Оттық шығару құралы

Кіріспе

Отты жағуға арналған құрал

Шұғыла – отты қосуға арналған құрал. Әдетте, шұғылалар кішкентай ағаш таяқшалардан немесе қатаң қағаздан жасалады. Бір жағы, шұғыла арнайы бетке соққанда пайда болатын үйкелістен тұтанатын материалмен жабылады. Ағаш шұғылалар қораптарға салынады, ал қағаз шұғылалар қатарлап кесіліп, кітапшаларға тігіледі. Шұғыланың "басы" деп аталатын жабылатын жағы белсенді ингредиенттер мен байланыстырғыш заттардан тұрады, көбінесе оны тез анықтау үшін боялған. Шұғылалардың екі негізгі түрі бар: қауіпсіз шұғылалар, оларды тек арнайы дайындалған бетке соққылауға болады, және кез келген жерде жағуға болатын шұғылалар, олар үшін кез келген қолайлы үйкеліс бетін пайдалануға болады.

Этимология

Мач сөзі көне француз тіліндегі mèche сөзінен туындаған, ол шамның қысқа жібін білдіреді. Тарихи тұрғыдан алғанда, мач термині химиялық заттармен сіңірілген және үздіксіз жануға мүмкіндік беретін, кейін кембрик матадан жасалған шнурдың ұзындығын атаған. Сондай-ақ, олар динамит сияқты жарылғыш құрылғыларды жарылуға қолданылды. Мұндай мачтардың жану жылдамдығымен сипатталады, яғни жылдам мач және баяу мач деп екіге бөлінеді. Құрамына қарай, баяу мач сағатына шамамен 30 см, ал жылдам мач минутына жандырады. Қазіргі кездегі мачтың (жануға қабілетті шнур ретінде) қарапайым аналогы – виско мач сияқты фитильдер, олар пиротехникада тұтану алдындағы уақытты бақылау үшін қолданылады. Сөздің бастапқы мағынасы кейбір пиротехникалық терминдерде сақталған, мысалы, қара мач (көмір ұнтағымен сіңірілген фитиль) және Бенгал мач (шамылғыға ұқсас, ұзақ жанып, түрлі түсті жалын шығаратын отшашу). Дегенмен, үйкеліс арқылы тұтанатын мачтар кеңінен таралған кезде, мач термині көбінесе осыларға қатысты қолданылатын болды.

Алғашқы кездесулер

1366 жылы жазылған Cho Keng Lu еңбегінде күкірт таяқшалары, күкіртпен сіңдірілген қарағайдан жасалған кішкентай таяқтар сипатталған. Бұл таяқшаларды 577 жылы Солтүстік Ци әскерлерінің шабуылы кезінде Қытайда "жағдайы төмен сарай әйелдері" қолданған. Басқа бір мәтінде, 1270 жылы жазылған Wu Lin Chiu Shih еңбегінде күкірт таяқшаларының Ханчжоу базарында сатылғаны айтылады, бұл Марко Поло сапар еткен шаққа журап жатыр. Таяқшалар "фа чу" немесе "цхуи эр" деп аталған. Темекіге от жағу үшін әртүрлі тәсілдер қолданылды: бірі – шайырды пайдалану, яғни жұқа шамға, оралған қағазға немесе сабанға ұқсас, жұқа затты жақын маңындағы оттан жағып, содан кейін осы отты сигараға немесе түтікке беру. Тағы бір әдіс – отты жағу құралы, ол қайшыға ұқсас, бірақ бір жағында кремень, екінші жағында болат болған. Бұл екі жақ бір-біріне үйкеліп, ұшқын шығаратын. Егер бұл екі құралдың бірі де қол жетімді болмаса, оттан көмір алып, темекіні тікелей жағу үшін көмір қысқышын пайдалануға болар еді. Бірінші заманауи, өздігінен тұтанатын таяқшаны 1805 жылы Париж профессоры Луи Жак Тенардың көмекшісі Жан Шансель ойлап тапты. Таяқшаның басы калий хлораты, күкірт, арабика және қант қоспасынан тұрды. Таяқшаны тұтандыру үшін оның ұшын күкірт қышқылымен толтырылған азбест бөтелкесіне малып қоятын. Басы азот, көмір және ағаш ұнтағынан тұрды, ал ұшында фосфор болды. Сабы қатты ағаштан жасалған, сондықтан ол жақсы күйіп, ұзаққа созылар еді. Кейбіреулерінде тіпті шыны сабақтары да болған. Везувийлік және Прометейлік таяқшалардың екеуінің де ұшында күкірт қышқылынан жасалған шары болды, оны реакцияны бастау үшін сындыру қажет еді. Сэмюэл Джонс 1832 жылы сигара мен түтіктерді жағу үшін фюзельдерді енгізді. Осыған ұқсас өнертабысты 1839 жылы Америкада Джон Хакс Стивенс патенттеді. 1832 жылы Уильям Ньютон Англияда "воск таяқшасын" патенттеді. Ол балауыз сабақтан жасалған, ішіне мақта жіптері салынған және ұшында фосфор болған. 1836 жылы Саварессе мен Меркель "шам таяқшасы" деп аталатын нұсқаларын жасады.

