Кіріспе
Иранның географиялық ерекшеліктері
Географиялық тұрғыдан алғанда, Иран елі Батыс Азияда орналасқан және Каспий теңізімен, Парсы шығанағымен және Оман шығанағымен шектеседі. Топографиялық тұрғыдан алғанда, ол негізінен Парсы жазығында орналасқан. Оның таулары бірнеше ғасырлар бойы елдің саяси және экономикалық тарихына әсер етті. Таулар бірнеше кең алаптарды қамтиды, олардың үстінде ірі ауыл шаруашылығы және қалалық елді мекендер орналасқан. 20-ғасырға дейін, халықты қоныстандыру орталықтарын байланыстыру үшін таулар арқылы ірі автомобиль жолдары мен теміржолдар салынғанға дейін, бұл алаптар бір-бірінен салыстырмалы түрде оқшауланған болатын. Әдетте, әрбір алапта бір ірі қала басымдық құрады, ал қала мен оны қоршаған жүздеген ауылдар арасында күрделі экономикалық қатынастар болды. Алаптарды қоршап тұрған таулардың биік жерлерінде тайпалық құрылымдағы топтар мал өсітіп, дәстүрлі жазғы және қысқы жайылымдар арасында жылқымен көшіп, трансхуманциямен айналысты. Елде ірі өзен жүйелері жоқ, ал тарихи түрде көліктер таудағы саңылаулар мен өткелдерді кесіп өтетін жолдармен жүрген керуендер арқылы жүзеге асырылды. Таулар Персия шығанағы мен Каспий теңізіне қол жеткізуді де қиындатты. Ауданы 1648700 шаршы километрді құрайтын Иран әлем елдерінің арасында 17-орында тұр. Иранның солтүстік шекарасы бірнеше посткеңестік мемлекеттермен: Армения, Әзірбайжан және Түрікменстанмен шектеседі. Бұл шекаралар Каспий теңізінің оңтүстік жағалауындағы 700 километрден астам су аумағын қамтиды. Иранның батыс шекарасы солтүстікте Түркиямен, оңтүстікте Иракпен, Арванд Руд өзенінде аяқталады. Парсы шығанағы мен Оман шығанағының жағалаулары бүкіл оңтүстік шекараны құрайды. Шығыс жағында Ауғанстан, ал оңтүстікте Пакистан жатыр. Иранның Әзірбайжаннан (солтүстік-батыс) Систан және Белучистан провинциясына (оңтүстік-шығыс) дейінгі диагональдық қашықтығы шамамен 2300 километрді құрайды.
Топография
Иранның топографиясы биік ішкі ойыстарды қоршап тұрған тік, таулы жиектерден тұрады. Басты тау тізбегі – Загрос таулары, параллель қырлардан және жазықтықтардан тұратын, елді солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа дейін тікелей бөліп өтетін тізбек. Загрос тауларындағы көптеген шыңдар теңіз деңгейінен жоғары, ал елдің оңтүстік-орталық аймағында кем дегенде бес шыңы бар. Загрос таулары Иранның оңтүстік-шығысына қарай созылғанда, шыңдардың орташа биіктігі күрт төмендеп, теңіз деңгейінен төмендейді. Каспий теңізінің жағалауында тағы бір тау тізбегі – тар, бірақ биік Альборз таулары орналасқан. Альборздың ортасында орналасқан Дамаванд жанартауы елдің ең биік шыңы ғана емес, сонымен қатар Хиндукуштан батысқа қарай Еуразия құрлығындағы ең биік тау болып табылады. Иранның орталық бөлігі бірнеше жабық ойыстардан тұрады, олар жиынтығында Орталық үстірт деп аталады. Бұл үстірттің орташа биіктігі шамамен метр, бірақ үстірттің үстінен көтерілген бірнеше таулар одан да биік. Үстірттің шығыс бөлігі екі тұзды шөлмен – Дешт-е Кавир (Ұлы тұзды шөл) және Дешт-е Лутпен жабылған. Шашыраңқы оазистерден басқа, бұл шөлдерде адам тұрмайды. Солтүстік-батыс Иранның бір бөлігі Армения таулы аймағының құрамына кіреді, ол топографиялық тұрғыдан көршілес Түркия, Армения, Әзірбайжан және Грузияның басқа бөліктерімен жалғасады. Иранда тек екі жазық жер бар: оңтүстік-батыстағы Хузестан жазығы және солтүстіктегі Каспий теңізі жағалауындағы жазық. Хузестан жазығы – Месопотамия жазығының үшбұрышты пішіндегі кеңейтімі, шамамен ені бар және шамамен ішке қарай созылады, теңіз деңгейінен бірнеше метр ғана көтеріледі, содан кейін Загрос тауларының алғашқы етегімен кенеттен кездеседі. Хузестан жазығының көп бөлігі батпақтармен жабылған. Каспий жазығы ұзын және тар. Ол Каспий жағалауы бойымен созылады, бірақ ең кең жері метрден аспайды, ал кейбір жерлерде Альборз тауларының етегінен жағалауды бөліп тұрған қашықтық метрден де аз. Персия шығанағының оңтүстік жағалауында Хузестан және Оман шығанағының жағалауында нақты жазықтар жоқ, өйткені бұл аймақтардағы Загрос таулары тікелей жағалауға дейін төмендейді. Елде ірі өзендер жоқ. Кіші өзендер мен арналардың ішінде кеме жүретін жалғыз – ұзындығы бар Карун, ол Құрамшаһрдан Ахвазға дейін терең суға түспейтін кемелермен жүзіп өтуге мүмкіндік береді. Басқа да бірнеше тұрақты өзендер мен арналар Персия шығанағына құйылады, ал солтүстік-батыстағы Загрос немесе Альборздан бастау алатын көптеген шағын өзендер Каспий теңізіне құйылады. Орталық үстіртте көптеген өзендер – олардың көпшілігі жылдың басым бөлігінде құрғақ арнада ағады – көктемде тауларда қар еруінен пайда болады және тұрақты арналар арқылы ағып, ақырында құрғақ көлдерге құяды, олар жаз айларында кеуіп қалады. Солтүстік-батысында тұздылығы