Антуан Лоран де Жюссье: Гүлді өсімдіктерді жіктеудің негізін қалаушы ботаник

Кіріспе

Француз ботанигі, өсімдіктер отбасылары тұжырымдамасымен танымал (1748-1836). Отбасының басқа мүшелері.

Антуан Лоран де Юссие (Antoine Laurent de Jussieu; 12 сәуір 1748 - 17 қыркүйек 1836) – француз ботанигі, гүлді өсімдіктердің табиғи жіктемесін алғаш рет жариялаған; оның жүйесінің көп бөлігі бүгінге дейін қолданылып келеді. Оның жіктемесі оның әйелі, ботаник Бернар де Юссиедің жарияланбаған еңбегіне негізделген.

Өмір

Жюссье 1748 жылы Францияның Лион қаласында 10 баланың бірі болып, ботаникамен әуесқойлықпен айналысқан Кристофль де Жюссье отбасында дүниеге келді. Оның әкесінің үш кіші інісі де ботаник болған. 1765 жылы ол өзінің інісі Бернармен бірге болу үшін Парижге барып, медицинаны оқыды және 1770 жылы жануарлар мен өсімдіктер физиологиясы бойынша диссертация қорғап, доктор ғылымын алды. Інісі оны Король бағына таныстырды, онда ол 1770 жылы ботаника профессоры Л.Г. Ле Монньенің ботаникалық демонстраторы және көмекшісі болып тағайындалды. 1759 жылы Ле Моннье Антуан Лоранның ағасы Антуанның орнын иеленді. Ол жерде, әсіресе фармацевттер арасында, көрнекті ботаниктердің, соның ішінде Жюссье әулетінің лекциялары үлкен сұранысқа ие болды. 1773 жылы Ғылым академиясында Ranunculaceae жіктелуі туралы оқыған лекциясы осы жылы оның мүшелігіне әкелді. 1784 жылы Людовик XVI оны жануарлар магнетизмін зерттеу үшін тағайындалған бес комиссардың бірі ретінде Корольдік комиссияға мүше етіп тағайындады, ол көпшіліктің пікірінен өзгеше ойын білдіріп, одан әрі зерттеу қажеттігін ұсынды. 1789 жылы Жюссьедің Genera plantarum еңбегі жарық көргеннен кейін француз революциясы (1789–1799) басталды. Жюссье революциялық қағидаларды қолдады және Париж қалалық әкімдігінде лауазымға тағайындалды, онда оған барлық ауруханаларды басқару міндеті жүктелді. Монархия құлағаннан кейін Король бағы Jardin des plantes деп аталды, ал Жюссье 1790 жылы бақты Ұлттық табиғат тарихы мұражайы (Muséum national d'histoire naturelle) ретінде қайта ұйымдастыруға белсенді қатысты, онда ол ботаника профессоры болды және Botanique à la campagne кафедрасын басқарды. Ол 1794 жылдан 1795 жылға дейін және 1798 жылдан 1800 жылға дейін мұражай директоры қызметін атқарды. Жюссье дереу гербарий құруға кірісті, бұл міндет революциялық армиялардың шетелдік коллекцияларды тартып алуы және шіркеу мен аристократияның мүлкін конфискациялау арқылы жеңілдетілді. 1808 жылы Наполеон оны университет кеңесшісі лауазымына тағайындады. Ол 1826 жылға дейін мұражайда жұмыс істеді, содан кейін оның орнын ұлы Адриен Анри басты. Мұражайда ол мұражай жылнамасында (Annales du Muséum d’histoire naturelle 1802–1813) және одан кейінгі Mémoires du Muséum d'histoire naturelle (1815–) басылымдарында көптеген мақалалар жариялады, сондай-ақ Фредерик Кувьедің Dictionnaire des sciences naturelles (1816–1830) сөздігіне мақалалар жазды. Ол сонымен қатар "Les Neuf Sœurs" атты масондық ложаның мүшесі болды.

