Ж. Трамиел: Холокосттан аман қалған және компьютер индустриясының пионері

Кіріспе

Джек Трамиел (/t//r//ə//'//m//ɛ//l/// trəMEL; туған аты Идек Трзмиел; 13 желтоқсан 1928 – 8 сәуір 2012) – поляк-американдық кәсіпкер және Холокосттан аман қалған, ең белгілісі Commodore International компаниясын құрған адам. Ол компанияны басқарған кезде Commodore PET, VIC 20 және Commodore 64 сияқты үй компьютерлері шығарылды. Кейін Трамиел, түпнұсқа Atari, Inc. компаниясының қалдықтарын ана компаниясынан сатып алғаннан кейін Atari Corporation компаниясын құрды. 1982 жылы Time журналы компьютерді «Жыл машинасы» деп атағанда, ол назардағы 6 адамның бірі болды.

Алғашқы жылдар

Трамиел еврей отбасында Идек Трзмиел (кейбір дереккөздерде Юда Трзмиел, Яцек Трзмиел немесе Идек Трамиелский деп те аталады) ретінде дүниеге келді, ол Абрам Йозеф Трзмиел мен Рифка Бентковскаяның ұлы еді. Ал анасы Аушвиц лагерінде қалды. Басқа көптеген тұтқындар сияқты, оның әкесі еңбек лагерінде тифтен қайтыс болды деп хабарланды; бірақ Трамиел оның бензинмен уланғанын сенді. 1945 жылдың сәуір айында Трамиелді АҚШ армиясының 84-ші жаяу әскер дивизиясы еңбек лагерінен босатып алды. 1947 жылдың 10 қарашасында Трамиел АҚШ-қа көшіп келді. Ұзақ өтпей ол АҚШ армиясына қосылып, кеңсе техникасын, соның ішінде теріс машиналарды жөндеуді үйренді. Ол АҚШ армиясының артыққысымен бизнес үшін 25 000 долларлық несие алды. Ол оны Commodore Portable Typewriter деп атады. Трамиел компаниясына әскери стильдегі ат беруді қалаған, бірақ адмирал және генерал сияқты аттар бұрыннан қолданылып келгендіктен, ол Commodore атын таңдады. 1956 жылы Трамиел чехословакиялық теріс машина жасаушы Zbrojovka Brno NP компаниясымен Солтүстік Америкада олардың теріс машиналарын құрастыру және сату туралы келісімге келді. Алайда, Чехословакия Варшава шартының құрамында болғандықтан, оларды тікелей АҚШ-қа импорттау мүмкін болмады, сондықтан Трамиел Zbrojovka-ның Consul теріс машиналарын бөліктерін пайдаланып, Канаданың Торонто қаласында Commodore Business Machines компаниясын құрды. 1962 жылы Commodore акцияларын биржаға шығарды, бірақ АҚШ нарығына жапондық теріс машиналарын келгеннен кейін чехословакиялық теріс машиналарын сату тиімсіз болды. Ақша таппаудан қиналған компания өз акцияларының 17 пайызын канадалық кәсіпкер Ирвинг Гулдқа сатты, осылайша 400 000 доллар тапты, бірақ жапондықтар да сол салаға енгенше бұл пайдалы болды. Осыдан екі рет зардап шеккен Гулд Трамиелге Жапонияға барып, олардың сол жергілікті нарықта неліктен Солтүстік Америкамен бәсекелесе алатынын білуді ұсынды. Осы саяхат барысында Трамиел алғашқы цифрлық калькуляторларды көріп, механикалық қосу машинасының болашағы жоқ екенін түсінді. Commodore алғашқы калькуляторларын шығарғанда, Bowmar-дан LED дисплейін және Texas Instruments (TI) компаниясынан интегралды схеманы біріктірді, оларға сұраныс көп болды. Бірақ нарықтың көлемін біртіндеп түсінгеннен кейін TI Commodore-ді аралықтан шығарып тастауды шешті және өз калькуляторларын Commodore-дің тек чиптерге жұмсаған ақшасынан арзан бағамен шығарды. Гулд тағы да компанияны құтқарып, тағы 3 миллион доллар инвестициялады, бұл Commodore-ге IC-ді жобалайтын және жартылай өткізгіштерді өндіретін MOS Technology, Inc. компаниясын сатып алуға мүмкіндік берді, бұл компания бұрын Commodore-ге калькуляторларға арналған IC-лерді жеткізіп келген.

