Кіріспе
Оңтүстік Англиядағы магистральдық жол. Негізгі ұйым: Ұлттық автомобиль жолдары. Аймақтар: Хэмпшир, Уилтшир, Дорсет, Сомерсет, Девон. Бастапқы нүктесі: Басингсток. Бағыттары: Андовер-Салисбери-Уорминстер-Йеовил. Соңғы нүктесі: Хонитон. Қайырымдылықтары: M3 және A30 автожолдарымен байланысып, Лондоннан Девон мен Корнуоллға дейінгі басты бағыттардың бірі болып табылады. Бұл бес округті кесіп өтетін маңызды A жолы. Жолдың тамыры – мыңдаған жылдар бұрынғы тарихи жолдар, оның ішінде Харроу жолы және Фосс жолы. Қазіргі жол 19 ғасырдың басында Лондоннан Эксетерге дейінгі жылдам көліктерге арналған «Жаңа тікелей жол» ретінде салынды. Алғашқыда жолға сұраныс көп болды, бірақ 1840 жылдардан бастап теміржолдар дамыған соң қолданыстан шықты. Жолдар нөмірленген кезде бұл маңызды бағыт ретінде қарастырылмады, бірақ 1933 жылы қайта жаңғыртылып, 1958 жылы магистральдық жолға айналды. Содан бері A303 жолы қазіргі заманғы стандарттарға сәйкес жаңартылып келеді, бірақ әлі де жақсартылмаған бөлімдері бар, оларды жөндеу жоспарлары көптен бері жасалып жатыр. Оңтүстік-батыс Англияға бағытталатын маңызды жол болғандықтан, A303 жолы бір қатарлы қозғалысқа арналған бөліктерінде көлік көп кездеседі. Жол Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Стонхендж және Blackdown Hills табиғи сұлулық аймағынан өтеді, осы аймақтардағы жолды жаңарту әрекеттері көп дау тудырды. Атап айтқанда, A303 жолын жер астына салып, бағытын өзгертуді көздеген Стонхендж туннелі жобасы бірнеше рет ұсынылып, кейінге шегерілді. Дегенмен, бұл жол автокөлікпен жүруге қолайлы балама болып табылады.
|maint = National Highways
|counties = Hampshire, Wiltshire, Dorset, Somerset, Devon
| terminus a= Basingstoke
| destinations= AndoverSalisburyWarminsterYeovil
| terminus b= Honiton
| junction=
|
The A303 is a trunk road in southern England, running between Basingstoke in Hampshire and Honiton in Devon via Stonehenge. Connecting the M3 and the A30, it is part of one of the main routes from London to Devon and Cornwall. It is a primary A road throughout its length, passing through five counties. The road has evolved from historical routes, some of which are thousands of years old, including the Harrow Way and the Fosse Way. The modern route was first laid out in the early 19th century as the New Direct Road, a faster coaching route from London to Exeter. It was initially in demand but fell into disuse as railways became popular from the 1840s onwards. It was not thought of as a significant through route when roads were initially numbered, but was revived as a major road in 1933, eventually becoming a trunk road in 1958. Since then, the A303 has gradually been upgraded to modern standards, though there are still several unimproved parts with longstanding plans to fix them. As a primary route to southwestern England, the A303 is frequently congested on its single carriageway sections. It passes through the Stonehenge World Heritage Site and the Blackdown Hills Area of Outstanding Natural Beauty, and attempts to upgrade the road in those areas have been controversial. In particular, the Stonehenge tunnel, which would see the A303 rerouted underground, has been proposed and delayed several times. Nevertheless, the road remains a popular alternative to motorway driving.
