын жұмысшылар, олар ерлер және суару жұмыстарында жоғары білікті, ал суару жұмысы – ерлерге ғана тән болғандықтан, "еңбек аристократиясын" құрады. Оларға айлық жалақы, жаңа жылдық сыйлық және жер иесінің суару суына қол жеткізе алатын шағын жер телімі ақысыз берілді. Ал, орақ шабу мен орақтан кейінгі жұмыстармен айналысатын әйелдер еңбек иерархиясының ең төменгі сатысында болды. Олардың жұмысы маусымдық сипатта болды, ал еңбекақысы көбінесе жұмыс көлеміне қарай төленді, ал төлем жұмысты аяқтағаннан кейін үш-төрт ай өткен соң жасалатын. Бұған қоса, әйелдер үшін дәстүрлі табыс көзі болған мақта тоқу және тоқыма өнеркәсібі, арзан синтетикалық талшықтардың бәсекесіне байланысты дерлік жойылды.

Көлік

Рафсанжан Керман-Язд тас жолының басты артериясында орналасқан. Рафсанжан мен басқа қалалар арасындағы қашықтықтар: Бардсырға, Сыржанға, Шахре Бабакқа, Анарға, Зарандқа, Бафғқа және Яздқа дейін. Жергілікті тұрғындар қоғамдық және жеке көліктерді пайдаланады, бірақ жеке көліктер азаматтардың арасында қоғамдық көліктерден гөрі көбірек танымал. Рафсанжанда басқа қалалар мен облыстарға бару үшін автобустар, теміржол және әуежай бар.

Спорт

Футбол клубы «Мес Рафсанжан» осы қалада негізделген.