Кіріспе
Жануарлардың мінез-құлқы, негізінен, көктем мен кешкі шақта белсенділікпен сипатталады. Атмосфералық оптикалық құбылыс. Зоологияда, көктемге қарай белсенді жануарлар таңғы, кешкі немесе екеуі де болуы мүмкін. Бұл күндізгі және түнгі белсенділіктерден ерекшеленеді, онда жануар күндіз және қараңғы уақытта белсенді болады. Кейбір көктемгі жануарлар ай жарығында немесе бұлтты күндері де белсенді болуы мүмкін. Таңғы жануарлар күн шығар алдында ғана, ал кешкі жануарлар күн батқаннан кейін ғана белсенді болады. Жануардың белсенділік уақытына бірнеше фактор әсер етеді. Жыртқыштар өздерінің жемірілгендері қол жетімді болған кезде аң аулайды, ал жемірілгендер негізгі жыртқыштардың қауіпті уақыттарынан қашуға тырысады. Күндізгі уақытта температура тым жоғары, ал түнгі уақытта тым төмен болуы мүмкін. Кейбір жануарлар жергілікті бәсекелестікке байланысты өз қызметтерін бейімдей алады.
the atmospheric optical effect
In zoology, a crepuscular animal is one that is active primarily during the twilight period, being matutinal, vespertine/vespertinal, or both. This is distinguished from diurnal and nocturnal behavior, where an animal is active during the hours of daylight and of darkness, respectively. Some crepuscular animals may also be active by moonlight or during an overcast day. Matutinal animals are active only before sunrise, and vespertine only after sunset. A number of factors affect the time of day an animal is active. Predators hunt when their prey is available, and prey try to avoid the times when their principal predators are at large. The temperature may be too high at midday or too low at night. Some creatures may adjust their activities depending on local competition.
Этимологиясы мен қолданылуы
Crepuscular сөзі латын тіліндегі crepusculum ("күн батуы") сөзінен шыққан. Оның мәні күндізгі және түнгі мінез-құлықтан өзгеше, олар сәйкесінше күндізгі және қараңғы уақытта ең жоғары деңгейге жетеді. Бұл айырмашылық абсолютті емес, себебі crepuscular жануарлар айдың жарқыраған түнінде немесе бұлтты күні де белсенді болуы мүмкін. Түнгі жануарлар деп бей-жайымен сипатталатын кейбір жануарлар, шындығында crepuscular болып табылады. Көптеген жыртқыштар түнде ең қарқынды азық іздейді, ал басқалары күндіз белсенді және толық күн сәулесінде жақсы көреді. Crepuscular мінез-құлық жыртқыштардың қысымын азайтып, crepuscular популяцияларын арттыруға, сондай-ақ жаңа тепе-теңдік орнағанға дейін crepuscular жемге көбірек назар аударатын жыртқыштарға азық табуға жақсы мүмкіндіктер ұсынуы мүмкін. Мұндай ауыспалы тепе-теңдік күйлері экологияда жиі кездеседі. Кейбір жыртқыш түрлер басқа жыртқыштардың бәсекесіне жауап ретінде өз мінез-құлықтарын бейімдейді. Мысалы, Галапагос аралдарында тіршілік ететін қысқа құлақты соудың бір түрі әдетте күндіз белсенді, бірақ Галапагос бүркітінің мекендейтін Санта-Круз сияқты аралдарда соу crepuscular болады. Жыртқыштықтан басқа, ыстық аймақтарда crepuscular белсенділік ыстық стрестен сақтанудың және қол жетімді жарықты пайдаланудың ең тиімді жолы болуы мүмкін. Жұпар жаңғақ бұтақшасы қоңызы сияқты кейбір жануарлар, жылы температура, қолайлы жел жылдамдығы және төмен барометрлік қысымға байланысты crepuscular ұшу белсенділігін артық көреді. Ай циклі түнгі жарықтың өзгеруіне байланысты crepuscular белсенділікке әсер етуі мүмкін. Бұл жануарлардың ұйқы, көбею және азық іздеу мінез-құлықтарында өзгерістер тудырады, көбінесе жарық аз болған кезде белсенділігі төмендейді. Көші-қон кезінде кейбір ластактар күндізгі уақытта белсенді болады, ал кейде күн бату кезінде де белсенділік танытады.
Адамның түскі уақыттағы мінез-құлқына әсері
Адамның күндізгі белсенділігі жануарлардың көшпенділік әрекетіне әсер етеді, себебі адамдар күндіз белсенді. Көшпенділік жануарлар әдеттегі азық іздеу немесе көбею мінез-құлқына қатыспауға бейім, сондай-ақ адамдардың қатысуымен стресс пен өлім-жітім көрсеткіштерінің артуына шыдайды. Жануарлар адамдардың болуына жауап ретінде әдеттегі қызмет үлгілерін өзгерте алады. Мысалы, Азия қара аюлары күндіз адамдардың жоғары белсенділігі бар аймақтардан қашып жүруі мүмкін, бірақ керісінше, көшпенділік уақытта немесе түнгі уақытта сол жерлерге барады. Жарық ластануы көшпенділік мінез-құлқына әсер етеді, өйткені ол табиғи жарық жағдайларын имитациялайды, нәтижесінде көшпенділік жануарлар ай толыған түндердегідей әрекет етеді. Қоян, егеуқұйрық, ягуар, оцелот, бобкат, сервал, стрепсирин, қызыл панда, аю, бұғы, лось, ситатунга, капибара, шиншилла, қарапайым егеуқұйрық, скункс, батпақ тышқаны, түлкі, вомбат, валлаби, кволл, опоссум, әсіресе шөлді жерлерде, көшпенділік болуы мүмкін. Құсқұйрық, қарақұйрық, американдық құсқұйрық, дақылды құсқұйрық, ақкөзді суқұсы, еуропалық құсқұйрық және жалпаққұйрық. Көптеген көбелектер, қоңыздар, шыбырлар және басқа да жәндіктер көшпенділік және кешкі уақытта белсенді болады. Мысалы, Оңтүстік Америкаға тән Coprophanaeus ensifer некрофаг қоңызы, көбінесе, күн батқанда және таңертең белсенді болады.