балықтар мен көптеген су жануарларының тіршілік етуіне мүмкіндік бермейтін тұрақты тұзды көл – Урмия көлі (дәстүрлі атауы, сондай-ақ Урмия көлі деп те аталады, ол Мұхаммед Реза шах тұсында Резайе көлі деп аталғаннан кейін қайтадан бұрынғы атауына қайта оралды) орналасқан. Иран мен Ауғанстан шекарасында Белуджистан ва Систан провинциясында бірнеше байланысқан тұзды көлдер де бар. Иранның таулы аймақтарында әлемдегі ең күтпеген мұздықтар кездеседі. Олардың құрғақ ортада пайда болуы мұздық мұздан тәтті сумен қамтамасыз етілуіне байланысты адамдар үшін тиімді. Экспедиция барысында Клаус Тиманн экологиялық қайырымдылық ұйымы Project Pressure-мен бірге мұрағаттық және экспедициялық фотосуреттер сериясын жасады, олар климаттың өзгеруіне байланысты жағдайдың өте шұғыл екенін және шалғай аймақтарда өмір сүру үшін осындай табиғи мұз формаларына тәуелді адамдарды көрсетеді. Жақында жүргізілген жаһандық қашықтан зондтау талдауы бойынша, Иранда 1 481 км² тұйық жағалау бар екендігі анықталды, бұл оны тұйық жағалау ауданы бойынша 22-ші орынға қойды.
As the Zagros continue into southeastern Iran, the average elevation of the peaks declines dramatically to under Rimming the Caspian Sea littoral is another chain of mountains, the narrow but high Alborz Mountains. Volcanic Mount Damavand, , located in the center of the Alborz, is not only the country's highest peak but also the highest mountain on the Eurasian landmass west of the Hindu Kush. The center of Iran consists of several closed basins that collectively are referred to as the Central Plateau. The average elevation of this plateau is about , but several of the mountains that tower over the plateau exceed The eastern part of the plateau is covered by two salt deserts, the Dasht e Kavir (Great Salt Desert) and the Dasht e Lut. Except for some scattered oases, these deserts are uninhabited. Parts of northwestern Iran are part of the Armenian highlands, which adjoins it topographically with other parts of neighbouring Turkey, Armenia, Azerbaijan, and Georgia. Iran has only two expanses of lowlands: the Khuzestan Plain in the southwest and the Caspian Sea coastal plain in the north. The former is a roughly triangular shaped extension of the Mesopotamia plain and averages about in width. It extends for about inland, barely rising a few meters above sea level, then meets abruptly with the first foothills of the Zagros. Much of the Khuzestan plain is covered with marshes. The Caspian plain is both longer and narrower. It extends for some along the Caspian shore, but its widest point is less than , while at some places less than separate the shore from the Alborz foothills. The Persian Gulf coast south of Khuzestan and the Gulf of Oman coast have no real plains because the Zagros in these areas come right down to the shore. There are no major rivers in the country. Of the small rivers and streams, the only one that is navigable is the long Karun, which shallow draft boats can negotiate from Khorramshahr to Ahvaz, a distance of about Other major rivers include the Karkheh, spanning and joining the Tigris; and the Zayandeh River, which is long. Several other permanent rivers and streams also drain into the Persian Gulf, while a number of small rivers that originate in the northwestern Zagros or Alborz drain into the Caspian Sea. On the Central Plateau, numerous rivers—most of which have dry beds for the greater part of the year—form from snow melting in the mountains during the spring and flow through permanent channels, draining eventually into salt lakes that also tend to dry up during the summer months. There is a permanent salt lake, Lake Urmia (the traditional name, also cited as Lake Urmiyeh, to which it has reverted after being called Lake Rezaiyeh under Mohammad Reza Shah), in the northwest, whose brine content is too high to support fish or most other forms of aquatic life. There are also several connected salt lakes along the Iran Afghanistan border in the province of Baluchestan va Sistan. Iran's highlands are home to some of the world's most unexpected glaciers. Their appearance in the dry environment is advantageous for those who depend on glacial ice as a supply of fresh water. In an expedition, Klaus Thymann together with the environmental charity Project Pressure produced a series of archive and expedition photographs that depict the urgency of the situation surrounding climate change and the individuals who rely on such natural ice forms to sustain life in remote areas. A recent global remote sensing analysis suggested that there were 1,481 km2 of tidal flats in Iran, making it the 22nd ranked country in terms of tidal flat area.