Бағыт
A303 жолы шамамен ұзын. Әлемдік мұра нысаны арқылы өтетін жолдың болуы ондаған жылдар бойы дау тудырып келді. Ұзақ мерзімді жоспарлардың бір бөлігі ретінде, бір кезде Стоунхенджде A303 жолымен қосылған A344 жолы алынып тасталды. Винтерборн-Стоктан кейін, жол Yarnbury Castle-ден бастап Wylye аңғары арқылы екі қатарлы қозғалысқа ие болып, Дептфордта A36 жолымен қиылысады. Содан кейін, аңғардан шығып, Ұлы қырқаның жотасына дейін, Бервик Сент Леонардқа жақын төбеден төмен екі қатарлы жолдың тағы бір бөлігі бар. Жотаға жеткенде, ол қайтадан бір қатарлы жолға айналады және Чиклэйд ауылы арқылы, жер бедерімен Мерге дейін созылады, онда ол қаланың солтүстігінен өтетін тағы бір екі қатарлы айналма жол болып табылады. Батысқа қарай жалғасып, Винкантонның оңтүстігінен және Спаркфордтың солтүстігінен өтеді, содан кейін жол қайтадан бір қатарлы қозғалысқа айналатын айналымға жетеді. A303 жолы A30 жолымен қосылған жерде аяқталады, ол қосалқы жол ретінде кіріп, Хонитон мен Эксетерге қарай негізгі бағытты жалғастырады. A303 жолы тұтастай алғанда Лондоннан Эксетерге дейінгі бағыттың бір бөлігі ретінде жоспарланғанымен, танымал балама – M4 автожолын Бристольге дейін, содан кейін M5 автожолын таңдау. Бұл жоғары сапалы автожол, бірақ айтарлықтай ұзақ қашықтықта.
Ерте тарих
A303 жолының бір бөліктері, мысалы, Стоунхендж маңынан өтетін бөлігі, мыңдаған жылдар бойы адамдар, арбалар және кейіннен автокөліктер үшін өту құқығы болған. Оның кейбір бөліктері Уэссекс аймағындағы ежелгі Харроу жолын жалғастырады, бұл Ұлыбританиядағы ең көне жолдардың бірі, шамамен 3000 жыл бұрын пайдаланылған. Басқа бөлімдері Эксетер мен Линкольн арасындағы римдік Фосс жолының бір бөлігімен саяды, ол 49 жылы салынған. A303 жолының Андовердің батысындағы Вейхилл маңындағы бөлігі, қола дәуірінде салынған деп саналатын, бір арық бойымен өтеді. Бірнеше тарихи жолдар Вейхиллде түйіскен, ол орта ғасырлардан бері танымал базарға ие болған, ал 19 ғасырға қарай Англиядағы ең маңызды базарлардың біріне айналған. Базар 1950 жылдары жабылды.
19 ғасыр
A303 қазіргі бағыты 19-ғасырдың басында Вильям Ханнинг, Ильминстердің бас инженері, Англияның оңтүстік-батысына дилижанс қозғалысын жақсарту мақсатымен «Жаңа тікелей жол» ретінде жобаланған. Эксетердегі Расселлдер осы жолмен дилижанс қызметін бастады, бірақ олар тез арада оңтүстікке қарайғы ескі дилижанс маршрутына (қазір A30 бөлігі) қайта оралды. Инженер Голдсуорти Гурнимен бірге Ханнинг Жаңа тікелей жол бойында жүруге болатын бумен жұмыс істейтін дилижансты жобалауға тырысты. Батқа жасалған тәжірибелік сапардан кейін ол бумен жүретін вагондарға 10 000 фунт стерлинг инвестициялады. Сэр Чарльз Дэнс Челтенхэм мен Глостер арасындағы сапарлар үшін үш вагон сатып алды, бірақ дәстүрлі атпен жүретін дилижанс операторлары маршрутты саботаж жасап, Ханнингтің вагондары кеңінен қолданылмады. Дегенмен, 1820 жылдары Жаңа тікелей жол Лондон мен Эксетер арасындағы дилижанс маршруты ретінде жиі қолданыла бастады. Энн Нельсонның «Эксетер телеграфы» - Лондоннан Девонға Жаңа тікелей жол арқылы Пикадиллиден Девонпортқа 21 сағаттан сәл артық уақытта жете алатын дилижансы. 1840 жылдары теміржол пайда болғанға дейін ол танымал дилижанс маршруты болып қала берді. Теміржол құлпынау кезінде теміржолдың кеңінен қолданылуы дилижанс қызметтерінің тоқырауына әкелді. Көптеген басқа жолдар сияқты, Жаңа тікелей жол да 19-ғасырда қаржы және жеткілікті персоналдың болмауына байланысты күйреуге ұшырады. 20-ғасырдың басында жолдың кейбір бөліктері қиыршық тасқа толып, көлік жүруді қиын етіп алды.
