Кіріспе

1981 жылғы ирландтық аштық ереуілі Солтүстік Ирландиядағы ирланд республикалық тұтқындарының бес жылдық наразылығының нәтижесі болды. Наразылық 1976 жылы басталды, британ үкіметі сотталған жарымәскери тұтқындарға арнайы мәртебе (әскери тұтқын емес, қылмыскер мәртебесі) беруді тоқтатқанда. 1978 жылы дау «ластандыру» наразылығына ұласты, онда тұтқындар жуыну үшін камераларынан шығудан бас тарды және камера қабырғаларын нәжіспен жапты. 1980 жылы жеті тұтқын 53 күннен кейін аяқталған бірінші аштық ереуіліне қатысты. Екінші аштық ереуілі 1981 жылы өтті және ол тұтқындар мен премьер-министр Маргарет Тэтчер арасындағы қақтығыс болды. Аштыққа шыққан Боби Сэндс ереуіл кезінде парламент депутаты болып сайланды, бұл әлемдік бұқаралық ақпарат құралдарының қызығушылығын ояртты. Ереуіл он тұтқын аштықтан қаза тапқаннан кейін тоқтатылды, олардың ішінде Сэндс те болды, оның жерлеу рәсіміне 100 мың адам қатысты.

1980 жылғы аштық ереуілі

1980 жылғы 27 қазанда HM түрмесіндегі республикалық тұтқындар аштық жариялады. 148 тұтқын ереуілге қатысуға ерікті болды, бірақ 1916 жылғы Пасхалық жариянамаға қол қойған 7 адамға сәйкес таңдалды. Топқа ИРА мүшелері Брендан Хьюз, Томми МакКерни, Реймонд Маккартни, Том МакФили, Шон МакКенна, Лео Грин және INLA мүшесі Джон Никсон кірді. Екінші аштық науқаны 1 наурызда басталды, сол кезде түрмедегі ИРА-ның бұрынғы офицері (ОК) Бобби Сэндс тамақтан бас тартты. Дэнни Моррисон тұтқындардың мәлімдемесін жариялады: «Біз өзімізді саяси тұтқындар деп санаймыз және біздің елімізге қатысты барлық нәрсе – тұтқындалуымыз, тергеу, сот процестері және түрме жағдайлары бізді саяси себептермен қозғалғанын, емес, өзімшілдікпен немесе жеке мүдделермен қозғалмағанын көрсетеді. Өзіміздің жомарттығымызды және ісіміздің әділдігін көрсету үшін бүгін Бобби Сэндс бастап, біздің серіктеріміз британ үкіметі қылмыстық саясатын тоқтатып, саяси мәртебе туралы талабымызды қанағаттандырмаған жағдайда, өлімге дейін аштық ұрады». Бірінші ереуілден айырмашылығы, тұтқындар біртіндеп және кезең-кезеңмен қосылды, бұл олардың көпшіліктің қолдауын арттырып, премьер-министр Маргарет Тэтчерге максималды қысым жасауға себізетініне сенді. Республикалық қозғалыс бастапқыда екінші аштық ереуіліне қоғамдық қолдау табуда қиындыққа тап болды. Сэндс ереуілді бастамас бұрынғы сенбіде 3500 адам Батыс Белфаст арқылы шеру тартты. Ал бұрынғы төрт айда өткен бірінші аштық ереуілінде шеруге қатысушылардың саны 10 мыңға жеткен еді. Ереуілдің бес күнінен кейін Ферманаг және Оңтүстік Тирон округінен тәуелсіз республикалық депутат Франк Магуайр қайтыс болды, нәтижесінде қосымша сайлау өтті. Ұлттық және республикалық партиялар арасында сайлауға кім қатысатыны туралы пікірталас болды: Социал-демократиялық және лейбористік партиядан Остин Кьюри, Бернадетт МакАлиски және Магуайрдың інісі Ноэл қызығушылық танытты. Жоғары деңгейдегі науқаннан кейін сайлау 9 сәуірде өтті, нәтижесінде Сэндс 30 492 дауыспен британдық Парламентке сайланды, ал Уэст 29 046 дауысқа ие болды. Сэндстің сайлаудағы жеңісі келіссөздер арқылы келісімге келуге үміттендірді, бірақ Тэтчер аштық ұрысына қатысушыларға жеңілдіктер беруден бас тартты. Ол: «Біз қылмыс жасағаны үшін жазасын өтеп жатқан адамдардың белгілі бір тобына ерекше мәртебе беруді қарастырмаймыз. Қылмыс – қылмыс, ол саяси емес» деді. Әлемдік БАҚ Белфастқа ағылды, ал бірнеше делдалдар аштық ереуілін тоқтату үшін келіссөздер жүргізу үшін Сэндске барды, олардың ішінде Эмон де Валераның немересі Силе де Валера, Папа Иоанн Павел II-нің жеке елшісі Джон Маги және Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық комиссияның өкілдері болды. Сэндс өлімге жақын болған кезде үкіметтің ұстанымы өзгермеді, Солтүстік Ирландияның мемлекеттік хатшысы Хамфри Аткинс: «Егер Сандс өзін-өзі өлтіруге ниеттенсе, ол оның таңдауы болды. Үкімет оған медициналық көмек көрсетуге мәжбүр етпейді» деді. Оның жерлеу рәсіміне 100 мыңнан астам адам жиналды, ол IRA әскери құрметтерімен өтті. Маргарет Тэтчер оның өліміне ешқандай жанашырлық танытпады, ол Парламентте: «Мырза Сэндс сотталған қылмыскер болды. Ол өз өмірін өзі қиды. Бұл оның ұйымы көптеген құрбандарына рұқсат бермеген таңдау болды» деді. 20 мамырда Солтүстік Ирландияда жергілікті сайлаулар өтті, бірақ Синн Фэйн оларға қатыспады. Аштық ереуілін қолдаған кейбір кішігірім топтар мен тәуелсіздер орын алды, мысалы, Ирландияның тәуелсіздік партиясы 21 орынмен, ал Ирландияның республикалық социалистік партиясы (INLA саяси қанаты) және Халықтық демократия (троцкистік топ) әрқайсысы екі орын алды, сондай-ақ аштық ереуілін қолдаған бірқатар тәуелсіз кандидаттар да орын алды. Британ үкіметі 1981 жылғы Халықты өкілдік ету туралы заңды қабылдады, бұл Сандстың өліміне байланысты Ферманаг және Оңтүстік Тиронда екінші сайлауға қатысуға тыйым салды. Джо МакДоннелл мен Мартин Хёрсонның өлімінен кейін 28 шілдеде аштық ереуіліне қатысқандардың кейбір отбасылары католик діни қызметкері Денис Фаулмен кездесті. Отбасылар діни қызметкерге келісімнің жоқтығына алаңдаушылық білдірді, содан кейін сол күні кешке Джерри Адамспен кездесу туралы шешім қабылданды. Кездесуде Фаул ата Адамсқа ереуілді тоқтатудың жолын табуға қысым жасады, ал Адамс ИРА басшылығына ер адамдарға аштық ереуілін тоқтатуға бұйрық беруді сұрауға келісті. Келесі күні Адамс аштық ереуіліндегі алты адаммен кездесіп, британ үкіметі ұсынған келісім туралы мәлімдеді, егер ереуіл тоқтатылса. Алты адам келісімді қабылдамады, себебі «Бес талаптан» кемін қабылдау Бобби Сэндс және қаза болған басқа аштық ереуілшілерінің құрбанына опасыздық болады деп сенді. 31 шілдеде аштық ереуілі бұзыла бастады, сол кезде Пэдди Куиннің анасы оның өмірін сақтау үшін медициналық араласуды талап етті. Келесі күні Кевин Линч қайтыс болды, одан кейін 2 тамызда Киран Доэрти, 8 тамызда Томас МакЭлви және 20 тамызда Майкл Девайн қайтыс болды. Девайн қайтыс болған күні Сандстың сайлау агенті Оуэн Каррон Ферманаг және Оңтүстік Тирон округінен сайлаудағы дауыстардың санын арттырып жеңіске жетті. 6 қыркүйекте Лоуренс МакКиуэннің отбасы төртінші отбасы болып, оның өмірін сақтау үшін медициналық көмек сұрады, ал Кахал Дали түрмедегілерді аштық ереуілін тоқтатуға шақырып мәлімдеме жасады. Бір аптадан кейін Джеймс Прайор Хамфри Аткинсті Солтүстік Ирландияның мемлекеттік хатшысы лауазымынан алмастырып, ереуілді тоқтату үшін түрмедегілермен кездесті. Ереуіл 3 қазан күні сағат 15:15-те тоқтатылды.