Jussieu was born in Lyon, France, in 1748, as one of 10 children, to Christophle de Jussieu, an amateur botanist. His father's three younger brothers were also botanists. He went to Paris in 1765 to be with his uncle Bernard and to study medicine, graduating with a doctorate in 1770, with a thesis on animal and vegetable physiology. His uncle introduced him to the Jardin du Roi, where he was appointed as a botany Demonstrator and deputy to L. G. Le Monnier, professor of botany there in 1770. Le Monnier had succeeded Antoine Laurent's uncle Antoine in 1759. Lectures by eminent botanists, including the Jusssieu dynasty were popular there, especially among pharmacists. His lecture on the classification of Ranunculaceae in 1773 to the Académie des Sciences led to his election as a member that year. In 1784 he was appointed to a Royal Commission by Louis XVI, as one of five commissionaires to investigate animal magnetism, publishing a dissenting opinion from the majority, suggesting further investigation was required. The publication of Jussieu's Genera plantarum in 1789 was rapidly followed by the outbreak of the French Revolution (1789–1799). Jussieu adhered to the revolutionary principles and was appointed to a position in the municipal government of Paris, where he had the task of managing all the hospitals. With the overthrow of the monarchy, the Jardin du Roi was renamed the Jardin des plantes, and Jussieu was instrumental in reorganizing the Jardin as the Muséum national d'histoire naturelle in 1790, where he became a professor of botany, holding the chair in Botanique à la campagne. He was also Director of the museum from 1794 to 1795, and again from 1798 to 1800. Jussieu immediately set about setting up a herbarium, a task greatly facilitated by the seizure of foreign collections by the revolutionary armies, and by the confiscation of the assets of the church and aristocracy. In 1808, Napoleon appointed him to the position of counsellor of the university. He remained at the museum until 1826, when he was succeeded by his son Adrien Henri. At the museum he published many papers in the museum's annals (Annales du Museum d’histoire naturelle 1802–1813) and its succeeding Mémoires du Muséum d'histoire naturelle (1815–), as well as contributing articles to Frederic Cuvier's Dictionnaire des sciences naturelles (1816 1830). He was also a member of the Masonic Lodge, Les Neuf Sœurs.

Жұмыс

Жюссиедің өсімдіктерді жіктеу жүйесі, олардың ерекшеліктерінің салыстырмалы мәніне негізделген, табиғи таксономия жүйелерінің негізі болды. Оның жүйесі алғаш рет 1773 жылы Ranunculaceae туралы мақаласында жарияланды. Келесі жылы ол Версальдегі Трианон бағындағы ағасы Бернардың жұмысына сүйене отырып, Король бағындағы өсімдіктердің орналасуы туралы мақаласында осы тұжырымдаманы одан әрі дамытты. Бұл жұмыс негізінен отбасылық емес, жоғары дәрежелі жіктемелік санаттарға қатысты. Келесі бес жыл оның идеяларын барлық өсімдіктер әлеміне қолдануға арналды, нәтижесінде оның маңызды еңбегі – Genera plantarum (1789) жарық көрді. Бұл жұмысты дайындау барысында ол көптеген гербарийлер мен ботаникалық бақтарға қол жеткізді. Бастапқыда британдық және неміс ботаниктері, Линней жүйесінің адал жақтастары, француз революциясынан туындаған радикалды идеялар деп есептеген нәрсеге күдікпен қарады, бірақ бұл жұмыс көп ұзамай ғылыми ортада кең танылды және Роберт Браун мен А. П. де Кандолл сияқты көрнекті ботаниктер тарапынан белсенді түрде қолдау тапты. Genera plantarum (1789) еңбегінде Жюссие топтарды анықтау үшін бірнеше белгіні пайдалану әдісін қабылдады, бұл идея табиғатты зерттеуші Мишель Адансоннан алынған. Бұл Линнейдің «жасанды» жүйесінен айтарлықтай жақсарту болды, оның ең танымал еңбегі өсімдіктерді тостағаншалар мен жіпшелер санына негізделген сыныптар мен реттерге жіктеді, бірақ Жюссие Линнейдің биномдық номенклатурасын сақтап қалды. Ол ағасының өсімдіктердің ерекшеліктерінің құндылығы туралы ойларын одан әрі дамытты. Бұл ерекшеліктердің құндылығы тең емес деп есептелді, ал кейбіреулері иерархиялық жүйеде басқаларына бағынышты болды. Жюссие айтқандай, өсімдіктердің ерекшеліктерін топқа жатқызу кезінде «санар емес, өлшенуі» керек (pesés et non comptés). Ол ағасының үш негізгі тобына Акотиледон, Монокотиледон және Дикотиледон деген аттар берді. Олар одан әрі он бес сыныпқа және жүз отбасыға бөлінді. Genera plantarum-ның ең маңызды ерекшеліктері – топтарға бөлу және 100 отбасының (ordines naturales) сипаттамасы мен шектелуі. Мұражайда ғылыми жұмысын жаңадан бастағаннан кейін, Жюссиедің жарияланымдары (шамамен 60 естелік) негізінен Genera plantarum қағидаларын одан әрі жетілдірумен және ол атаған отбасылардың толық сипаттамасымен айналысты, бұл жұмысқа Джозеф Гартнердің ықпалы зор болды. Ол Genera plantarum-ның екінші басылымын дайындаумен айналысқанмен, оның Introductio-сы ғана 1837 жылы, оның өлімінен кейін жарық көрді.