20 ғасыр
Жол белгілеулері алғаш рет 1920 жылдардың басында Көлік министрлігімен жүзеге асырылды, бірақ Жаңа тікелей жол бастапқыда маңызды бағыттық жол деп есептелмеді. Оның орнына, Солсбери және Йевиль арқылы оңтүстікке қарай өтетін ескі керуен жолы негізгі жол деп белгіленді. 1958 жылы Көлік министрлігі A303 жолын магистральдық жол статусына көтерді. Ол, A30-ға қарағанда жаңарту оңайырақ болады деп санды, себебі ол аз қалалар арқылы өтеді. 1960 жылдардағы жолға жасалған алғашқы жақсартуларға шағын участаларды 3 қатарлы (әдепкі жолақ деп аталатын) немесе екі қатарлы жолға дейін кеңейту кірді; бірақ, 1969 жылы Андовер және Эймсбери қалаларын айналып өтуден артық ештеңе жасалмады, ал 1970 жылдар бойында жолдың жалпы жақсартулары, қосымша екі қатарлы жолдармен бірге жүргізілді. 1971 жылы Қоршаған орта министрі Питер Уокер A303 жолының барлық бөлігі жаңа жолдар бағдарламасының аясында жаңартылатынын хабарлады, бұл 1980 жылға қарай 1000 шақырымнан астам автокөлік жолын салуға мүмкіндік береді. Марш айналма жолы 1976 жылы ашылды; ол Блэкдаун таулары арқылы A303 жолын екі қатарлы жолға айналдырудың жалғыз жолы болды (және қазір де солай). 1980 жылдардың ортасына қарай A303 жолы бастапқы бұрылысынан, Мичелдевер стансасының жанындағы A30-ға дейін шығысқа қарай кеңейтілді және Amesbury-ге дейін батысқа қарай толыққанды екі қатарлы жолға айналды. Осы шамада Ильминстер қаласы да айналып өтілді; алайда, жаңа жол 3 қатарлы бір қатарлы жол ретінде салынды, бұл бірнеше өлімге әкеп соқтыратын қауіпті жағдайға алып келді.
21 ғасыр
2014 жылы A303 үкімет жоспарлаған жақсартуларға арналған бірнеше бағыттың бірі болды, ол бүкіл ел бойынша жаңартуларға 15 миллиард фунт стерлинг жұмсауды көздеді. Премьер-министр Дэвид Кэмерон бұл жолдың "елдің кейбір аймақтарының дамуын тежеп тұрғанын" айтты. 2017 жылы Үкімет Стоунхендж маңындағы жолдың бір бөлігін ауыстыру үшін туннель салу жоспарларын бекітті. Туннель тарихи ескерткіштің қазіргі жер үсті жолынан гөрі қашықтан өтеді. Бұл жоба 2020 жылғы бюджетте қайта жаңартылды. Ұсыныстар экологиялық салдарына байланысты наразылық тудыра берді, және 2021 жылдың шілдесінде наразылар сотқа шағымданып жеңіске жетті, судья Көлік министрінің туннельді салу туралы шешімін "заңсыз" деп таныды. Осыдан кейін жобаға түзетулер енгізіліп, 2023 жылы екінші өтінім Көлік министрі тарапынан мақұлданды. Бұл шешімге Жоғары сотта қайта шағымданылды, сот Көлік министрлігін қолдап, туннель жобасын іске асыруға рұқсат берді. Жобаға қарсы шығушылар шағымдарын жолдады және толық қарау өтетініне жауап күтуде.