Еске алу рәсімі

Ирландияның Белфаст, Дублин, Дерри, Кросмаглен және Камлоу сияқты қалаларында аштық ұрысындағылардың құрметіне ескерткіштер мен суреттер салынған. Аштық ұрысында қаза тапқан әрбір адамды еске алу үшін Ирландияда жыл сайын шаралар өткізіледі, ал Белфаста әр жылы аштық ұрысын еске алу науқаны ұйымдастырылады, оның аясында Бобби Сэндстің естелік лекциясы оқылады. Францияның Париж және Ле-Манс сияқты бірнеше қалаларында көшелер Бобби Сэндстің есімімен аталады. Тегерандағы үкімет британ елшілігі орналасқан көшенің атын бұрынғы Черчилль көшесінен Бобби Сэндс көшесі деп өзгертті. Елшілік кейіннен хаттарында Бобби Сэндстің атын жазудан аулақ болу үшін пошталық адресін бас кіреберісінен басқа есікке сілтеме жасайтын етіп өзгертті. 1997 жылы АҚШ-тағы NORAID ұйымының Хартфорд бөлімшесі Бобби Сэндс және басқа да аштық ұрысына қатысқандарға ескерткіш орнатты. Ескерткіш 1995 жылы «Бобби Сэндс айналымы» деп аталған жол айналымында орналасқан граниттен жасалған келттік крестінен тұрады. 2001 жылдың 3 қазанында – аштық ұрысының аяқталғанына 20 жыл толуына орай, Оңтүстік Африканың Роббен аралында Джерри Адамс, Патрик Шихан және Ахмед Катрада ескерткішті ашты. 2001 жылдың 20 наурызында «Синн Фейн» партиясының ұлттық төрағасы Митчел МакЛафлин Белфасттағы «Еуропа» қонақ үйінде Ұлттық аштық ұрысын еске алу комитетінің көрмесін ашты, онда белфасттық суретшілердің үш түпнұсқа туындысы қойылды. Келесі айда Дерриде де жеке көрме ашылды. Аштық ұрысының оқиғаларын негізге алған көптеген фильмдер түсірілді, олардың ішінде Хелен Мирреннің қатысуымен түсірілген «Ананың ұлы», бұрынғы аштық ұрысына қатысқан Лоренс МакКеоунның да сценарийін жазған «H3» және Стив Маккуиннің «Аштық» фильмдері бар.