Tramiel was born as Idek Trzmiel (some sources also list Juda Trzmiel, Jacek Trzmiel, or Idek Tramielski) into a Jewish family, the son of Abram Josef Trzmiel and Rifka Bentkowska. while his mother remained at Auschwitz. Like many other inmates, his father was reported to have died of typhus in the work camp; however, Tramiel believed he was killed by an injection of gasoline. Tramiel was rescued from the labor camp in April 1945 by the 84th Infantry Division of the U. S. Army. On November 10, 1947, Tramiel immigrated to the United States. He soon joined the U. S. Army, where he learned how to repair office equipment, including typewriters. securing a $25,000 loan for the business from a U. S. Army entitlement. He named it Commodore Portable Typewriter. Tramiel wanted a military style name for his company, but names such as Admiral and General were already taken, so he settled on the Commodore name. In 1956, Tramiel signed a deal with Czechoslovakian typewriter manufacturer Zbrojovka Brno NP to assemble and sell their typewriters in North America. However, as Czechoslovakia was part of the Warsaw Pact, they could not be imported directly into the U. S., so Tramiel used parts from Zbrojovka's Consul typewriters and set up Commodore Business Machines in Toronto, Canada. In 1962, Commodore went public, but the arrival of Japanese typewriters in the U. S. market made the selling of Czechoslovakian typewriters unprofitable. Struggling for cash, the company sold 17% of its stock to Canadian businessman Irving Gould, taking in $400,000 which was profitable for a time before the Japanese entered that field as well. Stung twice by the same source, Gould suggested that Tramiel travel to Japan to learn why they were able to outcompete North Americans in their own local markets. It was during this trip that Tramiel saw the first digital calculators, and decided that the mechanical adding machine was a dead end. When Commodore released its first calculators, combining an LED display from Bowmar and an integrated circuit from Texas Instruments (TI), it found a ready market. However, after slowly realizing the size of the market, TI decided to cut Commodore out of the middle, and released their own calculators at a price point below Commodore's cost of just the chips. Gould once again rescued the company, injecting another $3 million, which allowed Commodore to purchase MOS Technology, Inc. an IC design and semiconductor manufacturer, a company which had also supplied Commodore with calculator ICs.

Үй компьютерлері

Педдл өзінің компаниясының MOS Technology 6502 процессорына негізделген Commodore PET компьютерімен жауап берді. Ол алғаш рет 1977 жылы Чикаго тұтынушы электроникасы көрмесінде жасырын түрде көрсетілді, жақын арада компанияға компьютерді сатуға ниетті дилерлерден күніне 50 қоңырау түсті. VIC 20 – миллион дана сатылған алғашқы компьютер. Commodore 64 бірнеше миллион дана сатылды. Осы кезеңде Трамиел «Біз компьютерлерді элита үшін емес, халық үшін жасауымыз керек» деген сөзді айтты. Саланың басшысы 1983 жылы TI 99/4A үй компьютерінің өндірісін тоқтатуды Трамиелге байланыстырды, себебі компания жүздеген миллион доллар зиян шекті, және «TI Джектың құрбаны болды» деді.

Кету

Гулд 1966 жылдан бері компанияны басқарып келді. Ол және Трамиел жиі дауласатын, бірақ Гулд көбінесе Трамиелге «Commodore»-ды өздігінен басқаруға мүмкіндік беретін. Көптеген адамдар Трамиелді бюджетке сенбейтін, микроменеджер деп санайтын; ол 1000 доллардан асатын әрбір шығынды бекітуді қалаған, ал Трамиел демалысқа кеткенде жұмыстар тоқтап қалатын. Оның басқару стилі «Commodore»-ға басшыларды жалдауды және ұстауды қиын етіп, бірақ тиімді болды. Адам Осборн 1981 жылы былай деп жазды:

Трамиел 1984 жылдың 13 қаңтарында «Commodore» директорлар кеңесінің төрағасы Гулд басқарған отырысынан ашуланып кетіп, енді компанияға қайтып оралмады. Кеңес отырысында не болғаны әлі анық емес, бірақ бұл шешім индустрияны таң қалдырды, себебі «Commodore» бәсекелестерге қарсы үлкен жетістіктерге қол жеткізген. Баспасөз Трамиел мен Гулд арасындағы жаман қарым-қатынасты себеп деп хабарлады. «Commodore Magazine» журналының редакторы Нил Харрис еске түсірді:

