Кіріспе
Гүлді өсімдік түрі
Rudbeckia hirta, көбінесе қара көзді Сюзан деп аталады, Астерацея тұқымдасына жататын Солтүстік Америка гүлді өсімдігі, Шығыс және Орталық Солтүстік Америкада табиғи түрде өседі, континенттің батыс бөлігінде және Қытайда да бейімделген. Қазір ол Канаданың барлық 10 провинциясында және құрлықтағы АҚШ-тың барлық 48 штатында кездеседі. Rudbeckia hirta – Мэриленд штатының ресми гүлі.
Сипаттама
Rudbeckia hirta - тік өсетін, биік жылдық (кейде екі жылдық немесе көп жылдық) өсімдік. Оның қалың қылмен қапталған, кезектесіп орналасқан, көбінесе тамыр жапырақтары 10–18 см ұзындығында болады, сабақтары қалың және жаздың соңы мен күздің басында гүлдейтін маргариткаға ұқсас, күрделі гүлшоғырлары бар. Түрлерінде гүлдері 1,5 см дейін диаметріне жетеді, сары гүл жапырақтарының айналасында көзге түсетін қоңыр немесе қара түсті, дөңгелек пішіндес конус болады, оның ішінде көптеген ұсақ дискі гүлдері орналасқан. Дегенмен, кең ауқымды селекция нәтижесінде әртүрлі өлшемдер мен түстер пайда болды, оның ішінде қызғылт, қызыл және қоңыр түстер де кездеседі.
Этимологиясы және жалпы атаулары
Хирта деген латынша сөз "жүнді" деген мағынаны білдіреді және жапырақтар мен сабақтардағы трихомаларға сілтеме жасайды. Бұл өсімдіктің басқа да көп қолданылатын атаулары: қоңыр көзді Сюзан, қоңыр Бетти, сұлу ромашка, алтын Иерусалим, ағылшын бұқасының көзі, жақсы емес жердің ромашкасы, сары ромашка және сары өгіз көзі ромашкасы.
Өсіру
Rudbeckia hirta парктері мен бақшаларда, жазғы гүлзарлар, жиектер, иесіздер, жабайы гүлдер бақтары, далалық стильдегі егістер және кесілген гүлдер үшін кеңінен өсіріледі. Көптеген сорттар шығарылды, олардың ішінде «Indian Summer» және «Toto» Корольдік бау-бақша қоғамының «Бақшалық еңбектерге лайықты» сыйлығын алды. Басқа да танымал сорттарға «Double Gold» және «Marmalade» жатады. Глориоза гүлдері – тетраплоидты сорттар, олардың гүлдері жабайы түрлерге қарағанда әлдеқайда ірі, көбінесе қос гүлді немесе сәулелі гүлдерінде контрастты белгілермен. Олар алғаш рет Смит колледжінің Альфред Блейксли қолданбалы колхицин арқылы R. hirta тұқымдарынан өсірілді; Блейкслидің қоры W. Atlee Burpee арқылы одан әрі дамытылды және 1957 жылғы Филадельфия гүл көрмесінде саудаға ұсынылды. Глориоза гүлдері көбінесе бір жылдық немесе аз өмір сүретін көп жылдық өсімдіктер ретінде қарастырылады және әдетте тұқымнан өсіріледі, бірақ кейбір атаулы сорттары да бар.
Мэриленд штатының гүлдері
1918 жылы қара көзді Сюзан Мэриленд штатының мемлекеттік гүлі ретінде бекітілді. Осы мәртебесімен ол бақтарда және мерекелік шараларда Мэриленд штаты мен оның халқына құрмет көрсету, есте сақтау және ықылас білдіру үшін қолданылады. Мэриленд штатының Балтимор қаласында өткізілетін Преакнес жүгірісі "Қара көзді Сюзан үшін бәйге" деп аталады, себебі дәстүрлі түрде жеңімпаз жылқының мойнына қара көзді Сюзанға ұқсайтын викинг помстары – хризантеманың бір түрі салынады (шын мәнінде қара көзді Сюзан мамыр айында Преакнес кезінде гүлдей қоймайды).
Оңтүстік Миссисипи университеті
1912 жылы қара көзді Сьюзан гүлдері Флоренс Бэрроу Поптың ұсынысымен Оңтүстік Миссисипи университетінің мектеп түстеріне (қара және алтын) шабыт берді. Ф. Бэрроу Поп, университеттің алғашқы бітірушілерінің бірі, былай деді: “Үйге қайтып келе жатқанда, қарағай ормандарында қара көзді Сьюзан гүлдерінің көптеген тобын көрдім. Менің сыныптастарымды қара көзді Сьюзан гүлдерін жинап, сынып күніндегі шараларда көрсету үшін парақтарға сынып атын жазуға шақырдым. Содан кейін мен сынып түстері ретінде қара және алтын түстерін ұсындым, және менің ұсынысым қабылданды”.
Бақтарды көркейту үшін көбелектерді тартушы зат
Көбелектер Rudbeckia hirta-ға тартылады. Ол шекаралы дақ, горгондық шашка және күміс шашка түрлерінің дернәсілдері үшін қоректік өсімдік болып табылады.
Құсбегілердің серкелерді жоюы
Құбыжықтар, масаларды ашкөзше жейтіндер, осы гүлдердің кішкентай тозаңдаушыларына тартылады.
Традициялық америкалықтар
Бұл өсімдікті американдықтар түрлі ауруларды емдеу үшін шөптік дәрі ретінде қолданған. Rudbeckia hirta-ның гүлі емес, тамырларын, туысқан Echinacea purpurea сияқты, иммунитетті арттыру және суық тию, тұмау және инфекциялармен күресу үшін негізсіз мәлімдемелермен пайдалануға болады. Оджибве тайпасы оны жылан шаққан жерге банып, балалардағы суық тию мен құрттарды емдеу үшін тұрым жасаған.
Сақтық шаралары
Бұл түрді жұтқанда мысықтар үшін зиянды.