A note in the text Cho Keng Lu, written in 1366, describes a sulfur match, small sticks of pinewood impregnated with sulfur, used in China by "impoverished court ladies" in AD 577 during the conquest of Northern Qi.</blockquote>
Another text, Wu Lin Chiu Shih, dated from 1270 AD, lists sulfur matches as something that was sold in the markets of Hangzhou, around the time of Marco Polo's visit. The matches were known as fa chu or tshui erh. A number of different ways were employed in order to light smoking tobacco: One was the use of a spill – a thin object something like a thin candle, a rolled paper or a straw, which would be lit from a nearby, already existing flame and then used to light the cigar or pipe – most often kept near the fireplace in a spill vase. Another method saw the use of a striker, a tool that looked like scissors, but with flint on one "blade" and steel on the other. These would then be rubbed together, ultimately producing sparks. If neither of these two was available, one could also use ember tongs to pick up a coal from a fire and light the tobacco directly. The first modern, self igniting match was invented in 1805 by Jean Chancel, assistant to Professor Louis Jacques Thénard of Paris. The head of the match consisted of a mixture of potassium chlorate, sulfur, gum arabic and sugar. The match was ignited by dipping its tip in a small asbestos bottle filled with sulfuric acid. The head was large and contained niter, charcoal and wood dust, and had a phosphorus tip. The handle was large and made of hardwood so as to burn vigorously and last for a while. Some even had glass stems. Both Vesuvians and Prometheans had a bulb of sulfuric acid at the tip which had to be broken to start the reaction. Samuel Jones introduced fuzees for lighting cigars and pipes in 1832. A similar invention was patented in 1839 by John Hucks Stevens in America. In 1832, William Newton patented the "wax vesta" in England. It consisted of a wax stem that embedded cotton threads and had a tip of phosphorus. Variants known as "candle matches" were made by Savaresse and Merckel in 1836.