Трамиел «Commodore»-дан кеткенін, себебі ол Гулдпен «компанияны қалай басқару керек екенінің негізгі принциптері» бойынша келіспегенін айтты. «Егер мен кеңсеме күлімдеп, қуанышпен кіре алмасам, онда кеткенім жақсы» деді ол. Олардың келіспеушілігі соншалықты қатты болды, ол кеткеннен кейін «Commodore Magazine» журналына Трамиелдің сөздерін келтіруге немесе оның атын атауға тыйым салынды. CommVEx v11 (18 шілде, 2015) сұрақ-жауап сессиясында Джектың ұлы Леонард Трамиел енді Ирвинг Гулд пен оның әкесі Джек екеуі де қайтыс болғандықтан, ол көпшілікке Джек пен Ирвинг Гулд арасында не болғанын, нәтижесінде Трамиел «Commodore»-дан неліктен кеткенін ашып бере алатынын айтты: 1984 жылдың 13 қаңтарында Ирвингпен кездесу кезінде Джек Ирвингке компанияның активтерін өзінің меншігі ретінде қарау және оларды жеке пайдалану дұрыс емес екенін айтты. Ол Ирвингке: «Мен президент болғанша, сен мұны істей алмайсың», - деді, ал Ирвинг «Келмесеңдер» деп жауап берді. Шоудан үш күн өткен соң Джек компаниядан кететінін жариялады. 1986 жылы Германияның «DATA WELT» газетінде доктор Ахим Беккерге берген сұхбатында «Неліктен сіз «Commodore»-дан кеттіңіз? Бұл сұраққа қарапайым жауап бар ма?» деген сұраққа Джек Трамиел былай деп жауап берді: «Менімен жұмыс істеген адамдардан сұрасаңыз, олар менің соңғы 25 жылда дерлік ештеңе өзгермегенін айтады. Мен әрқашан олардың бірі болдым. Біз миллиард долларлық компания болғанымыз үшін, миллиард долларлық компания сияқты ақшаны терезеден лақтырып тастаудың қажеті жоқ. Себебі, көп жұмсасаңыз, бағаны көтеруге тура келеді. Мен жұмыс істеген адам бұған келіспеді. Іскерлік жағдайы жақсарған кезде ол көбірек жұмсауды қалады. Бұл біздің келіспеген тұстарымыздың бірі болды. Біз сондай-ақ қаржыландыру мәселесінде де келіспеушіліктер бар еді. Менің ойымша, акцияларымыз жоғары бағамен саудаланып тұрғанда, біз жаңа акцияларды шығаруымыз керек еді, әсіресе 1962 жылы IPO-ға шыққаннан бері біздің бағамыз өспегендіктен. Біз 2 миллион жаңа акциядан алатын 120 миллион доллармен банктерге барлық қарыздарымызды төлеп, компанияның позициясын нығайта алатын едік. Бұл бізге кез келген қиындыққа қарсы тұруға мүмкіндік берер еді, банктерге тәуелді болмай. Мен жұмыс істеген адам бұл компаниядағы оның үлесін азайтып, ықпалын жоғалтады деп ойлады, бұл мүлдем дұрыс емес еді. Міне, негізгі себептер осы. Қысқасы, біздің философиямыз әртүрлі болды. Бір кезде мен оған: «Компанияны мен ойлағандай басқара аламын, әйтпесе кетіп қаламын» дедім. Маған мейірімділікпен: «Егер сіз менің істегенімдей істегіңіз келмесе, онда кетіңіз» деді. Мен де кетіп қалдым. 1998 жылдың 13 сәуірінде «Fortune» журналына берген сұхбатында Трамиел: «Бизнес – соғыс, мен келісімге келмеймін, мен жеңіске жетемін» деді.

