Кіріспе

Широки Бриег ( ) – Босния және Герцеговина Федерациясының Батыс Герцеговина кантонының және Босния және Герцеговинаның құрамындағы аймақ. Қаланың халқы 6 149 адамды, ал муниципалитет 28 929 адамды құрайды.

Атауы

Широки Бријег хорват тілінде "кең төбе" деген мағынаны білдіреді. Оны кейде Широки Бриг немесе жай ғана Широки ("кең") деп те атайды. 1952 жылдан 1992 жылдың 16 қазанына дейін қала ресми түрде одан өтетін өзеннің атымен Лиштица деп аталды.

География

Қала Мостардан, Меджугорьеден және Адриатика теңізінің жағалауынан (Плоче) қашықтықта орналасқан. Бүгінде Широки Бриег муниципалитетінде шамамен 30 000 адам тұрады, ал қаланың өзінде 13 000-ға жуық адам тұрады. Муниципалитеттің ауданы құрайды. Қала орталығы теңіз деңгейінен биікте орналасқан, ал аймағы "Төменгі Герцеговина" деп белгілі. Дегенмен, муниципалитеттің солтүстік бөлігінің көп бөлігі "Жоғарғы Герцеговинаға" жатады, ең биік нүктесі Донжи-Крначқа жақын жердегі Биле-Стин ("Ақ тастар") болып табылады.

Жер бедері

Широки Бриег муниципалитетінің кең аумағы геологиялық тұрғыдан "жоғарғы карст аймағы" деп аталатын ерекше, күрделі құрылымдық формаларда орналасқан. Негізгі ерекшелігі – әртүрлі карст формаларындағы (ыдыстар, үңгірлер, шұңғырлар, карст алаптары және т.б.) тасқабатты әктас рельефі, сондай-ақ, кейде тасқын су ағындары болатын терең шатқалдар. Широки Бриег аймағы Ракитно-Хргуд тектоникалық бірліктерінің бағытында орналасқан және Ракитно, Варди таулары, Мостарско-Блато, Ротимлье және Хргуд арқылы оңтүстік-шығысқа қарай Требишницаға дейін созылады. Аймақ жоғарғы юра кезеңінің шөгінділерінен, одан кейін бор және палеогендік жастағы қабаттардан, сосын неоген және квартерлік шөгінділерден тұрады. Ерекшеленетіні – ерте бор дәуірінің құмы, қабатталған әктас және доломиттер. Бор кезеңінің соңындағы (кеноман-турон) кен орындары ақ және қызғылт түсті, массивті әктаспен сипатталады. Палеогендік қабаттарда Либурния және альвеолинолық нуммулиттік әктастар, содан кейін эоцендік флиш кездеседі, ол марль, құмтас, калькаренит және конгломераттардан құралған. Неогендік қабаттар марль, құмды саз, құмтас және конгломераттардан тұрады, оларды Грабово Драге және Мостарско-Блато маңында табуға болады. Қиыршық тас, құм және сулы карст жағалаулары барлық тасты далаларда кездеседі және өзен арналары бойында орналасқан. Варди, Гвозд, Руян және Тртле төменгі тауларының (биіктігі 600–900 м) арасында Кочеринско, Трнско, Мокарско және Ружево карсттық ойыстары мен Мостар Блато (биіктігі 220–300 м) орналасқан. Широки Бриег аймағы Локве Қара Кидачке Нживе, Ресница кені және Узаричи Кнешполье типтік боксит кендеріне жатады. Бұл аймақ бұрынғы полигон және кен оқшауларынан зардап шеккен, және оны қалпына келтіру қажет.

Сулар

Широки Бриег муниципалитетінің сулары Неретва өзенінің бассейніне жатады. Мостар Блатоға қарайтын негізгі жер беттік ағындар Угровача, Мокашница, Крнашница және Жватич арқылы өтеді. Лиштица өзені Чабулье жер беттік суларына жатады, олар Ладин және Добринядан жиналған Бринье ағымдық суымен толығады. Бринье бастауы Богодоланың солтүстігінде, Кулич (1199) биіктігінен төмен қарай батысқа қарай ағып, Лиштицаға қарай жолда Праскалода Ладин арнасын және 2,5 километр төменде Добринский су арнасын қабылдайды. Бұл арналар Чабулье тауының оңтүстік-батыс бөлігінде мол жауын-шашын және қардың еруі кезінде барлық жер беттік суларды жинайды. Ракитно алабына келетін жер беттік сулар су көздері, Желица, Змижинац арқылы құрғап, ал мол жауын-шашын кезінде Угровача уақытша арнасын құрайды, ол терең ойылған Брин каньонынан өтіп, қосымша арналарды қабылдап, Трн ауылындағы Кочерин сулы жазықтарында және Блато Мостарскогқа баратын жолда Широки Бриег орталығында Лиштица өзенімен қосылады.

