Кіріспе
Электрик – ғимараттардың, беру желілерінің, стационарлық машиналардың және осыған байланысты жабдықтардың электр сымдарын тартуға маманданған маман. Электриктер жаңа электр компоненттерін орнатумен немесе қолданыстағы электр инфрақұрылымын күтумен және жөндеумен айналысады. Сонымен қатар электриктер кемелердің, ұшақтардың және басқа да жылдам қозғалатын платформалардың, сондай-ақ деректер мен кабель желілерінің сымдарын тартумен де шұғылдануы мүмкін.
An electrician is a tradesperson specializing in electrical wiring of buildings, transmission lines, stationary machines, and related equipment. Electricians may be employed in the installation of new electrical components or the maintenance and repair of existing electrical infrastructure. Electricians may also specialize in wiring ships, airplanes, and other mobile platforms, as well as data and cable lines.
Терминология
Электриктер бастапқыда электр энергиясының принциптерін, көбінесе түрлі электр генераторларын көрсеткен немесе зерттеген адамдар болған. Америка Құрама Штаттарында электриктер екі негізгі санатқа бөлінеді: жоғары кернеуде электр желілерін тарату жүйесінде жұмыс істейтін желішілер және ғимараттардың ішінде төмен кернеумен жұмыс істейтін сымшылар. Сымшылар әдетте бес негізгі мамандық бойынша оқытылады: коммерциялық, тұрғын үй, жеңіл өнеркәсіптік, өнеркәсіптік және төмен кернеулі сымдар, жиі Voice Data Video (VDV) деп аталады. Басқару желілерін және өрт сигнализациясын орнатуды құрылғыларға оқытылған мамандар немесе ішкі сымшылар орындай алады. Электриктер үш деңгейде дайындалады: шәкірт, жолшы және шебер электрик. АҚШ және Канадада шәкірттер жұмыс істейді және кәсібін үйрену кезеңінде төменгі жалақы алады. Олар әдетте бірнеше жүз сағат оқудан өтеді және үштен алты жылға дейінгі мерзімге тағылымдама стандарттарын сақтауға келіседі, осы уақыт ішінде олар жолшының жалақысының белгілі бір пайызын алады. Жолшылар – бұл шәкірттігін аяқтаған және жергілікті, штаттық немесе ұлттық лицензиялау органы электр саласында білікті деп таныған электриктер. Шебер электриктер белгілі бір уақыт бойы, көбінесе жетіден он жылға дейін, кәсіпте жақсы жұмыс істейді және Ұлттық электр кодексін (NEC) жақсы білетінін көрсету үшін емтихан тапсырады. Қызмет көрсететін электриктер жекелеген жөндеулер мен жаңартуларға жауап беруге міндетті. Олар сымдау проблемаларын жою, қолданыстағы ғимараттарға сым орнату және жөндеу жұмыстарын жүргізу дағдыларына ие. Құрылыс электриктері негізінен үлкен жобаларға, мысалы, бүкіл ғимаратқа жаңа электр жүйесін орнату немесе кеңсе ғимаратының бірнеше қабатын қайта жаңарту сияқты жобаларға назар аударады. Басқа мамандықтарға теңіз электриктері, зерттеу электриктері және аурухана электриктері жатады. "Электрик" сөзі сахна өнерінде де қолданылады, онда электриктерге негізінен сахна жарығын орнату, баптау және басқару міндеті жүктеледі. Бұл жағдайда шебер электрик – шоудың бас электригі. Театр электриктері сахна жарықтандыру құралдары мен жабдықтарында электр жұмыстарын жүргізсе де, олар электр саласының бөлігі емес және ғимараттарда сымдаумен жұмыс істейтін электриктерден өзгеше дағдылар мен біліктіліктерге ие. Киноиндустриясында және телеарналар тобында бас электрик Gaffer деп аталады. Электр мердігерлері – электр жүйелерін жобалау, орнату және күтіп ұстау үшін электриктерді жұмысқа алатын кәсіпорындар. Мердігерлер жаңа жұмысқа ұсыныстар жасауға, жұмысқа шеберлерді тартуға, электриктерге материалды уақтылы жеткізуге және сәулетшілермен, электр және құрылыс инженерлерімен, сондай-ақ тапсырыс берушімен жоспарлап, дайын өнімді аяқтау үшін байланыс жасауға жауапты.
