Кіріспе

Иран провинциясы

Гилан провинциясы (استان گیلان;) – Иранның солтүстік-батысындағы 31 провинцияның бірі. Ол Каспий теңізінің жағасында, Иранның 3-аймағында, Мазандаран провинциясының батысында, Ардабил провинциясының шығысында және Занжан мен Казвин провинцияларының солтүстігінде орналасқан. Солтүстік жағынан Әзірбайжанмен (Астара ауданы) шектеседі. Провинцияның солтүстік бөлігі Оңтүстік (Иран) Талыш аймағының бір бөлігін құрайды. Провинцияның орталығы – Гиланның астанасы Рашт қаласы. Басқа қалалар: Астане-йе Ашрафие, Астара, Фуман, Хаштпар, Лахижан, Лангаруд, Масулех, Манжил, Рудбар, Рудсар, Шафт, Сиакал және Соуме-э Сара. Негізгі порты – Бандар-э Анзали, бұрын Бандар-э Пахлави деп аталған. 2006 жылғы халық санауы бойынша провинцияда 669 221 үй шаруашылығында 2 381 063 адам тұрды. 2011 жылғы келесі халық санауы 777 316 үй шаруашылығында 2 480 874 адамды көрсетті. 2016 жылы өткізілген соңғы халық санауы кезінде Гилан халқы 851 382 үй шаруашылығында 2 530 696 адамға жетті.

Палеолит дәуірі

Ертедегі адамдар Гилан аймағында төменгі палеолиттен бері қоныстанған. Дарбанд үңгірі – Гилан провинциясындағы ең ерте белгілі адам мекені. Ол Сиа Варудтың терең саласының каньонында орналасқан және Иранда төменгі палеолит кезеңіндегі ең ертедегі адамдардың үңгірде қоныстанғанына дәлел сақтайды. Ирандық археологтар тобы тапқан тас құралдары мен жануарлардың қаңқа қалдықтары Чибан кезеңінің соңына жатады. Яршальман – орта палеолитке жататын пана, шамамен 40 000 – 70 000 жыл бұрын неандертальдықтармен мекенделген болуы мүмкін. Сондай-ақ, Халваст панасы да бар.

Ерте тарих

Гелалар немесе гилиттер б.з.д. екінші немесе бірінші ғасырында Каспий теңізінің оңтүстігіне және Амард өзенінің (қазіргі Сефид Руд) батысына кірген секілді. Плиний оларды бұрын осы аймақта тұрған кадусийлермен теңестіреді. Бірақ олар Дағыстан аймағынан келген, кадусийлердің орнын басып алған жеке халық болғандығы ықтимал. Гиланның жергілікті тұрғындарының тамырлары Кавказға дейін жететіні генетикалық және тілдік зерттеулермен дәлелденеді, себебі гилактардың Y ДНК-сы грузиндер мен басқа Оңтүстік Кавказ халықтарына, ал олардың mtDNA-сы басқа ирандық топтарға жақын. Олардың тілі Кавказ тілдерімен типологиялық ұқсастықтарды бөліседі.

