Кіріспе
Коммуналдық желілерді табу – жер астында орналасқан коммуналдық желілерді анықтау және таңбалау процесі. Бұл желілерге телекоммуникация, электр энергиясын тарату, табиғи газ, кабельдік теледидар, оптикалық талшықтар, жол қозғалысын реттеу шамдары, көше шамдары, ылғалды су ағызу құбырлары, су құбырлары және кәрі су құбырлары кіруі мүмкін. Кейбір аймақтарда ірі мұнай және газ құбырлары, ұлттық қорғаныс байланыс желілері, жаппай көлік, теміржол және автомобиль туннельдері де жер асты кеңістігі үшін бәсекелеседі.
Шолу
Қоғамдық коммуналдық жүйелер көбінесе жер астынан жүргізіледі – кейбіреулері олардың функциясының мәніне байланысты, ал басқалары ыңғайлылық немесе эстетикалық талаптармен байланысты. АҚШ-та жер асты желілерінің жалпы ұзындығы миллиондаған шақырымнан асады деп есептеледі. Жер қазу жұмыстарын бастамас бұрын, жергілікті билік органдары көбінесе жер асты жүйелерінің орналасқан жерін көрсетуді және бекітуді талап етеді, егер ол көпшік пайдалануға арналған жер болса. Құбыр белгілері, таңбалар немесе басқа да көрсеткіштер жер асты коммуникацияларының бар екендігі туралы ескерту үшін көрінетін немесе көрінбейтін болуы мүмкін. Қауіпсіздік сияқты түрлі себептермен, коммуналдық желілердің нақты орналасқан жері көрсетілмеуі мүмкін. Экскаватордың коммуналдық желілердің нақты орналасқан жерін, санын және түрлерін білудің жалғыз жолы – жер асты коммуникацияларын үйлестірушісімен байланысып, осы жерлерді белгілеуді сұрау. Көптеген елдерде бұл қызмет ақысыз, бірақ алдын ала хабарлау заңмен міндетті. Ұлыбританияда HSG47 және PAS128 нұсқаулықтарын сақтау үшін үстел үстіндегі коммуникацияларды іздеуді жүргізу ұсынылады. Коммуникацияларды іздеу, сондай-ақ C2 коммуникацияларды іздеу немесе PAS128 (D) коммуникацияларды іздеу деп те аталады, бұл коммуникациялық активтердің иелерін анықтаудың және олардың жерге көмілген және әуедегі активтері мен құралдарын табудың бастапқы қадамы болып табылады. Коммуникацияларды іздеу дамыту жобалары үшін маңызды, өйткені ол жер асты және әуедегі коммуникациялық активтердің болуы және орналасқан жері туралы құнды ақпарат береді. Бұл ақпарат құрылыс алаңының маңайындағы желілерді түсінуге көмектеседі, сонымен қатар құрылыс кезінде апаттардың, бұзушылықтардың және қымбат шығындардың алдын алуға мүмкіндік береді.
Технология және жабдықтар
Көптеген түрлі материалдардың жер асты желілерінің әртүрлі түрлерін жасауға жұмсалуына байланысты, әртүрлі анықтау және орналастыру әдістерін қолдану қажет. Екі негізгі әдіс – пассивті және белсенді іздеу. Пассивті іздеу кейбір желілерде табиғи түрде туындайтын сигналдарды пайдаланады. Бұл әдіс көбінесе коммуналдық желілердің 60% немесе одан да көп бөлігін анықтай алмайды, сондай-ақ коммуналдық желілерді қате анықтау қаупі де бар. Ал белсенді іздеу әлдеқайда дәл. Ол локаторлардың транслятор арқылы жасайтын сигналдарын пайдаланады. Содан кейін, қабылдағыштың көмегімен, желіні іздеушілер жер астында қандай желілер бар екенін анықтап, оларды сәйкестендіре алады. Белсенді әдіс өткізгіш металл құбырлар мен кабельдерді анықтау үшін ең қолайлы. Бұл процесте көбінесе транслятор мен қабылдағыштан тұратын электромагниттік құрал қолданылады. Пластмасса немесе бетон сияқты басқа құбыр түрлері үшін, құбырды анықтауға көмектесу үшін металл іздеу сымы немесе өткізгіш фольга (анықтамалы лента) құбырдың қасына немесе тікелей үстіне жерленуі мүмкін. Егер мұндай өткізгіш іздеу сымы болмаса, басқа радиоорналастыру әдістері немесе заманауи жер тешу радарын қолдану қажет. Осы техникалық құралдармен орналастыру қажет, себебі карталарда дұрыс аралықты қамтамасыз ету үшін қажетті дәлдік көбінесе жетіспейді. Ескі қалаларда бұл мәселе одан да өзекті, себебі карталар өте дәл болмауы мүмкін немесе тіпті жоқ болуы мүмкін. Кейбір коммуналдық желілер мұнай өнімдерін тасымалдайтын желілер үшін қысқа тіреулермен немесе бағаналармен тұрақты түрде белгіленеді. Бұл желдету талаптарына байланысты болуы мүмкін, сонымен қатар бұзылған жағдайда ерекше қауіпті болып табылатын жер асты құрылыстарын көрсетуге де қызмет етеді. Желіні іздеушілер өз жұмысын орындау үшін негізінен үш түрлі желіні іздеу құралын пайдаланады, олар GPR, электромагниттік профильдеу іздеу құралдары және радиожиілікті құбыр іздеу құралдары. Бұл құралдар көптеген өндірушілермен шығарылады және бүкіл әлемде кеңінен қол жетімді. Ірі өндірушілердің қатарында Leica, RIDGID және Schonstedt компаниялары бар. Технологияның дамуымен бұл құралдар үздіксіз жақсарып келеді, ал желіні іздеушілердің өрістегі дәлдігі артып келеді. Көптеген коммуналдық желілер қазір ESRI сияқты ГИС карталық қызметтерінде картаға түсірілген, бұл дәлдікті де, процестің ашықтығын да арттырады. Кейбір қазіргі іздеу таяқшалары өздерінің ақпаратын жібере алады және ГИС жүйелерімен синхронизацияланып, картадағы ақпаратты кеңейтуге және түзетуге мүмкіндік береді, бұл картаны өте жылдам жаңартуға көмектеседі.
