Кіріспе
Шотландиядағы жол. A74, тарихи түрде Глазгодан Карлайлға дейінгі жол деп те аталады, Ұлыбританиядағы бұрынғы маңызды жол. Ол Шотландиядағы Глазго қаласын Солтүстік-Батыс Англиядағы Карлайл қаласымен байланыстырып, Клайдсдейл, Аннандейл және Оңтүстік жоталар арқылы өтеді. Бұл жол Глазго мен Лондон арасындағы ұзын жолдың бір бөлігі болған. Рим Британиясы кезінен бері осы аймақта жол болған және ол Шотландиядағы ең маңызды жолдардың бірі саналған, тұрақты почта тасымалдау маршруты ретінде пайдаланылған. 19-ғасырдың басында Томас Телфордтың басшылығымен жолға маңызды инженерлік жақсартулар енгізілді, оның ішінде Беатток төбесінен және Англия шекарасының оңтүстігіндегі Металл көпірінен жаңа маршрут салынды. Инженерлік жақсартулар ғасыр бойы және 20-ғасырға дейін жалғасты, ал 1936 жылы ол Ұлыбританиядағы алғашқы магистральдық жолдардың біріне айналды. 1960 жылдардан бастап бұл жолдың орнына негізінен M74 деп белгіленген параллельді автожол салына бастады. Телфордтың бастапқы бағытындағы мақсатына сәйкес келетін соңғы бөлік, Карлайл мен Металл көпірі арасындағы «Кемберленд аңғары» деп аталатын учаске, Вестминстер және Шотландия үкіметтері арасындағы келіссөздердің тоқтап қалуына байланысты бірнеше жылдық кешігуден кейін 2008 жылы автожолмен ауыстырылды. Қазіргі уақытта A74 – бұл жергілікті маңызы бар қалалық жол, ол Глазго қаласының Горбальс және Брумхаус аудандарын қаланың Шығыс бөлігіндегі шағын аудандар арқылы байланыстырады. Бұл жол жоғары апат деңгейімен әйгілі болған, «қатерлі жол» деп аталған, бұл балама автожол құрылысын қажет етті. Бірнеше ірі апаттар болды, ең танымал 1988 жылдың желтоқсанындағы Pan Am 103 рейсінің қалдықтары Локерби маңындағы жолға құлап, бірнеше адамның қаза табуына себеп болды.
The A74, also known historically as the Glasgow to Carlisle Road, is a formerly major road in the United Kingdom, linking Glasgow in Scotland to Carlisle in North West England, passing through Clydesdale, Annandale and the Southern Uplands. It formed part of the longer route between Glasgow and London. A road has existed in this area since Roman Britain, and it was considered one of the most important roads in Scotland, being used as a regular mail service route. The road received a substantial upgrade in the early 19th century under the direction of Thomas Telford, who made significant engineering improvements, including a new route over the Beattock Summit and the Metal Bridge just in England just south of the border. Engineering improvements continued throughout the century and into the 20th, and it became one of the first trunk roads in Britain in 1936. From the 1960s the road started to be replaced by a parallel motorway, largely designated the M74. The last remaining section of all purpose road on Telford's original alignment, the so called "Cumberland Gap" between Carlisle and Metal Bridge, was replaced by a motorway in 2008 after years of delays due to a breakdown in discussions between the Westminster and Scottish governments. Currently the A74 is a suburban route of local importance that links the Gorbals and Broomhouse districts of Glasgow, via neighbourhoods in the city's East End. The road was infamous for its allegedly high accident rate, being dubbed a "killer road", which exacerbated the need to provide an alternative motorway route. Several high profile accidents occurred, most notoriously the debris of Pan Am Flight 103 in December 1988, which partially fell on the road near Lockerbie and caused several fatalities.