Білім беру және сауданы реттеу
Көптеген мемлекеттерде электрмен жұмыс істеудің қауіптілігіне байланысты, қауіпсіздік мақсатында электр жұмыстарына нормативтік шектеулер қойылады. Мұндай талаптар тексеру, тіркеу немесе лицензия алу түрінде болуы мүмкін. Лицензиялау талаптары мемлекеттер арасында әртүрлі болады.
Канада
Электриктерді даярлау шәкірттік үлгісі бойынша жүзеге асырылады, толық білікті деңгейге жету үшін төрт немесе бес жыл уақыт қажет. Типик шәкірттік бағдарламалардың 80-90% тәжірибелі электриктердің бақылауымен жұмыс істеуден, ал 10-20% сыныптағы оқудан тұрады. Электриктерді даярлау және лицензиялау әр провинциямен реттеледі, бірақ кәсіби лицензиялар Ішкі Сауда Келісімі бойынша бүкіл Канадада жарамды. «Қызыл Мөр» бағдарламасы бойынша бекіту салалық стандарттарға сәйкес келетін қосымша біліктілікті қамтамасыз етеді. Лицензиялы электрик болу үшін 9000 сағат практикалық, жұмыс орнындағы тәжірибелік оқу қажет. Сонымен қатар, олар 4 семестр оқу орындарына қатысып, провинциялық емтиханды тапсыруы керек. Бұл оқу оларды тәжірибелі электриктерге айналуға дайындайды. Бұдан әрі, Британдық Колумбияда адам одан да бір қадам жоғары көтеріліп, «FSR» немесе далалық қауіпсіздік өкілі бола алады. Бұл куәлік лицензиялы электрлендіру мердігері болуға және рұқсаттар алуға мүмкіндік береді. Дегенмен, кейбір Канада провинциялары тек қолданыстағы Бас Электриктерге, яғни үш жылдан бері салада жұмыс істеген және Бас электрик емтиханын өткендерге («рұқсат алу құқығын» – мысалы, Альберта провинциясында) береді. Далалық қауіпсіздік өкілдерінің деңгейлері A, B және C болып бөлінеді. Әр класс арасындағы жалғыз айырмашылық – олардың жоғары кернеу және токпен жұмыс істеуге қабілеттілігінің артуы.
Ұлыбритания
Біліктілікті беруші екі ұйым – City and Guilds және EAL. Ұлыбританияда «білікті электрші» ретінде жұмыс істеу үшін 3-дәрежедегі электрлік біліктілік қажет. Біліктілік алғаннан кейін және қажетті біліктілік деңгейін көрсеткеннен кейін, электрші құрылыс алаңдарында немесе басқа бақыланатын аймақтарда жұмыс істеу үшін Бірлескен өнеркәсіптік кеңесінің Электртехникалық сертификаттау схемасы картасына тіркелуге өтініш бере алады. 3-дәрежедегі оқыту барысында ішінара қамтылғанымен, тағы басқа тақырыптармен қатар, жобалау және тексеру немесе сынау және инспекциялау сияқты тақырыптарды қамтитын тереңірек білім мен біліктілікті алуға болады. Осы қосымша біліктіліктерді JIB картасының артқы жағында көрсетуге болады. Бұл деңгейден кейін электр көліктерінің зарядтағыштарын орнату сияқты қосымша оқу және біліктіліктер бар, сондай-ақ көше жиһаздары сияқты арнайы салаларда немесе өнеркәсіпте жұмыс істеуге дайындық. «Жұмындағы электр энергиясы туралы ережелер» – электр жабдықтары мен орналымдарын пайдалану және дұрыс күтіп-ұстауды қамтитын міндетті құжат. Құрылыс ережелерінің кейбір бөлімдері электрлік техникалық жабдықтарды орнатудың заңды талаптарын қамтиды, ал P бөлімінде тұрғын үйлерге қатысты ережелердің көп бөлігі баяндалған. Электр құрылымдарын жобалау, таңдау, орнату және сынау туралы ақпарат «Электр орналымдарына қойылатын талаптар, IET Сымдау ережелері, он сегізінші басылым, BS 7671:2018» атты міндетті емес жариялымда келтірілген, көбінесе «Сымдау ережелері» немесе «Regs» деп аталады. Кішігірім өзгерістер енгізілген кезде әдеттегі түзетулер белгілі бір жағдайларда жарияланады. 18-ші басылымның алғашқы маңызды жаңартулары 2020 жылдың ақпан айында жарияланды, олар негізінен электр көліктерінің зарядтағыштарын орнатуға қатысты бөлімді қамтыды, бірақ 2019 жылдың желтоқсан айында кейбір шағын қателерді түзету және шағын өзгерістер енгізу үшін қосымша жариялым шықты. IET сонымен қатар тереңірек білім беру үшін кітап түрінде «Нұсқаулық жазбалар» сериясын жариялайды. Құрылыс ережелерінің P бөлігінде қарастырылған жұмыстарды қоспағанда, мысалы, тұтынушы блоктарын орнату, жаңа тізбектерді қосу немесе ванна бөлмелерінде жұмыс істеу, Ұлыбританияда кез келген адамға қарапайым электр жұмыстарын орындауға тыйым салатын заң жоқ. Британ тілінде электршілерді әдетте «шанышқы» (spark) деп атайды.