Ұйымдар
АҚШ, Канада, Австралия және Жаңа Зеландияда көптеген ірі компаниялар әр қазба маусымында миллиондаған тапсырысты басқарады және осы тапсырыстарды басқарудың және оларды бірыңғай байланыс орталығына жіберудің қажеттілігі туындайды (мысалы, Underground Service Alert). Common Ground Alliance (CGA) жыл сайын Зардап туралы ақпаратты есептеу құралын (DIRT есебі) жариялайды, ол Солтүстік Америкадағы инженерлік желілерді табудың әсерін толыққанды көрсетеді. Соңғы жылдары DIRT қазба жұмыстары кезіндегі зақымданулардың көбейгенін көрсетіп отыр. Бұл есеп барлық оқиғаны қамтымайды, өйткені мүдделі тараптар жер астындағы зақымданулар мен қауіпті жағдайлар туралы ерікті түрде мәлімдейді, бірақ бұл әлемдегі инженерлік желілерге келтірілген зақымдар туралы ең толық мәліметтер жинағы. Желіні табушылар және басқа да мүдделі тараптар осындай деректерге сүйене отырып, тәуекелдерді анықтауға және салаға инвестиция салуды негіздеуге мүмкіндік алады. Common Ground Alliance және IR Saving Lives сияқты зақымдарды алдын алу саласындағы көшбасшылар инженерлік желілерді табуды ынталандырады және басқа да мүдделі тараптарды оған жауапкершілікпен қарауға шақырады. CGA сонымен қатар «Дұрыс және уақытында желіні табуды жақсартуға қатысты түсініктер» деген мақала жариялады, онда АҚШ және Канададағы желіні табу индустриясын қалай жақсартуға болатындығы туралы сарапшылық ақпарат бар (Канадалық ортақ жер альянсы (CCGA)мен шатастырмау керек, ол CGA-ның Канададағы серіктес ұйымы). Басқа технологиялар мен жабдықтар CGA-ның Технологиялық есептерінде және 2017 жылы құбыр және қауіпті материалдарды тасымалдау басқармасы жүргізген «Зақымдарды алдын алу технологиясын жақсарту жөніндегі зерттеуде» айқындалған.
Түстермен кодтау
Құрылыс алаңдарындағы жер астындағы желілерді анықтау және қазба жұмыстары кезінде оларды зақымданудан қорғау үшін арнайы түс кодтары қолданылады. Жер астындағы желілердің орналасқан жерін және олардың типін көрсету үшін түрлі түсті сызықтар, тулар немесе олардың жиынтығы пайдаланылады. Сызықтарды белгілеу үшін, баллоны кері бұрғанда жұмыс істейтін, жарық түсті бояу шашырату құралы қолданылады. Туларда көбінесе сызықтарға тиесілі компанияның немесе коммуналдық қызметтің логотипі бейнеленеді. Тулар, сондай-ақ, газон немесе бақшаға суару жүйесін орнатқан компанияның жарнамасы болуы мүмкін. Мұндай жағдайда әрбір спринклерлік бастың орны белгіленеді, осылайша көгалдандырушылар оларды топырақпен немесе шөппен көміп тастамайды, немесе тракторлар мен басқа құрылыс техникасымен ағаштар, бұталар немесе басқа ірі өсімдіктерге шұңқыр қазу кезінде зақымдамайды. Бұл өте маңызды, себебі көлік құралы (трактор, жүк көлігі және т.б.) жаңадан жылжытылған, тығыздалмаған және сондықтан мұндай салмақты көтере алмайтын топырақ үстінен өте келіп, спринклерді немесе қатты ПВХ құбырды немесе оған бекітілген муфтаны сындырып алуы мүмкін.