Ежелгі кезең

Иллирия дәуіріндегі қираған орындар Широки Бриег аймағында тарихи кезеңге дейін халық тығыз қоныстанғанын көрсетеді. Мұның куәсі Мокро мен Черигайдің шекарасындағы Градина төбесінде сақталған. Бұрынғы бекіністердің қабырғаларында да осыған байланысты іздер бар. Көне заманда бұл өңірде өмір өркенді болған. Рим дәуірінен Биограчи ауылында бекініс (паналау орны) және Мокрода базиликаның қалдықтары табылды; сондай-ақ бекіністер мен жолдардың іздері де бар.

Орта ғасырлар

Император Константин VII Порфирогенет Мокрискик сол аймақта болғанын айтады. Мокридегі базилика орта ғасырларда бірнеше рет салынған және бұзылған, сондай-ақ өз мақсатына сәйкес пайдаланылған. Оның жанында басқа жерлерде де кездесетін стећактармен некрополь орналасқан. Олардың саны мен мөлшері осы аймақтың 12-15 ғасырларда тығыз және бай болғанын көрсетеді. Сол кезден бастап Кочеринде босниялық кириллицамен жазылған ең ұзын стећак тақтасы сақталған, ол Кочерин тақтасы (Kočerinska ploča) деп белгілі. Лиштица өзенінің бастауына жақын Боркта орта ғасырлық бекіністің қалдықтарын табуға болады.

Осман билігі

Түріктердің 15 ғасырдың ортасында жаулап алуынан кейін халық көбінесе ауылдық және таулы жерлерде қоныстанды. 19 ғасырдың ортасына дейін Герцеговина Еуропаның басқа елдерінде болып жатқан әлеуметтік, мәдени және саяси жаңалықтардан үзіліп қалған болатын.

Екінші дүниежүзілік соғыс және Югославия

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Усташе қаланы итальян әскерлерімен бірге ұстады. Италиялықтар қасында болған кезінде қаланы бақылау үшін бірнеше бекініс салды. Андрия Артукович сияқты бірқатар көрнекті Усташе шенеуніктері Широки Бриег мектебінде және монастырында білім алған. Тарихының нәтижесінде, Югославия шенеуніктері оны жамандап, соғыстан кейін Широки Бриег (Кең төбе) орнына өзеннің атымен Лиштица деп атады. Қалаға инвестиция да аз болды. Көптеген адамдар Загребке, Далмацияға, сондай-ақ Германияға жұмыс іздеуге (гастарбайтер ретінде) көшіп кетті. 1985 жылы жергілікті Коммунистік партия қала орталығында Югослав партизандарына ескерткіш орнатты. 1992 жылғы 7 сәуірде Босния соғысының бастапқы кезеңдерінде қала Югославия әуе күштерінің шабуылына ұшырады. Подгорицадан ұшып келген екі ұшақтан қала орталығына әуеден-әуеге зымырандар мен бомбалар тасталды, нәтижесінде алты бейбіт тұрғын қаза тапты.

Ауыл шаруашылығы

Широки Бриег муниципалитетіндегі ауыл шаруашылығы өндірісі көбінесе жеке тұтыну үшін аулаларда және егістік жердің шағын бөлігінде жүзеге асырылады. Нарыққа бағытталған ауыл шаруашылығы өнімдерінің өндірісі өте төмен деңгейде, негізінен шарап, аз мөлшерде көкөніс және гүл өндірісі, ал мал және сүт өндірісі одан да аз көлемде дамыған. Соңғы статистика бойынша, ауыл шаруашылығына жарамды жердің 60 пайызы өңделмей қалған. Ауыл шаруашылығындағы қазіргі ахуалдың маңызды бір себебі – ауыл шаруашылығы өндірісін қолға алу және дамытуға бағытталған нақты мемлекеттік стратегияның және бағыттың болмауы.