Климат
Иранның климаты әртүрлі. Солтүстік-батыста қыстар суық, қар көп жауады және температура нөлден төмен түседі. Көктем мен күз салыстырмалы түрде жұмсақ, ал жаздар құрғақ және ыстық болады. Оңтүстікте қыстар жұмсақ, ал жаздар өте ыстық, шілде айындағы орташа күндізгі ең жоғары температура белгілі бір деңгейден асып түседі. Хузестан жазығында жазғы ыстыққа жоғары ылғалдылық қосылады. Жалпы, Иранда орташа климат орналасқан, жылдық жауын-шашынның көп бөлігі қазаннан сәуірге дейін жауады. Елдің көп бөлігінде жылдық жауын-шашын мөлшері немесе одан аз болады. Басты ерекшелік – Загрос тауларының жоғары орналасқан аңғарлары мен Каспий теңізінің жағалау жазығы, онда жауын-шашын мөлшері кеміндегі болса да болады және биік жерлерде қар түрінде жауады. Каспийдің батыс бөлігінде жылдық жауын-шашын мөлшері артық және жыл бойы тең бөлінеді. Бұл Орталық үстірттің кейбір аймандарына қарағанда, жауын-шашын мөлшері аз немесе одан да төмен. Иранның биіктігі жоғары болғандықтан, Ирак және Түрікменстан сияқты көрші елдерге қарағанда суық деп есептеледі.
Экожүйе және биосфера
Иранның биоәртүрлілігі әлемде 13-орында тұр. Иранның Қоршаған ортаны қорғау департаментінің (Иран) бақылауында барлығы 17 миллион гектарды құрайтын 272 нысан бар, олар ұлттық саябақтар, қорғалатын аумақтар және табиғи жануарлар қорықтары деп әртүрлі аталады, олардың барлығы елдің генетикалық ресурстарын қорғауға бағытталған. Бұл кең аумақтарды қорғау үшін 2617 рейнджер және 430 экологиялық мониторингтік бөлім жұмыс істейді, яғни әр рейнджерге 6500 гектардан астам аумақ қарастырылады. Рамсар объектілері (23.06.1975) Ауданы (км²) Анзали ылғалды жерлер кешені, Гилан провинциясы 150 Аржан шалғыны, Фарс провинциясы 22 Гори көлі, Шығыс Әзірбайжан провинциясы 1.2 Коби көлі, Батыс Әзірбайжан провинциясы 12 Паришан көлі, Мазандаран провинциясы 1000
Халықаралық аумақтық даулар
Қазіргі уақытта Иран бірнеше көрші елдермен халықаралық аумақтық дауларға қатысып отыр. Ел, құрғақшылық шаруасында Ауғанстанның Гельманд өзеніне құятын бөгеттер арқылы су ағынын шектеуіне қарсылық білдіреді. Персия шығанағында Иракпен теңіз шекарасының белгіленбеуі Арванд Рудтың сағасынан тыс жерлердегі сот юрисдикциясы бойынша даулар тудырады. Иран мен Біріккен Араб Эмираттары Иран басқаруындағы Ұлы және Кіші Тунб аралдары мен Әбу Муса аралдарына қатысты аумақтық дауға тартысқан. Иран қазіргі уақытта Каспий теңізінің ресурстарын бес жағалау мемлекеті арасында тең бөлуді талап етеді, себебі Ресейдің қолдауымен бұрынғы кеңестік республикалар Иран мен КСРО арасындағы 50/50 келісімдерін (халықаралық міндеттемелеріне қарамастан) сақтаудан бас тартты. Ресей, Әзірбайжан, Қазақстан және Түрікменстан Каспий теңізінің географиялық тұрғыдан көл екендігін мойындамай, оны ашық халықаралық су кеңістігі деп есептеп, аумақтық суларға қатысты талаптарын жалғастыруда.