Ортағасырлық тарих

Гилан провинциясы 10 ғасырдың ортасында Зияридтер және Буйидтер әулеттерінің пайда болған жері болды. Бұрын провинция халқы 7 ғасырдағы Сасанидтер династиясы кезінде көрнекті орынға ие болған, сондықтан олардың саяси күші Месопотамияға дейін созылған. Гилак және Дейламит әскербасылары мен мұсылман әскерлерінің арасындағы алғашқы кездесу 637 жылы Джалула шайқасында болды. Диламдық қолбасшы Мута гильстер, диламдықтар, парсылар және Рей аймағының адамдарынан тұратын әскерді басқарды. Мута шайқаста қаза тауып, жеңілген әскері тәртіпті түрде шегінуге үлгерді. Алайда, бұл арабтар үшін Пирр жеңісі болған сияқты, өйткені олар қарсыластарын қуып жүрмеді. Мұсылман арабтары Иранның басқа аймақтарындағыдай Гиланды жаулап ала алмады. Гиланилер мен Дейламиттер арабтардың өз жерлерін басып алу немесе оларды исламға айналдыру әрекеттерін сәтті теріске шығарды. Шын мәнінде, 945 жылы Бағдадты жаулап алып, билік тепе-теңдігін өзгерткен Буйид патшасы Муизз әл-Дауланың басшылығымен Дейламиттер болды. Алайда Муизз әл-Даула аббасид халифаларына өз сарайларында тыныш, жайлы тұтқында қалуға рұқсат берді. Шығыс шіркеуі 780 жылдары Гиланды евангелизациялай бастады, Шубалишо басшылығымен епархия құрылды. 9-10 ғасырларда дейламиттер, кейіннен гиланилер біртіндеп зиддий шииттеріне айналды. Иран мен Месопотамиядағы әскери театрларда белсенді болған бірнеше дейламит қолбасшылары мен сарбаздары ашық түрде зороастрий болды (мысалы, Орталық Ирандағы соғыс әміршісі Асфар Шируйе және Рейдің соғыс әміршісі Какидің ұлы Макан) немесе зороастрийлік сезімдерді қорғайды деп күдіктенді (мысалы, Мардавиж). Мұсылман жылнамалары 9 ғасырда Каспий теңізі жағалауындағы варягтардың (орыстар, орыс-норвегтерден бұрынғылар) шапқындары туралы жазғанда, дейламиттерді мұсылман емес деп көрсетеді. Бұл жылнамалар сонымен қатар дейламиттер Каспий аймағындағы жалғыз жауынгерлер екенін көрсетеді, олар қорқынышты варяг викингтерімен тең дәрежеде күресе алды. Дейламит жалдамалы әскерлері Египет, Аль-Андалус және Хазар қағандығында қызмет етті. Буйидтер Ирандағы ең табысты дейламит әулеттерін құрды. 9-11 ғасырларда 864 және 1041 жылдар аралығында рустар Иран, Әзірбайжан және Дагестанның Каспий теңізі жағалауына Каспий экспедицияларының бөлігі ретінде қайта-қайта шабуылдар жасады. Алғашында рустар 9 ғасырда Серкландта пайда болды, Волга сауда жолымен саудагерлер ретінде саяхаттап, тері, бал және құлдар сатты. Алғашқы шағын шабуылдар 9 ғасырдың соңы мен 10 ғасырдың басында болды. Рустар 913 жылы алғашқы ірі экспедиция жасады; 500 кемемен келген олар Горганның батыс бөлігін, сондай-ақ Гилан мен Мазандаранды тонап, құлдар мен тауарларды алып кетті. 10 және 11 ғасырларда Газнавидтер мен Сәлжұқтар әулеттерінің өркендеуіне әкелген түрік шапқындары Ирандағы дейламит мемлекеттеріне соңғы нүкте қойды. 11 ғасырдан бастап Сафавиттердің билікке келуіне дейін Гиланды Альборз тауларының оңтүстігіндегі үстем күшке салық төлейтін, бірақ тәуелсіз билік жүргізген жергілікті билеушілер басқарды. 1307 жылы Ильхан Өлжейтү аймақты жаулап алды. Бұл аймақтың Ильханид моңғолдары мен олардың грузин одақтастары 1270 жылдардың соңында жаулап ала алмағаннан кейін, моңғолдар билігіне алғаш рет түсуі болды. 1336 жылдан кейін аймақ қайтадан тәуелсіз болған сияқты. Жібек өндірісі енгізілгенге дейін (күні белгісіз, бірақ 15 ғасырда экономиканың тірегі болды) Гилан кедей провинция болды. Гилан мен Парсыны байланыстыратын тұрақты сауда жолдары болған жоқ. Шағын саудада темекіленген балық және ағаш өнімдері болды. Қазвин қаласы бастапқыда дейламиттердің тонаушы топтарына қарсы бекініс қаласы болған сияқты, бұл провинцияның экономикасы өз халқына қолдау көрсету үшін жеткілікті өнім бермейтінін көрсетеді. Бұл орта ғасырдың соңында жібек құртының енгізілуімен өзгерді.