Соғысқа дейін

Жиырма жыл бұрынғыдан айырмасы, қазіргі ауыл шаруашылығы өндірісінде муниципалитеттің ірі аумағында мағыналы да мүмкін болатын негізгі өндіріс жоқ. Бұрын көп жылдар бойы темекі өндірілді. Соғыспен бірге, бұрынғы мемлекеттік жүйе де, ауыл шаруашылығы өндірісін ұйымдастырудың бұрынғы тәртібі де құлдырады. Одан бері бүгінге дейін жаңа жүйе қалыптасты. Бұл жүйе бүкіл елде, әсіресе муниципалитет орналасқан аймақта, бақылаусыз импортқа жол берді. Сондықтан, көптеген ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруге қарағанда импорттау арзанға түсті. Осының салдарынан өңделген жерлердің ауданы, мал басы тіпті бес есеге дейін азайды, ауыл шаруашылығы өндірісінің жалпы көлемі де қысқарды. Соңында, ауыл шаруашылығымен айналысудың өмір сүруге және табыс табуға жеткіліксіз екенін сезіне бастадық.

Соғыстан кейін

Жалпы алғанда, муниципалитеттің экономикалық көрсеткіштері айналасындағы муниципалитеттерге қарағанда жоғары, әсіресе Кәсіпкерлік секторда, сондай-ақ уақытқа бағдарлану деңгейі мен еңбекке жарамды жастағы халықтың көрсеткіштері де жоғары. Сондықтан, өңделмеген жерлердің үлесі осы муниципалитетте айналасындағыларға қарағанда ең көп – 60% (Пошушье 59%, Любушки 49% және Груде 47%). Сироки Брижегте тек қана ауыл шаруашылығымен айналысатын тұрғындардың саны салыстырмалы түрде ең аз.

Өнеркәсіп

Коммунадағы өнеркәсіптік өндіріс саласында ет өнеркәсібі және металлургия өнеркәсібі едәуір үлестің иесі, сондай-ақ аяқ киім өндірісі, құрылыс тауарларын дайындау және тас өңдеу, жылу оқшаулау материалдарын өндіру, графикалық қызмет және тағы да басқалары да бар. Федералды статистика бюросы жүйелі түрде жариялайтын ресми статистикада өнеркәсіптік өндірістің федерация және кантон деңгейіндегі динамикасы қадағаланады, сондықтан муниципалитетке қатысты бұл (ресми) деректер жоқ. Дегенмен, батыстағы осы аймақтағы өнеркәсіптік өндірістің негізгі ерекшеліктері Сіроки Бригег муниципалитеті үшін өнеркәсіптік өндірістің динамикасын шағылыстырады. 2004/2005 жылдар аралығында өнеркәсіптік өндіріс индексінің шамалы өсуі тіркелді (101,3). Металл және металл өнімдерін өндіруде айтарлықтай өсім байқалды (2005/2004 индексі = 134,3 және 180,4), қағаз өнімдерін өндіруде (индекс = 110,7), ал өнеркәсіптік өндірістің басқа салаларында елеулі төмендеу тіркелді (мысалы, тамақ және сусындар: индекс = 80,0, кен өндіру: индекс = 71,4). Өнеркәсіптік өндірістің одан әрі өсуі үшін муниципалитетте көптеген жұмыс орындарын қамтамасыз ететін және қазіргі уақытта дамыған салалардағы өнеркәсіптік қуаттылықты дамытуға инвестициялар қажет. Бұл, ең алдымен, металл және металл өнімдерін өндіруге қатысты. Ресми статистикаға сәйкес, осы салалар 2005 жылы да өсімді жалғастырды. Жаңа кәсіпорындық және өнеркәсіптік аймақтарды құру және кеңейту – өндіріс секторының өсуіне, отандық және шетелдік капиталды тартуға және жаңа жұмыс орындарын құруға қажетті алғышарт.

Спорт

Футбол клубы НК Широки Бриег Широки Бриег қаласында орналасқан. 1948 жылы құрылған, өз алаңындағы ойындарын Пекара стадионында өткізеді, Босния және Герцеговинадағы UEFA категориясы 3-ке ие болған екі стадионның бірі осы. Стадионға 7000 көрермен сыяды. Қалада Босния және Герцеговинаның ең ірі және ең табысты баскетбол клубы – ХКК Широки орналасқан, ол Босния және Герцеговина чемпионатында он бір рет жеңіске жеткен және Босния және Герцеговина кубогын тоғыз рет ұтып алған. Олар өз алаңындағы ойындарын 4500 орындық Пекара спорт залында өткізеді.