Бастапқы бағыт
Көлік министрлігі жіктеген бастапқы бағыт "Карлайл (Кингстаун)–Гретна Грин–Локерби–Кроуфорд–Гамильтон–Камбусланг–Глазго" деп жарияланды. Ол Карлайл қаласының солтүстігіндегі Паркхаус жолы мен Кингстаун жолының қиылысынан басталып, солтүстік-батыс бағытты ұстанды. Еск өзенін Металл көпірінен, ал Каледония темір жолын Моссбанд виадугінен өтіп, Сарк өзені арқылы Шотландия шекарасын кесті. Гретна және Гретна Гриннен өткеннен кейін, ол Каледония темір жолының Локербиге қарайғы жалпы бағытын ұстанды және Джонстонбридждегі көпір арқылы Аннан өзенін кесті. Аннан аңғарымен, қоныстардан алыс жатқан ауылдық жерге қарай, Аннан мен Клайд аңғарлары арасындағы Беатток төбесінен Елванфутқа жетті. Бұл бөлімнің бағыты Рим жолынан өзгеше, ол күткендей, таулы жерлер арқылы тікелей жолмен өтті, әсіресе Блэк Фелл маңындағы Рим сигналы станциясы тұсында. Елванфутта Клайд өзенін бір аркалы көпірмен кесіп өтіп, Клайд аңғарымен Кроуфордтағы римдік бекінісіне дейін, содан кейін Абингтонға қарай жалғастырды, онда Эдинбургқа дейінгі Рим жолы (қазіргі A702) оңға бұрылды. Оңтүстік жоталарындағы сирек қоныстанған бұл аймақтан шығып, Лесмагау, Киркмуирхилл және Ларкхоллдың Клайдсдейл елді мекендеріне кірді, Авон өзенін өтіп Гамильтонға жетті.
19 ғасыр
A74 Глазго – Карлайл пошта жолынан дамыды. Алғашқыда бұл жол римдік жолдардың бағытымен салынған, бірақ 19 ғасырдың басында пошта дилижанстарын жылдам өткізу үшін бұл ыңғайсыз болып кетті. Телфорд жолдың көлбеулігін азайту және дренажды жақсарту мәселесіне ерекше назар бөлді. 1814–15 жылдары Уильям Александр Провис жолдың жобасын зерттеді. Жоба 1825 жылы 50 000 фунт стерлингтік жалпы құнмен аяқталды және бұрынғы жол сияқты, одан да ақы алынды. Түрлі тоқсандық жолдар трестері бірнеше бөлігін бақылауда ұстағанмен, басым бөлігі Телфордтың басшылығымен қайта жаңартылды, соның ішінде Картленд Крейгс үстінен 130 футтік виадук арқылы өткізілді. Автор Фредерик Морттың сөзіне сүйенсек, Глазго мен Карлайл арасындағы жол "келешек инженерлерге үлгі" болды.
20 ғасыр
1916 жылы Тельфордтың бастапқы металл көпірі 16 000 фунт стерлингке заманауи бетон құрылысымен алмастырылды. Көпірдің кішкентай бөлігі Карлайлдағы Тулли үйінің мұражайында сақталды. Глазго – Карлайл жолы A74 нөмірін алды, бағыты көбінесе Тельфорд жобалаған жолмен сәйкес келді. 1936 жылдың 16 мамырында жол Тельфордтың бағытынан ауытылып, Глазгодан Матервеллге Уддингстон арқылы жүргізілді – осы өзгерістің бір бөлігі қазіргі Глазгодағы A74 жолын құрайды. Сол кездегі есепте A74 жолын, A82 жолымен бірге, A6 жолының Инвернесске дейінгі жалғасы ретінде қайта нөмірлеу ұсынылды, бұл Лондон – Карлайл – Глазго – Инвернес магистральдық жолымен Транспорт министрлігінің ішкі құжаттарында қолданылған. Алайда, белгілерді ауыстырудың қымбаттығына байланысты бұл ұсыныс қабылданбады. Англия мен Шотландия арасындағы маңызды байланыс жолы ретінде сақталған мәртебесіне байланысты 1950 жылдары оның сапасын жақсарту және қазіргі автокөліктерге сәйкес ету үшін келіссөздер басталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын жолдың бір бөлігі екі қатарлы қозғалысқа арналған болып салынғанмен, сол кездегі Ланарк округінің депутаты Том Стил 1960 жылдардың ортасына дейін Карлайлдан Уддингстонға дейінгі барлық жолдың екі қатарлы болуын қалады. 