Жол қозғалысы
1950 жылдан бері A303 жолы онымен салыстырғанда көлік қозғалысының деңгейіне сай емес деп сынға ұшырауда. 1959 жылы жол бойындағы демалыс көліктерінің кезектерінің ұзындығы шамамен екі километрге жететіні хабарланды. 2017 жылы Эймсбериден батысқа қарайғы жолдың көп бөлігі әлі де бір қатарлы қозғалысқа арналған, бірақ оның ішінде екі қатарлы учаскелер кездеседі. Екі қатарлыдан бір қатарлыға ауысу келешектер тудырады және маршрут бойындағы тығындардың басты себебі болып табылады. A303 жолы жазғы күн тоғысы (шамамен 21 маусым) кезінде ерекше тығыздалады, осы кезде Стоунхендж мерекелердің маңызды бөлігін құрайды. 1985 жылдың 1 маусымындағы «Стоунхендж шайқасы» деп аталған оқиғада 520 адам полициямен қатысты, оқиға орнының шамамен 800 метрлік радиусында жол тосқауылдары қойылды. Жүк көліктерінен құралған колонна Чолдертон тұсындағы тосқауылды бұзып өтіп, зорлық-зомбылықтың күшеюіне әкелді. 1980-ші жылдарда бірнеше жыл бойы қақтығыстар қайталанды; 1988 жылы Стоунхенджде полициямен болған қақтығыстан кейін A303 жолында бір фургон аударылып, бір жолаушы қаза тауып, он адам жарақат алды. Стоунхенджтен басқа, A303 Лондоннан Гластонбери фестиваліне дейінгі басты маршруттардың бірі болып табылады. Фестиваль өткізілетін маусым айының соңында жол әдетте толып кетеді, себебі адамдар Пильтон жеріндегі фестиваль алаңына барады немесе одан келеді. Үкіметтің Жол инвестициялау стратегиясы A303 жолының Илминстерге дейінгі барлық бір қатарлы учаскелерін жаңартуға міндеттелді. Highways England жолды жақсарту бойынша көптеген ұсыныстар жасады және қазіргі уақытта ол бірнеше Ұлттық маңызы бар инфрақұрылымдық жобалардың ішінде қарастырылуда.
Стоунхендждің жақсарулары
A303 жолындағы ең даулы жаңарту – Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Стонхендж арқылы өтетін жолдың жақсартуы, ол әлі де тығырылысқан, бір бағытты жол болып табылады. 1960 жылдары жол бір айға жабылып, қайта жабыннан өткізілді, бұл шағын жақсартулардың бірі болды. 1970 жылдардың ортасында A303 тас жолын Стонхендждің басынан айналып өтуді толыққанды екі бағытты жолға дейін жеткізу туралы ұсыныс жарияланды, бірақ ол «экологиялық апат» деп сынға алынып, Вестминстер аббаттығы арқылы екі бағытты автомобиль жолын салумен салыстырылды. 1989 жылғы «Гүлдену жолдары» бағдарламасында одан да толыққанды шешім қарастырылды, онда жолды екі бағытты жолға дейін жаңарту және Винтерборн-Стокты айналып өту көзделді. 1993 жылы Жолдар министрі Кеннет Карлайл A303 жолын туннель салу немесе Стонхенджден шамамен 1,6 шақырым қашықтықта аудару жоспарларын жариялады, олардың құны тиісінше 44 миллион және 22 миллион фунт стерлинг болатын еді. 1997 жылы билікке келгеннен кейін жаңа Лейбористік үкімет көптеген жол жобаларын тоқтатса да, Стонхенджде туннель салуға қолдау әлі де кең таралған. «Бұл жерде ешқандай саналы адам туннель, эстакада, екі бағытты жол және екі үлкен түйіскен жерді қаламайды», – деді A303 жолын жақсартуға қарсы күреске шыққан «Стонхенджді сақтау» ұйымы. 