Кіріспе
1981 жылғы ирландтық аштық ереуілі Солтүстік Ирландиядағы ирланд республикалық тұтқындарының бес жылдық наразылығының нәтижесі болды. Наразылық 1976 жылы басталды, британ үкіметі сотталған жарымәскери тұтқындарға арнайы мәртебе (әскери тұтқын емес, қылмыскер мәртебесі) беруді тоқтатқанда. 1978 жылы дау «ластандыру» наразылығына ұласты, онда тұтқындар жуыну үшін камераларынан шығудан бас тарды және камера қабырғаларын нәжіспен жапты. 1980 жылы жеті тұтқын 53 күннен кейін аяқталған бірінші аштық ереуіліне қатысты. Екінші аштық ереуілі 1981 жылы өтті және ол тұтқындар мен премьер-министр Маргарет Тэтчер арасындағы қақтығыс болды. Аштыққа шыққан Боби Сэндс ереуіл кезінде парламент депутаты болып сайланды, бұл әлемдік бұқаралық ақпарат құралдарының қызығушылығын ояртты. Ереуіл он тұтқын аштықтан қаза тапқаннан кейін тоқтатылды, олардың ішінде Сэндс те болды, оның жерлеу рәсіміне 100 мың адам қатысты.
The 1981 Irish hunger strike was the culmination of a five year protest during the Troubles by Irish republican prisoners in Northern Ireland. The protest began as the blanket protest in 1976, when the British government withdrew Special Category Status (prisoner of war rather than criminal status) for convicted paramilitary prisoners. In 1978, the dispute escalated into the dirty protest, where prisoners refused to leave their cells to wash and covered the walls of their cells with excrement. In 1980, seven prisoners participated in the first hunger strike, which ended after 53 days. The second hunger strike took place in 1981 and was a showdown between the prisoners and the Prime Minister, Margaret Thatcher. One hunger striker, Bobby Sands, was elected as a member of parliament during the strike, prompting media interest from around the world. The strike was called off after ten prisoners had starved themselves to death, including Sands, whose funeral was attended by 100,000 people.
1980 жылғы аштық ереуілі
1980 жылғы 27 қазанда HM түрмесіндегі республикалық тұтқындар аштық жариялады. 148 тұтқын ереуілге қатысуға ерікті болды, бірақ 1916 жылғы Пасхалық жариянамаға қол қойған 7 адамға сәйкес таңдалды. Топқа ИРА мүшелері Брендан Хьюз, Томми МакКерни, Реймонд Маккартни, Том МакФили, Шон МакКенна, Лео Грин және INLA мүшесі Джон Никсон кірді. Екінші аштық науқаны 1 наурызда басталды, сол кезде түрмедегі ИРА-ның бұрынғы офицері (ОК) Бобби Сэндс тамақтан бас тартты. Дэнни Моррисон тұтқындардың мәлімдемесін жариялады: «Біз өзімізді саяси тұтқындар деп санаймыз және біздің елімізге қатысты барлық нәрсе – тұтқындалуымыз, тергеу, сот процестері және түрме жағдайлары бізді саяси себептермен қозғалғанын, емес, өзімшілдікпен немесе жеке мүдделермен қозғалмағанын көрсетеді. Өзіміздің жомарттығымызды және ісіміздің әділдігін көрсету үшін бүгін Бобби Сэндс бастап, біздің серіктеріміз британ үкіметі қылмыстық саясатын тоқтатып, саяси мәртебе туралы талабымызды қанағаттандырмаған жағдайда, өлімге дейін аштық ұрады». Бірінші ереуілден айырмашылығы, тұтқындар біртіндеп және кезең-кезеңмен қосылды, бұл олардың көпшіліктің қолдауын арттырып, премьер-министр Маргарет Тэтчерге максималды қысым жасауға себізетініне сенді. Республикалық қозғалыс бастапқыда екінші аштық ереуіліне қоғамдық қолдау табуда қиындыққа тап болды. Сэндс ереуілді бастамас бұрынғы сенбіде 3500 адам Батыс Белфаст арқылы шеру тартты. Ал бұрынғы төрт айда өткен бірінші аштық ереуілінде шеруге қатысушылардың саны 10 мыңға жеткен еді. Ереуілдің бес күнінен кейін Ферманаг және Оңтүстік Тирон округінен тәуелсіз республикалық депутат Франк