Jussieu's system of plant classification, based on the relative value of their characteristics, served as the basis for natural systems of taxonomy. His system was first published in a paper on Ranunculaceae in 1773. The following year he developed the concept further in a paper on the arrangement of plants in the Jardin de Roi, based on the work of his uncle Bernard at the Trianon garden in Versaille. The work dealt primarily with suprafamilial ranks of classification. The following five years were devoted to applying his ideas to the entire plant kingdom, culminating in his epochal work, the Genera plantarum (1789). In preparing this work he had access to a large number of herbaria and botanical gardens. Although at first British and German botanists, firm adherents of the Linnaean system, were wary of what they considered radical ideas emanating from the French revolution, the work soon gained wide acceptance in scientific circles, and was actively promoted by eminent botanists including Robert Brown and A. P. de Candolle. In the Genera plantarum (1789), Jussieu adopted a methodology based on the use of multiple characters to define groups, an idea derived from naturalist Michel Adanson. This was a significant improvement over the "artificial" system of Linnaeus, whose most popular work classified plants into classes and orders based on the number of stamens and pistils, though Jussieu did keep Linnaeus' binomial nomenclature. He extended his uncle's ideas about the value of the characteristics of plants. These characteristics were considered to be of unequal value, with some subordinate to others in a hierarchical system. As Jusssieu put it, plant characteristics should be pesés et non comptés (weighed, not counted), in assigning each to a definite group. The names he gave to his uncle's three major groupings were Acotyledon, Monocotyledon, and Dicotyledon. These were then divided into fifteen classes and one hundred families. The most important features of the Genera plantarum are the division into groups and the description and circumscription of the 100 families (ordines naturales). With the resumption of his scientific work at the museum, Jussieu's publications (some 60 memoirs) largely dealt with further elaborating the principles of the Genera plantarum and more detailed circumscription and description of the families he had named, work that was very much influenced by Joseph Gärtner. Although he worked on a second edition of Genera plantarum, all that was published was his Introductio, posthumously in 1837.

Сыйлықтар мен мүшелік

Француз ғылым академиясының мүшесі (1773), Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды (1788).

Мұра

Жюсьедің "табиғи" жіктеу жүйесі көп ұзамай Линнейдің жасанды жыныстық жүйесін ығыстырды. Ботаникадағы жоғары тұқымдық номенклатура жүйесі ресми түрде 1789 жылғы 4 тамызда «Genera Plantarum» (Gen. Pl.) басылымымен белгіленді. «Genera Plantarum» өте кең әсер етті; қазіргі көптеген өсімдік тұқымдастары әлі күнге дейін Жюсьеге жатқызылады. Мортонның 1981 жылғы ботаникалық ғылым тарихында ICBN-де сақталған Жюсьедің 76 тұқымдасы тіркелген, ал Линейдікі 11 ғана, мысалы. Табиғи жүйе туралы жазған Сидней Говард Вайнс:

Де Жюсье және оның отбасы бірнеше бейнелермен, оның ішінде Дэвид д’Анжердің (Пьер Жан Давид) жасаған бюсі мен медальонымен еске алынды. 1842 жылы Жан Франсуа Легендр Эральдың тапсырысымен 10 000 франкқа қойылған Жюсье мүсіні Jardin des Plantes-тің Ботаникалық галереясында тұр. Жан Батист Густав Делойдің тағы бір мүсіні Венадағы Табиғи тарих мұражайының балюстрадасында (Мария Терезиен алаңына қарап тұр). Жюсье ботаникалық әулеті Jardin des Plantes маңындағы Jussieu алаңымен (Saint Victor ауданы, 5-ші округ), Jussieu көшесі, Jussieu метро станциясы және Париж университетінің Jussieu ғылым кампусы арқылы еске алынады. Жюсье отбасы Марсель және Лион қалаларындағы көше аттарымен де құрметтеледі. Оңтүстік Австралиядағы Жюсье түбегі де Антуан Лоран Жюсье атымен аталады, сондай-ақ бір астероид та оның есімімен наз болған.