2007 жылдың соңында үкімет экологиялық шектеулердің көп болуына байланысты жобаны тоқтатты. Он жылдықтар бойы талқыланғаннан кейін, 2013 жылы A303 және A344 тоғысқан жері Стонхенджге келушілерге арналған жаңа нысандарды жақсарту аясында жабылды. Бұл жұмыс кезінде жол жиегіндегі ескерткіш келушілер орталығына көшірілді; тас ескерткіш 1912 жылдың шілдесінде жаңадан құрылған Корольдік әуе күштерінің алғашқы қаза болған апатында қаза тапқан капитан Юстас Лорейн мен штаб-сержант Ричард Уилсонға арналған. 2016 жылы үкімет Стонхендж туннелі жобасын қайта жаңғыртты және туннель салу үшін 17,5 миллион фунт стерлингтік жобалау келісімшартын тапсырды. Жергілікті тұрғындар жаңалыққа қуанды, бірақ сауалнама көрсеткендей, 90% әлі де тастардан алысқа жылжуды жөн көреді. Жоспар келесі жылы 2 миллиард фунт стерлингтік бағдарламаның бөлігі ретінде аяқталды. Көлік министрі Крис Грейлинг жақсартулар A303 жолын «өзгертетінін» және тығырындарды жоюға маңызды боларына сендірді. 2021 жылдың шілдесінде Жоғарғы сот туннель жобаларын жоққа шығарды. Сот отырысында көлік министрі Грант Шеппс жобаны қолдау арқылы «ақылға сыймайтын және заңсыз әрекет еткені» және жоспарлау заңы талап еткендей, Стоунхендж әлемдік мұрасының сайтындағы әрбір активтің экологиялық әсерін дұрыс бағаламағаны анықталды. Стоунхендж Альянсының жақтастары шешімді құптады, бірақ Historic England «тасымалды ескерткіштің жанынан өтіп бара жатқан көліктердің бұрынғыдан жағымсыз көрінісі мен шуын жою мүмкіндігінен айырылғанына» наразылық білдірді. Көлік министрлігі 2023 жылдың шілдесінде жобаны қайта жаңғыртты, бірақ туннельге қарсы науқаншылар желтоқсан айында оны жоғары сотқа шағымдады. Ақпан айындағы сот отырысында үкіметтің шешімі қолданылып, іс жеңілді. Винтерборн-Сток ауылы Дүниежүзілік мұра тізіміне енген аумақтан батысқа қарай орналасқан, ал осы аймақта A303 жолын жақсарту туралы ұсыныстар әдетте жоспарларға оны айналып өтуді қосты. Сондай-ақ, Стоунхендж айналасындағы жақсартуларды талап етпей, жеке жоба ретінде айналма жол салу туралы ұсыныстар да болды.
A303/A358 Оңтүстік Петертоннан M5 Таунтонға дейін
2004 жылдың қараша айында Блэкдаун таулы аймағы (ерекше табиғи сұлулық аймағы) арқылы маршрутты жақсарту жоспарларынан бас тартылып, Ильминстерден Таунтон қаласындағы M5 тас жолына дейін A358 тас жолын жаңартуға көшті, бұл Ильминстер батысындағы трафик ағынын азайту мақсатында жасалды. 2007 жылдың наурыз айында жоба бойынша халыққа кеңес берілді, нәтижесінде Оңтүстік Петертоннан басталып, Ильминстер айналма жолын екі қатарлы екі жолақты жолға дейін кеңейту жоспарланды. 2009 жылы жоспарлар тоқтатылды, себебі Оңтүстік-Батыс аймағына бөлінген аймақтық қаржы есебінен екі қатарлы жол салуға қаржы жеткіліксіз екені анықталды. 2016 жылы Highways England жоспарды қайта қарастырды, ал келесі жылы соңғы шешім жариялануы күтілді. 2019 жылы A358 тас жолын жаңартудың басым бағыты жарияланды, ал 2020 жылы үкімет A358 жобасын қаржыландыруға және Спаркфорд пен Подимор арасындағы A303 тас жолын екі қатарлы етуге келісім берді.