1956 жылдың 2 тамызында ол Көлік министрінен бұл мәселе бойынша хабарлама алды, онда «жоспарға сәйкес, қайта құру шамамен 10 жылда аяқталады. Жұмыс аяқталғаннан кейін, шекарадан Уддингстонға дейін екі қатарлы жол салынып, бойында құрылыс салынған елді мекендер болмайды» делінген. 1960 жылдардың басында жоспарлар өзгеріп, қарапайым жаңартулардың орнына автожол салу қарастырылды. 1960 жылдардың ортасында M74 автожолының бастапқы бөлігі Оңтүстік Ланаркширдегі Киркмюрхиллден солтүстікке қарай, Гамильтонға дейінгі екі қатарлы айналма жолымен жалғасты. Ол екі кезеңде солтүстікке қарай салынды, алдымен Ботвелл көпіріне, содан кейін Уддингстонға дейін. 1987 жылы Шотландияның сол кездегі Мемлекеттік хатшысы Малкольм Рифкинд Глазгодан Карлайлға дейінгі M74 автожолын аяқтау ниетін жариялады. Бұл «жеделдетілген» жол құрылысы жобаларымен басталды, алғашқы екеуі Абингтон мен Миллбанк арасында, содан кейін Киркпатрик Флемингтен Гретнаға дейін салынды. 2008 жылы A74(M) автожолы оңтүстікке қарай M6 автожолының солтүстік соңына, Шотландия шекарасына дейін ұзартылды және 1990 жылдардың ортасында солтүстікке қарай Глазго маңындағы Кармайл және Толлкроссқа дейін ұзартылды. 2011 жылы ол M8 автожолымен қосылды. Бұрынғы A74 жолының бөліктері B7076 және B7078 болып екі учаскеде төмендетілді.
Камберленд ойысы
Камберленд ойығы (тарихи Камберленд округінің атымен аталып, қазір Камбрияның бөлігі, американдық халық әнімен байланысты әзіл ретінде) 2008 жылға дейін, M6 солтүстікке қарай кеңейтілгенге дейін сақталды. Шотландия министрлері бұрын шекарадан өтудің баяу қарқынына наразылық білдірген; 1964 жылы Думфрис округінің депутаты Гектор Монро: «Шотландияның оңтүстігінде осы маңызды жаңа жолдың шекарадан оңтүстікке қарай жылжуы Англияның кешігуіне байланысты тоқтап қалды деген кең пікір бар» деді. 1971 жылы M6 Карлайл маңында толыққаннан кейін, Кингстауннан басталатын ескі жолмен байланысу үшін A74 қос қатарлы жолының жаңа бөлігі салынды. 1916 жылғы металл көпір де көлік қозғалысының артуына байланысты жаңартылды. Шотландия үкіметі M6 автожолына қосылатын жол салу туралы ұсынысын Англия автомобиль жолдары агенттігі қабылдамады. Осының салдарынан, ескі A74 жолының бір бөлігі екі қатарлы қос жолға айналып, екі ұзын, үш қатарлы автожолдың арасында қалды. Шотландияның Британдық өнеркәсіп конфедерациясының директоры Лекс Голд: «Біз бағдарламаны қайта қараудың осы бөлігіне қатты көңіл көндірдік. Бұл дегеніміз, болашақта жол пайдаланушылар Шотландияның тамаша автожолы мен M6 автожолы арасында 9,6 шақырымдық екі қатарлы қос жолмен жүруге мәжбүр болады» деді. 1999 жылдың 1 шілдесінде, құқық беруден кейін, A74 жолын жақсартуды бақылау Шотландия Парламентіне берілді, осылайша олар бағытты тек шекараға дейін ғана жақсарта алатын болды. Англия автомобиль жолдары агенттігі мен Шотландия үкіметі арасындағы ұзақ саяси тартыстардан және соңғы жобалау мен қоғамдық тыңдаулардан кейін, 2005 жылғы G8 саммитінің кешігуіне байланысты құрылыс жұмыстары 2006 жылдың 25 шілдесінде басталды, оған 1971 жылғы металл көпірдің жаңасы мен VOSA тестілеу орталығы да кірді. Жаңа жолдың ашылуы 2008 жылдың 5 желтоқсанында Лорд Адонис тарапынан ресми түрде жасалды, бұл Ұлыбританиядағы алғашқы автожол – Престон айналма жолының (қазір M6 бөлігі) ашылуының 50 жылдығымен сәйкес келді. Кейіннен ол Премьер-министрдің жақсы қоғамдық ғимараттарға арналған сыйлығының финалистерінің бірі болды (бірақ Жозеф Чемберлен алтыншы форма колледжіне ұтылып қалды).