Магуайр қайтыс болды, нәтижесінде қосымша сайлау өтті. Ұлттық және республикалық партиялар арасында сайлауға кім қатысатыны туралы пікірталас болды: Социал-демократиялық және лейбористік партиядан Остин Кьюри, Бернадетт МакАлиски және Магуайрдың інісі Ноэл қызығушылық танытты. Жоғары деңгейдегі науқаннан кейін сайлау 9 сәуірде өтті, нәтижесінде Сэндс 30 492 дауыспен британдық Парламентке сайланды, ал Уэст 29 046 дауысқа ие болды. Сэндстің сайлаудағы жеңісі келіссөздер арқылы келісімге келуге үміттендірді, бірақ Тэтчер аштық ұрысына қатысушыларға жеңілдіктер беруден бас тартты. Ол: «Біз қылмыс жасағаны үшін жазасын өтеп жатқан адамдардың белгілі бір тобына ерекше мәртебе беруді қарастырмаймыз. Қылмыс – қылмыс, ол саяси емес» деді. Әлемдік БАҚ Белфастқа ағылды, ал бірнеше делдалдар аштық ереуілін тоқтату үшін келіссөздер жүргізу үшін Сэндске барды, олардың ішінде Эмон де Валераның немересі Силе де Валера, Папа Иоанн Павел II-нің жеке елшісі Джон Маги және Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық комиссияның өкілдері болды. Сэндс өлімге жақын болған кезде үкіметтің ұстанымы өзгермеді, Солтүстік Ирландияның мемлекеттік хатшысы Хамфри Аткинс: «Егер Сандс өзін-өзі өлтіруге ниеттенсе, ол оның таңдауы болды. Үкімет оған медициналық көмек көрсетуге мәжбүр етпейді» деді. Оның жерлеу рәсіміне 100 мыңнан астам адам жиналды, ол IRA әскери құрметтерімен өтті. Маргарет Тэтчер оның өліміне ешқандай жанашырлық танытпады, ол Парламентте: «Мырза Сэндс сотталған қылмыскер болды. Ол өз өмірін өзі қиды. Бұл оның ұйымы көптеген құрбандарына рұқсат бермеген таңдау болды» деді. 20 мамырда Солтүстік Ирландияда жергілікті сайлаулар өтті, бірақ Синн Фэйн оларға қатыспады. Аштық ереуілін қолдаған кейбір кішігірім топтар мен тәуелсіздер орын алды, мысалы, Ирландияның тәуелсіздік партиясы 21 орынмен, ал Ирландияның республикалық социалистік партиясы (INLA саяси қанаты) және Халықтық демократия (троцкистік топ) әрқайсысы екі орын алды, сондай-ақ аштық ереуілін қолдаған бірқатар тәуелсіз кандидаттар да орын алды. Британ үкіметі 1981 жылғы Халықты өкілдік ету туралы заңды қабылдады, бұл Сандстың өліміне байланысты Ферманаг және Оңтүстік Тиронда екінші сайлауға қатысуға тыйым салды. Джо МакДоннелл мен Мартин Хёрсонның өлімінен кейін 28 шілдеде аштық ереуіліне қатысқандардың кейбір отбасылары католик діни қызметкері Денис Фаулмен кездесті. Отбасылар діни қызметкерге келісімнің жоқтығына алаңдаушылық білдірді, содан кейін сол күні кешке Джерри Адамспен кездесу туралы шешім қабылданды. Кездесуде Фаул ата Адамсқа ереуілді тоқтатудың жолын табуға қысым жасады, ал Адамс ИРА басшылығына ер адамдарға аштық ереуілін тоқтатуға бұйрық беруді сұрауға келісті. Келесі күні Адамс аштық ереуіліндегі алты адаммен кездесіп, британ үкіметі ұсынған келісім туралы мәлімдеді, егер ереуіл тоқтатылса. Алты адам келісімді қабылдамады, себебі «Бес талаптан» кемін қабылдау Бобби Сэндс және қаза болған басқа аштық ереуілшілерінің құрбанына опасыздық болады деп сенді. 31 шілдеде аштық ереуілі бұзыла бастады, сол кезде Пэдди Куиннің анасы оның өмірін сақтау үшін медициналық араласуды талап етті. Келесі күні Кевин Линч қайтыс болды, одан кейін 2 тамызда Киран Доэрти, 8 тамызда Томас МакЭлви және 20 тамызда Майкл Девайн қайтыс болды. Девайн қайтыс болған күні Сандстың сайлау агенті Оуэн Каррон Ферманаг және Оңтүстік Тирон округінен сайлаудағы дауыстардың санын арттырып жеңіске жетті. 6 қыркүйекте Лоуренс МакКиуэннің отбасы төртінші отбасы болып, оның өмірін сақтау үшін медициналық көмек сұрады, ал Кахал Дали түрмедегілерді аштық ереуілін тоқтатуға шақырып мәлімдеме жасады. Бір аптадан кейін Джеймс Прайор Хамфри Аткинсті Солтүстік Ирландияның мемлекеттік хатшысы лауазымынан алмастырып, ереуілді тоқтату үшін түрмедегілермен кездесті. Ереуіл 3 қазан күні сағат 15:15-те тоқтатылды.