Tramiel said that he had resigned from Commodore because he disagreed with Gould "on the basic principles, how to run the company. And I felt that if I could not go into my office smiling, and being happy, I'd better quit". Their disagreement was so bitter that, after his departure, Commodore Magazine was forbidden to quote Tramiel or mention his name. During a question and answer session at CommVEx v11 (July 18, 2015), Jack's son, Leonard Tramiel, stated that now that both Irving Gould and his dad Jack were both deceased, he could finally reveal to the crowd, what really transpired between Jack and Irving Gould resulting in Tramiel leaving Commodore: On January 13, 1984 during a meeting with Irving, Jack told Irving that treating the assets of the company as his own and using them for personal use was wrong. He said to Irving, "you can't do that while I'm still president" to which Irving responded by saying "Goodbye". Three days after the show, Jack announced to the public that he was resigning from the company. In a 1986 interview with Dr. Achim Becker for the german newspaper DATA WELT, at the question "Why did you leave Commodore? Is there a simple answer to this question?" Jack Tramiel answered:If you ask the people who have worked with me, they will tell you that I have changed virtually nothing in the last 25 years. I've always been one of them. Just because we were a billion dollar company, we didn't have to throw money out the window like a billion dollar company. Because, if you spend more, you have to raise prices. The man I worked for disagreed. When business was better, he wanted to spend more. That's one of the points where we disagreed. We also disagreed on the issue of financing. I felt that the moment our stock was trading high, we should have issued new stock; especially since we had never had an increase since we went public in 1962. With the $120 million we would have earned from 2 million new shares, we could have paid all our debts to the banks and strengthened the company's position. It would have allowed us to weather any storm without relying on the banks. The man I worked for thought this would dilute his share in the company and lose influence in the process that was absolutely wrong. Those were the main reasons. In short, our philosophies were different. It got to the point where I said to him: Either I can run the company the way I think it should be run or I have to leave. I was told very kindly: If you don't want to do it the way I do, then leave. And I left. In an interview with Fortune magazine on April 13, 1998, Tramiel said "Business is war, I don't believe in compromising, I believe in winning."

Atari (Атари)

Компьютер индустриясынан қысқа үзіліс алғаннан кейін, ол келесі буын үй компьютерін жобалау және сату мақсатымен Tramel Technology, Ltd. атты жаңа компания құрды. Компанияның аты "Tramel" деп қойылды, осылайша оның дұрыс айтылуын қамтамасыз етуға көмектесу үшін (яғни, "тра – мел" деп, "тра – мил" емес). 1984 жылдың шілдесінде Tramel Technology, Warner Communications компаниясынан Atari Inc. компаниясының тұтынушылар бөлімін сатып алды. TTL кейін Atari Corporation болып қайта аталды және Motorola MC68000 процессоры негізінде 16 биттік Atari ST компьютерлер желісін шығара бастады. Бұл компьютерлер Apple Macintosh және Commodore Amiga-мен тікелей бәсекелесті, олар да осы процессорды қолданды. Трамиел басшылығымен Atari ST Еуропада және кәсіби музыка нарығында әлемдік деңгейде үлкен жетістікке жетті. Бағдарламалық жасақтама компаниясының басшысы былай деді: "Commodore-мен жұмыс істеу – Атиллага жұмыс істеу сияқты. Трамиел ескі әдеттерін жалғастыра ма, білмеймін. Машинаға бағдарламалық жасақтама алуға асыққан адамдарды көп көрмеймін." (Commodore компаниясының бұрынғы қызметкері Трамиелге: "Бағдарламалық жасақтама материалды емес – оны ұстап, сезіне алмайсыз, сондықтан оған ақша жұмсаудың қажеті жоқ" деген.) LucasArts компаниясының Стив Арнольд Трамиелмен кездескеннен кейін, ол оған Джабба Хаттты еске салғанын айтты, ал Atari ішінде оны жиі Дарт Вейдермен салыстырды. Тағы бір басшы одан да оң пікір білдіріп: "Жек Трамиел – жеңімпаз. Оған қарсы тікелей басудың қажеті жоқ" деді. 1988 жылы Стюарт Альсоп II Трамиел мен Алан Шугарды "әлемдегі екі жетекші соғысқа ұқсас бизнес-кәсіпкер" деп атады. 1980-жылдардың соңында Трамиел Atari компаниясының күнделікті басқару ісінен қол үзіп, ұлын Сэмді президент және бас директор етіп тағайындады. 1995 жылы Сэмге жүрек ұстамасы келді, содан кейін әкесі операцияны бақылау үшін қайта оралды. 1996 жылы Трамиел Atari компаниясын дискілік жетектерді өндіретін Jugi Tandon Storage компаниясына кері бірігу арқылы сатты. Жаңадан құрылған компания JTS Corporation деп аталды, ал Трамиел JTS директорлар кеңесіне қосылды.