Басқа схемалар
1990 жылдары A303 жолының стандартқа сай келмейтін қалған бөліктері үшін бірнеше басқа жобалар қарастырылды, оның ішінде Ильминстерден батысқа қарай Маршқа және Йевильтон маңындағы бір қатарлы жолға жақсартулар. Бұл ұсыныстардың барлығы 1998 жылы тоқтатылды. Жобалар кейін Лондоннан Оңтүстік-Батыс және Оңтүстік Уэльске дейінгі көп салалы зерттеуге (SWARMMS) жіберілді, ал есептің қорытындысы бойынша Ильминстерден шығысқа қарайғы барлық жобалар іске асырылуы керек еді; сондай-ақ, Блэкдаун төбелері арқылы екі қатарлы жол салудан аулақ болу үшін A358 Таунтон қаласындағы M5 автожолына дейін жаңартылуы тиіс. 2009 жылы ешқайсысы да аймақтық басымдықтар деп есептелмеді, сондықтан жақын арада басқа да жақсартуларға қаржы бөлінуі күмәнді болды. 2016 жылы Девон округі кеңесі Англия автомобиль жолдарының тізіміне енбеген Ильминстер мен Хонитон арасындағы A303 жолын өз қаражатымен жақсартуға уағдаланды. Кеңес балама бағыттар бойынша үш ұсыныс жасады, мақсаты – бағыт таңдалғаннан кейін 170 миллион фунт стерлингтік мемлекеттік қаржыландыру алу. 2021 жылдың ақпан айында үкімет Sparkford және Ilchester арасындағы үш мильдік бір қатарлы жолды жоғары сапалы екі қатарлы жолға жаңарту арқылы A303 жолын жақсарту жоспарларын бекітті. Бұл бөлікте жұмыс сол жылдың қазан айында басталды.
Мәдени сілтемелер
Kula Shaker өздерінің алғашқы импровизациялық концертін Гластонбери фестивалінде өткізді, оған A303 тас жолы арқылы жетуге болады. Осы тас жол олардың дебюттік K альбомындағы "303" әніне шабыт берді. A303 тас жолы Levellers тобының "Бейнеу өрісі шайқасы" әнінде де еске алынған, ол Стоунхенджде күн тойлау кезінде саяхатшыларға полиция шабуыл жасағаны туралы (1 маусым 1985): "Жолдың соңында '303', шамдар жанды, кіруге тыйым салынған аймақтар". 2010 жылы Top Gear бағдарламасының 15-ші маусымы эфирге түсуге дейін Джереми Кларксон, Ричард Хаммонд және Джеймс Мэй A303 тас жолымен үй машиналарын айдап бара жатқандарын көріп, видеоға түсірді. Видео YouTube-қа жүктелді. 2011 жылы BBC Four телеарнасы A303 Highway to the Sun деректі фильмін көрсетті. Жазушы Том Форт A303 тас жолымен Morris Traveller көлігінде саяхат жасап, бірнеше тоқталымдар жасады. Келесі жылы ол осы атпен кітап жариялады; кітапта тас жолдың тарихы, британдық жол салу жоспарлау, ландшафт, тарих және жалпы саяхат жазбалары туралы мәліметтер бар. Зерттеу барысында бір сұхбат беруші оңтүстік-батыс Англияға жету үшін A303 тас жолын пайдалануды ұсынды, оған қоса ол "автомагистральге қарағанда көбірек қызықты, және сіз әрқашан Стоунхенджге жете аласыз" деді. Бағдарламаның әртүрлілігі мен қызықты тақырыпқа деген ынтасы жоғары бағаланды.