We have asserted that we are political prisoners and everything about our country, our arrests, interrogations, trials, and prison conditions, show that we are politically motivated and not motivated by selfish reasons or for selfish ends. As further demonstration of our selflessness and the justness of our cause a number of our comrades, beginning today with Bobby Sands, will hunger strike to the death unless the British government abandons its criminalization policy and meets our demand for political status. Unlike the first strike, the prisoners joined one at a time and at staggered intervals, which they believed would arouse maximum public support and exert maximum pressure on Prime Minister Margaret Thatcher. The republican movement initially struggled to generate public support for the second hunger strike. The Sunday before Sands began his strike, 3,500 people marched through west Belfast. During the first hunger strike four months earlier the marchers had numbered 10,000. Five days into the strike, Independent Republican MP for Fermanagh and South Tyrone Frank Maguire died, resulting in a by election. There was debate among nationalists and republicans regarding who should contest the election: Austin Currie of the Social Democratic and Labour Party expressed an interest, as did Bernadette McAliskey and Maguire's brother Noel. Following a high profile campaign the election took place on 9 April, and Sands was elected to the British House of Commons with 30,492 votes to West's 29,046. Sands' election victory raised hopes that a settlement could be negotiated, but Thatcher stood firm in refusing to give concessions to the hunger strikers. She stated "We are not prepared to consider special category status for certain groups of people serving sentences for crime. Crime is crime is crime, it is not political". The world's media descended on Belfast, and several intermediaries visited Sands in an attempt to negotiate an end to the hunger strike, including Síle de Valera, granddaughter of Éamon de Valera, Pope John Paul II's personal envoy John Magee, and European Commission of Human Rights officials. With Sands close to death, the government's position remained unchanged, with Secretary of State for Northern Ireland Humphrey Atkins stating "If Mr. Sands persisted in his wish to commit suicide, that was his choice. The Government would not force medical treatment upon him". More than 100,000 people lined the route of his funeral, which was conducted with full IRA military honours. Margaret Thatcher showed no sympathy for his death, telling the House of Commons that "Mr. Sands was a convicted criminal. He chose to take his own life. It was a choice that his organisation did not allow to many of its victims". There were also local elections in Northern Ireland on 20 May, although Sinn Féin did not contest them. Some smaller groups and independents who supported the hunger strikers gained seats, such as the Irish Independence Party with 21 seats, while the Irish Republican Socialist Party (the INLA's political wing) and People's Democracy (a Trotskyist group) gained two seats each, and a number of pro hunger strike independent candidates also won seats. The British government passed the Representation of the People Act 1981 