Қауіпсіздік және апаттар
A74 жолы қауіпсіздігінің жетіспейтіні жиі сынға ұшырады. Кейбір жүргізушілер A74 жолын "өлімге әкелетін жол" деп сынады, себебі онда көптеген апаттар болады деп есептеді. Алайда, депутаттар осындай трафик көлемі бар басқа жолдармен салыстырғанда апаттардың саны ешқандай айырмашылық көрсетпейтінін атап өтті. 1976 жылы Шотландияның мемлекеттік хатшысының орынбасары Фрэнк МакЭлхон: "A74 жаман беделге ие болды. Басқа жолдармен салыстырғанда бұл беделдің негізділігі белгілі бір дәрежеде пікірге байланысты мәселе" деді. 1970 жылдары Карлайлдың солтүстігіне дейін M6 тас жолының құрылысы аяқталғаннан кейін, A74 жолының қалған бөлігі ескіріп, қауіпсіздігі нашарлап, сондықтан жүк көліктері үшін арнайы жылдамдық шегі енгізілді. 1975 жылдың 16 маусымында қатты жаңбыр кезінде оңтүстікке қарай бағытталған тіркемелі жүк көлігі Беатток маңында A74 жолының орталық бөлігінен өтіп, солтүстікке қарай келе жатқан автобусқа соқтығысты. Автобустағы 10 жолаушы, оның ішінде жүргізуші қаза тауып, 20 адам ауыр жарақат алды. Апат орталық бөлік арқылы шөппен жабылған жолды кесіп өтуге байланысты болғандықтан, жолдың барлық бөлігіне қауіпсіздік кедергілерін орнату туралы мәселе көтерілді. 2004 жылдың 22 желтоқсанында Металл көпірінің жанындағы Камберленд Gap учаскесінде ірі жол апаты болды. Қатты желдің салдарынан оңтүстікке қарай келе жатқан жүк көлігі қарсы бағытқа бұрылып, екі басқа жүк көлігімен соқтығысты. Жүк көліктерінің бірі химиялық заттар тасығандықтан, жол 24 сағатқа жабылып, аймақта кең ауқымды тығырындар туды. Пенрит және Шекара округінің депутаты Дэвид Маклин: "Мен Камберленд Gap туралы шағымданудан жалықтым" деді. Сондай-ақ, "Үкімет теміржолдарды басымдық деп есептейтінін білемін, бірақ Камбрия лайықты жолдарсыз өмір сүре алмайды" деп қосты. 2008 жылдың тамызында, A74 әлі де Камберленд Gap арқылы барлық мақсаттағы жол болған кезде, Автожолдар агенттігі велосипедшілер мен жаяу жүргіншілерге жолдан өтуге тыйым салды және оларға Лонгтаунға A7 жолы арқылы баруды ұсынды. Велосипедшілерге ескерту белгілері орнатылғанына қарамастан, жол қызметкері Гленн Ламонт "кейбір велосипедшілер бұл ескертуді елемейтінін және жол жөндеу жұмыстары мен қарсы бағыттардың болуы салдарынан апат қаупі өте жоғары екенін" анықтады.
Pan Am 103 рейсі
1988 жылдың желтоқсанында Локерби маңындағы A74 тас жолы халықаралық бұқаралық ақпарат құралдарының назарына ілікті, Pan Am 103 рейсі қаланың үстінде жарылғыш зат арқылы жойылды, ал қалдықтары жергілікті жерге тарады. Ұшақтың қанат бөлігі сол кездегі A74 Локерби айналма жолымен қатар өтетін Шервуд Айғазына құлады, үйлерді қиратты және бірнеше көлікке соқты. Көзі куәгерлердің мәлімдемесіне сәйкес, салдарынан туған өрттер жолдағы көліктердің өртенуіне әкеп соқты, ал оңтүстік бағыттағы қатардан үлкен бөлік қиылып кетті. 1994 жылы премьер-министр Джон Мейджор үкіметтің Pan Am компаниясына A74 тас жолына келтірілген зиян үшін азаматтық шара қолданатынын мәлімдеді. Ол бұл шараның компанияның ұшақтарына қатысты немқұрайлылығымен байланысты екенін және терроризмді тергеумен ешқандай қатысы жоқ екенін атап өтті.