Information regarding design, selection, installation and testing of electrical structures is provided in the non statutory publication 'Requirements for Electrical Installations, IET Wiring Regulations, Eighteenth Edition, BS 7671:2018' otherwise known as the Wiring Regulations or 'Regs'. Usual amendments are published on an ad hoc bases when minor changes occur. The first major update of the 18th Edition were published during February 2020 mainly covering the section covering Electric vehicles charger installations although an addendum was published during December 2019 correcting some minor mistakes and adding some small changes. The IET also publish a series of 'Guidance Notes' in book form that provide further in depth knowledge. With the exception of the work covered by Part P of the Building Regulations, such as installing consumer units, new circuits or work in bathrooms, there are no laws that prevent anyone from carrying out some basic electrical work in the UK. In British English, an electrician is colloquially known as a "spark".
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та жалпыұлттық лицензиялау жүйесі жоқ және электр лицензияларын жеке штаттар береді. Лицензиялау талаптары штаттар бойынша өзгеше, бірақ барлық штаттар үш негізгі біліктілік деңгейін мойындайды: электршілердің деңгейлері. Жолдасты электршілер шебердің басшылығымен жұмыс істесе, бақылаусыз жұмыс істей алады. Көбінесе штаттар жол жүрушілерге жеке рұқсаттар бермейді, сондықтан жол жүруші электршілер мен шәкірттер электр шеберіне берілген рұқсат аясында ғана жұмыс істей алады. Шәкірттер тікелей қадағалаусыз жұмыс істей алмайды. Электршілер бақылаусыз жұмыс істеу үшін әдетте электр шеберінің жалпы қадағалауымен және жол жүруші электршінің тікелей қадағалауымен үштен бес жылға дейін тәжірибе жинауы керек.
Өзара тиімділік
Электриктің лицензиясы лицензия берілген штатта жұмыс істеуге жарамды. Сонымен қатар, көптеген штаттар басқа штаттардың лицензияларын мойындайды, кейде бұл мемлекетаралық өзара тану деп аталады, бірақ оған шарттар қойылуы мүмкін. Мысалы, Калифорния Аризона, Невада және Ютамен лицензиялардың жарамды күште болуы және екінші штаттан бес жыл бойы сақталған жағдайда өзара лицензия алмасады. Невада Аризона, Калифорния және Ютамен өзара лицензия алмасады. Мэн штаты Нью-Гэмпшир және Вермонт штаттарымен шебер деңгейінде, ал штат Нью-Гэмпшир, Солтүстік Дакота, Айдахо, Орегон, Вермонт және Вайоминг штаттарымен жұмысшы деңгейінде өзара лицензия алмасады. Колорадо Аляска, Арканзас, Дакоталар, Айдахо, Айова, Миннесота, Монтана, Небраска, Нью-Гэмпшир, Нью-Мексико, Оклахома, Юта және Вайомингпен жұмысшылар одағын сақтайды.