Ерте заманауи және заманауи тарих

Гилан екі рет, қысқа мерзімге, Осман империясының бағыныштылығын мойындады, бірақ 1534 және 1591 жылдары Ұлы Портаға салық төлемеді. Сафави әмірі I Аббас хан, Гиланның соңғы жартылай тәуелсіз билеушісі Ахмад ханның билігін тоқтатты және провинцияны тікелей өзінің империясына қосты. Осыдан бастап Гиланның билеушілерін парсы шахы тағайындады. Сафави дәуірінде Гиланға көптеген грузиндер, черкестер, армяндар және Кавказдың басқа да халықтары қоныстанды. Осы грузиндер мен черкестердің көпшілігі гилактардың құрамына сіңіп кетті. Грузин қоныстану тарихын XVII ғасыр авторы Искандар Бег Мунши «Тарих-и Алам Ара-и Аббаси» еңбегінде, ал черкес қоныстарын Пьетро Делла Валле және басқа авторлар сипаттаған. Сафави империясы XVII ғасырдың соңына қарай әлсіреп қалды. XVIII ғасырдың басында бұрынғы қуатты империя азамат соғысы мен көтерілістердің құрсауында болды. Ресейдің Петр I (Ұлы Петр) 1722-1723 жылдардағы Ресей-Парсы соғысы және 1723 жылғы Санкт-Петербург шарты арқылы Гиланды, Солтүстік Кавказдағы, Транскавказиядағы көптеген ирандық аумақтарды, сондай-ақ Иранның солтүстік материгіндегі басқа да аумақтарды басып алған әскер жіберді. 1722 жылдың соңы мен 1723 жылдың наурыз айының соңы аралығында басып алынған Гилан және оның астанасы Рашт шамамен он жыл ресейлік билікте болды. Қажарлар XVIII ғасырдың соңында Парсыда (Иран) орталық үкімет құрды. Олар Ресейге қарсы бірнеше соғыста жеңіліп (1804-1813 және 1826-1828 жылдардағы Ресей-Парсы соғыстары), Каспий аймағында Ресей империясының ықпалын күшейтті, бұл 1946 жылға дейін сақталды. Гилан қалалары Рашт пен Анзали орыстар мен орыс әскерлерімен басылып алынып, қоныстандырылды. Аймақтағы ірі қалалардың көпшілігінде орыс мектептері болды және бүгін Рашттан орыс мәдениетінің іздерін табуға болады. Мектептерде орыс тілі міндетті сабақ болды және аймақтағы орыс ықпалының күшеюі 1946 жылға дейін созылып, Иран тарихына елеулі әсер етті, себебі ол тікелей Парсы конституциялық революциясына әкелді. Гилан 15 ғасырдан бастап жібек өндіруші болды. Осының нәтижесінде, ол Иранның ең бай провинцияларының біріне айналды. Сафавилердің XVI ғасырдағы аннексиясы осы кіріс ағынымен байланысты болды. Жібек саудасы, өндіріс емес, тәждің монополиясы болды және императорлық қазынаның сауда кірісінің ең маңызды көзі болды. XVI ғасырдан XIX ғасырдың ортасына дейін Гилан Азиядағы жібек экспортының негізгі орталығы болды. Шах бұл сауданы грек және армян саудагерлеріне тапсырып, олардың орнына табыстың үлкен бөлігін алды. XIX ғасырдың ортасында жібек құрттары арасындағы жұқпалы ауру Гилан экономикасын құлдыратты, кең таралған экономикалық қиындықтарға әкелді. Гиланның дамып келе жатқан өнеркәсіпшілері мен саудагерлері Қажарлардың әлсіз және тиімсіз билігіне наразылық білдірді. Гиланның ауыл шаруашылығы мен өнеркәсібін жібек өндірісінен күріш өндірісіне қайта бағдарлау және шай плантацияларын енгізу провинциядағы жібек өндірісінің төмендеуіне жауап болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Гилан Тегеранның орталық үкіметінен тәуелсіз басқарылды және провинция тұрақты түрде бөлініп кетуі мүмкін деген алаңдаушылық туды. Соғыстан бұрын гиландар Иранның Конституциялық революциясында маңызды рөл атқарды. Сепахдар-и Тонекабони (Рашти) революцияның алғашқы жылдарындағы көрнекті тұлға болды және Мұхаммед Әли Шах Қажарды жеңуде маңызды рөл атқарды. 1910 жылдардың соңында көптеген гиландар сол кездегі солтүстік Ирандағы ең көрнекті революциялық көшбасшы болған Мирза Кучик ханның басшылығымен бірікті. Ханның қозғалысы, Гиланның Жангал қозғалысы деп аталды, Тегеранға қарулы бригада жіберді, ол Қажар билеушісі Мұхаммед Әли Шахты құлатуға көмектесті. Алайда, революция конституционалистер күткендей алға баспады, Иран көптеген ішкі тәртіпсіздіктерге және, әсіресе, британдық және орыс империяларынан келген шетелдік араласуларға тап болды. Большевиктік революция кезінде және одан кейінгі бірнеше жылдар бойы аймаққа ресейлік қоныстанушылардың (ақ эмигранттар) көптеп келуі байқалды. Осы босқындардың ұрпақтары аймақта көптеп кездеседі. Сол кезеңде Анзали Иран мен Еуропа арасындағы негізгі сауда порты болды. Жангалилер Иран тарихында даңққа ие болды және Гилан мен Мазандаранды шетелдік басқыншылықтан қорғады. Алайда 1920 жылы британдық күштер большевиктердің қуғындауында болған Бандар-э-Анзалиге шабуыл жасады. Осы қақтығыстың ортасында Жангалилер британдықтарға қарсы большевиктермен одақтасты. Бұл 1920 жылдың маусымынан 1921 жылдың қыркүйегіне дейін болған Парсы Социалистік Кеңес Республикасының (көбінесе Гилан Социалистік Республикасы деп аталады) құрылысына әкелді. 1921 жылдың ақпанында кеңестіктер Гиланның Жангал үкіметін қолдауын тоқтатып, Тегеранның орталық үкіметімен 1921 жылғы Ресей-Парсы достық шартын жасасты. Жангалилер 1921 жылдың қыркүйегінде Гиланды Тегеран бақылауына қайтарумен аяқталғанша орталық үкіметке қарсы күресін жалғастырды.