to prevent another prisoner contesting the second by election in Fermanagh and South Tyrone, which was due to take place following the death of Sands. Following the deaths of Joe McDonnell and Martin Hurson, the families of some of the hunger strikers attended a meeting on 28 July with Catholic priest Father Denis Faul. The families expressed concern at the lack of a settlement to the priest, and a decision was made to meet with Gerry Adams later that day. At the meeting Father Faul put pressure on Adams to find a way of ending the strike, and Adams agreed to ask the IRA leadership to order the men to end the hunger strike. The following day Adams held a meeting with six of the hunger strikers to outline a proposed settlement on offer from the British government should the strike be brought to an end. The six men rejected the settlement, believing that accepting anything less than the "Five Demands" would be a betrayal of the sacrifice made by Bobby Sands and the other hunger strikers who had died. On 31 July, the hunger strike began to break, when the mother of Paddy Quinn insisted on medical intervention to save his life. The following day Kevin Lynch died, followed by Kieran Doherty on 2 August, Thomas McElwee on 8 August and Michael Devine on 20 August. On the day Devine died, Sands' election agent Owen Carron won the Fermanagh and South Tyrone by election with an increased number of votes. On 6 September, the family of Laurence McKeown became the fourth family to intervene and asked for medical treatment to save his life, and Cahal Daly issued a statement calling on prisoners to end the hunger strike. A week later, James Prior replaced Humphrey Atkins as Secretary of State for Northern Ireland, and met with prisoners in an attempt to end the strike. The strike was called off at 3:15 pm on 3 October.
Еске алу рәсімі
Ирландияның Белфаст, Дублин, Дерри, Кросмаглен және Камлоу сияқты қалаларында аштық ұрысындағылардың құрметіне ескерткіштер мен суреттер салынған. Аштық ұрысында қаза тапқан әрбір адамды еске алу үшін Ирландияда жыл сайын шаралар өткізіледі, ал Белфаста әр жылы аштық ұрысын еске алу науқаны ұйымдастырылады, оның аясында Бобби Сэндстің естелік лекциясы оқылады. Францияның Париж және Ле-Манс сияқты бірнеше қалаларында көшелер Бобби Сэндстің есімімен аталады. Тегерандағы үкімет британ елшілігі орналасқан көшенің атын бұрынғы Черчилль көшесінен Бобби Сэндс көшесі деп өзгертті. Елшілік кейіннен хаттарында Бобби Сэндстің атын жазудан аулақ болу үшін пошталық адресін бас кіреберісінен басқа есікке сілтеме жасайтын етіп өзгертті. 1997 жылы АҚШ-тағы NORAID ұйымының Хартфорд бөлімшесі Бобби Сэндс және басқа да аштық ұрысына қатысқандарға ескерткіш орнатты. Ескерткіш 1995 жылы «Бобби Сэндс айналымы» деп аталған жол айналымында орналасқан граниттен жасалған келттік крестінен тұрады. 2001 жылдың 3 қазанында – аштық ұрысының аяқталғанына 20 жыл толуына орай, Оңтүстік Африканың Роббен аралында Джерри Адамс, Патрик Шихан және Ахмед Катрада ескерткішті ашты. 2001 жылдың 20 наурызында «Синн Фейн» партиясының ұлттық төрағасы Митчел МакЛафлин Белфасттағы «Еуропа» қонақ үйінде Ұлттық аштық ұрысын еске алу комитетінің көрмесін ашты, онда белфасттық суретшілердің үш түпнұсқа туындысы қойылды. Келесі айда Дерриде де жеке көрме ашылды. Аштық ұрысының оқиғаларын негізге алған көптеген фильмдер түсірілді, олардың ішінде Хелен Мирреннің қатысуымен түсірілген «Ананың ұлы», бұрынғы аштық ұрысына қатысқан Лоренс МакКеоунның да сценарийін жазған «H3» және Стив Маккуиннің «Аштық» фильмдері бар.