Қауіпсіздік
Өнеркәсіптік жұмыскерлерге тән жұмыс орындарындағы қауіп-қатерлерден өзге, электршілер электр тогынан жарақат алу қаупіне де ұшырайды. Электрші ток өткізгіштермен тікелей жанасу нәтижесінде немесе жүйедегі ақауларға байланысты туындаған шашыраған кернеуден электр тогының соққысын сезінуі мүмкін. Электр доғасы көзге және теріге қауіпті мөлшерде жылу мен жарық әсерін тигізеді. Қателі қосқыштар жарылысқа алып келуі мүмкін. Электршілер қауіпсіз жұмыс істеуге жаттықтырылады және жарақат алу қаупін азайту үшін көптеген шаралар қолданады. Жұмыс басталғанға дейін тізбектердің толығымен өшірілгеніне көз жеткізу үшін құлыптау және таңбалау процедуралары қолданылады. Энергия бар жабдыққа жақындау шектері доғалық жарқылдан қорғайды; арнайы жасалған жарқылға төзімді киім қосымша қорғаныс ұсынады; желілік өткізгіштерде жерге қосу (жерлендіру) қысқыштары мен тізбектері қолданылады, бұл өткізгіштің толығымен өшірілгенін нақты көрсетеді. Жеке қорғаныш құралдары электр тогынан және механикалық әсерден қорғайды; қолғаптарда оқшаулағыш резеңке қабаттар бар, ал жұмыс аяқкиімдері мен қауіпсіз каскалар электр тогынан қорғау үшін арнайы сертификатталған. Егер жүйені өшіру мүмкін болмаса, оқшауланған құралдар қолданылады; қажет болған жағдайда жоғары кернеулі электр желілерін де тоқпен қосылған күйінде жөндеуге болады. 1992 және 2003 жылдар аралығында АҚШ-тағы құрылыс саласындағы жұмыскерлердің электр тогынан қаза болудың 34% -ін электршілер және электрмен жұмыс істейтін мамандар құрады.
Жұмыс шарттары
Электриктердің жұмыс жағдайы мамандығына қарай әртүрлі болады. Әдетте электриктердің жұмысы физикалық еңбекке толы болады, мысалы баспалдаққа шығу, құралдар мен материалдарды көтеру сияқты. Кейде электриктерге тар кеңістікте немесе арқалықта жұмыс істеуге тура келеді, сондай-ақ қиын жағдайларда қосылыстар жасау үшін жиі иілуге, отыруға немесе тізе бүгуге тура келеді. Құрылыс электриктері күнінің көп бөлігін ашық немесе жартылай ашық, шулы және лас жұмыс орындарында өткізеді. Өнеркәсіптік электриктер өнеркәсіптік кәсіпорындағы ыстыққа, шаңға және шуға ұшырауы мүмкін. Электр жүйелерінің электриктері төтенше жағдайларда жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін кез келген ауа райында жұмыс істеуге шақырылуы мүмкін.
Кәсіпорындар ұйымдары
Кейбір электриктер кәсіподаққа мүше және олардың кәсіподағының саясаты бойынша жұмыс істейді.
Австралия
Электриктер Электр кәсіподағы (ЭТУ) арқылы өкілдік құқығын таңдауына болады. Электр монтаждаушылар Ұлттық электр және байланыс қауымдастығы немесе Австралия Электр шеберлері арқылы өкілдік етуге құқылы.
Солтүстік Америка
Кейбір электриктер кәсіподақ мүшелері. Электриктердің кәсіподақтарының мысалдары: Халықаралық электр жұмысшыларының бауырластығы, Канадалық мемлекеттік қызметкерлер одағы және Халықаралық машина жасаушылар мен аэроғарыш жұмысшылары қауымдастығы. Халықаралық электр жұмысшыларының бауырластығы өз ұлттық бірлескен тәжірибелік оқу және даярлау комитеті мен Ұлттық электр келісімшарт жасасушылар қауымдастығы арқылы тәжірибелік оқу курстарын ұсынады. Сонымен қатар, көптеген біліктілікті дамыту және шәкірттік бағдарламалары бар, оның ішінде Ассоциацияланған құрылысшылар мен мердігерлер және Тәуелсіз электр мердігерлері сияқты сауда қауымдастықтары ұсынатын бағдарламалар да бар. Бұл ұйымдар АҚШ Еңбек департаментінің регламенттеріне сәйкес келетін толыққанды оқытуды қамтамасыз етеді.
Автомобиль электршісі
Автоэлектрик – моторлық көліктердің электр жүйесіне маманданған маман. Автоэлектриктер жаңа электр компоненттерін орнатумен немесе қолданыстағы электр компоненттерін күтумен және жөндеумен айналысады. Автоэлектриктер жеңіл автомобильдермен және коммерциялық көліктермен жұмыс істейді. Автоэлектрик мамандығы, әдетте, электрик мамандығынан қиынрақ, себебі жұмыс кеңістігі шектеулі, қазіргі заманғы автомобильдердің электр жүйелерінің инженерлік құрылысы күрделі, және жұмыс жағдайлары қиын (көбінесе жол бойындағы бұзылулар немесе құрылыс алаңдарында, шахталарда, карьерлерде техниканы жөндеу жұмыстары және т.б.). Сонымен қатар, жоғары кернеулі тұрақты ток болғандықтан, күйік шағудан және доғадан жарақат алу мүмкіндігі бар.