Ыдырау шұғылқыштары

Химиялық тұтқыштар шығындылығы, қолданудағы қиындықтары және қауіптілігіне байланысты жаппай өндіріске көтеріле алмады. Балама әдіс – екі кедір-бұдыр бетті бір-біріне үйкеп тұтану арқылы отты жасау болатын. Осыған алғашқы мысал ретінде 1816 жылы Франсуа Деррознені келтіруге болады. Оның алғашқы тұтқышы "брикет фосфорик" деп аталды, ол күкірт ұшы бар тұтқышты фосформен қапталған түтікшеге сүртіп тұтандыратын. Бұл ыңғайсыз да, қауіпті де болды. Фрикциялық тұтқыштың алғашқы сәтті үлгісін 1826 жылы ағылшын химигі және дәріханашы Джон Уокер, Дарем графтығының Стоктон-он-Тис қаласында ойлап тапты. Ол отты оңай алудың жолын табуға қызығушылық танытты. Кенеттен жарылатын бірнеше химиялық қоспалар белгілі болғанмен, отты ағаш сияқты баяу жанатын затқа беру мүмкін болмады. Бір күні Уокер тұтану қоспасын дайындап жатқанда, оған батырылған тұтқыш пештің үстінде кездейсоқ үйкеліске шалысып, тұтанды. Ол бірден бұл жаңалықтың құндылығын түсініп, фрикциялық тұтқыштар жасауды бастады. Олар күкіртпен қапталған ағаш таяқшалардан немесе картоннан жасалған жолақтардан тұрды, ал ұштары антимон сульфиді, калий хлораты және желім қоспасымен қапталған. Күкіртпен өңдеу таяқшалардың тұтандыруына көмектесті, ал иісін жақсарту үшін камор қосылды. Уокер тұтқыштарының нақты құрамын жарияламады. 1827-1829 жылдар аралығында Уокер 168 тұтқыш сатты. Дегенмен, бұл қауіпті болды, жалындаған доптар кейде еденге түсіп, кілемдер мен киімдерді өртеп жіберді, нәтижесінде Франция мен Германияда тыйым салынды. 1829 жылы шотландтық өнертапқыш сэр Исаак Холден Уокердің тұтқышының жақсартылған нұсқасын ойлап тапты және оны Беркширдің Рединг қаласындағы Касл академиясындағы студенттеріне көрсетті. Ол өнертабысына патент алған жоқ, бірақ оның бір шәкірті Лондоннан шыққан химияшы Самуэль Джонсқа хат жазып, оның процесін коммерцияландырды. Самуэль Джонс Холденнің тұтқышының нұсқасын патенттеді, олар "люцифер тұтқыштары" ретінде сатылды. Бұл алғашқы тұтқыштардың бірқатар кемшіліктері болды: бастапқыда күшті реакция, тұрақсыз жалын, жағымсыз иіс және түтін. Люциферлер жарылғыш түрде тұтанатын, кейде ұшқындарды қашыққа лақтыратын. Люциферлерді АҚШ-та Ezekial Byam компаниясы өндірді. Бұл жаңа фосфорлы тұтқыштарды ауа өткізбейтін металл қораптарда сақтау қажет болды, бірақ олар танымал болды және АҚШ-та "loco foco" ("ақылсыз от") деп аталды, одан саяси партияның аты шықты. Фосфорлы фрикциялық тұтқышқа арналған алғашқы американдық патент 1836 жылы Массачусетс штатының Спрингфилд қаласынан Алонзо Дуайт Филлипске берілді. 1830 жылдан 1890 жылға дейін бұл тұтқыштардың құрамы көбінесе өзгермеді, бірақ кейбір жақсартулар енгізілді. 1843 жылы Уильям Ашгард күкіртті ара шамымен ауыстырып, түтіннің иісін азайтты. 1862 жылы Чарльз В. Смит оны парафинмен алмастырды, нәтижесінде "салондық тұтқыштар" деп аталды. 1870 жылдан бастап таяқшаның ұшы алюмин, натрий силикаты және басқа тұздар сияқты отты баяулатқыш химиялық заттармен сіңдіріліп, отқа төзімді болды, нәтижесінде пайдаланушының саусақтарын кездейсоқ күйдіруге жол бермейтін "мастың тұтқышы" деп аталды. Тұтқыштарды жаппай өндіруде басқа да жетістіктерге қол жеткізілді. Алғашқы тұтқыштар ағаштан жасалған, таяқшаларды бөліп тұратын кесіктермен, бірақ олардың негіздері біріктірілген. Кейінгі үлгілер жұқа тарақтар түрінде жасалды. Таяқшалар қажет болғанда тарақтан сындырылып алынды. Профессоры Мейснердің сәтсіз тәжірибесі Ириньиге фосфорлы тұтқыштың басында калий хлоратын қорғасын диоксидімен ауыстыру идеясын берді. Бір қаптамадағы ақ фосфор адамды өлтіруге жеткілікті болды. Тұтқыштардың басын жеуден туындаған өлім мен өзі өлтіру оқиғалары жиі болды. Фосфорлы некроз туралы алғашқы хабарлама 1845 жылы Венадағы Лоренсер жасады, ал Нью-Йорк хирургы тоғыз жағдай туралы жазбалары бар кітапша жариялады. Брайант және Мей фабрикаларындағы жұмысшы әйелдердің жағдайы 1888 жылы Лондонның тұтқыш қыздарының ереуіліне әкелді. Ереуілдің басты мәселесі – ақ фосформен жұмыс істеудің денсаулыққа зиянды салдары, мысалы, жауының бұзылуы. Әлеуметтік белсенді Энни Бесант 1888 жылғы 23 маусымда өзінің апталық газеті The Link-те мақала жариялады. Ауыртпалық қор құрылды және кейбір газеттер оқырмандардан қайырымдылық жинады. Әйелдер мен қыздар да өз үлесін қосты. Фабиан қоғамының мүшелері, соның ішінде Джордж Бернард Шоу, Сидни Уэбб және Грэм Уоллас жиналған ақшаны бөлуге қатысты. Ереуіл және жағымсыз жарнама ақ фосфорды жұтудың денсаулыққа әсерін шектеу үшін өзгерістерге әкелді. Жұмысшыларға зиянды әсерді азайту үшін инспекциялар мен ережелер енгізілді. Антон Шрёттер фон Кристелли 1850 жылы ақ фосфорды инерт атмосферада 250°C-қа дейін қыздырғанда, ауамен жанасқанда түтін шығармайтын қызыл аллотроптық түрін тудыратынын тапты. Бұл тұтқыштарды өндіруде қолайлы алмастырғыш болатыны ұсынылды, бірақ ол сәл қымбат болды. Екі француз химигі, Анри Савен және Эмиль Давид Каэн, 1898 жылы фосфор сесульфидін қосу затты улап қоймайтынын, оны "қайда болса да тұтандыратын" тұтқышта қолдануға болатынын және тұтқыш бастары жарылғыш емес екенін дәлелдеді. Британдық компания Albright and Wilson фосфор сесульфиді тұтқыштарын коммерциялық түрде өндіретін алғашқы компания болды. Компания 1899 жылы фосфор сесульфидінің коммерциялық мөлшерін жасаудың қауіпсіз тәсілін әзірледі және оны тұтқыш өндірушілеріне сатуды бастады. Бұл әр елдің тұтқыштарда ақ фосфорды қолдануға тыйым салатын заңдар қабылдауын қажет етті. Ұлыбритания 1908 жылы 31 желтоқсаннан кейін тұтқыштарда оны қолдануға тыйым салатын заң қабылдады. АҚШ заң қабылдаған жоқ, бірақ 1913 жылы ақ фосфорға негіделген тұтқыштарға "жазалық салық" салған, оның мөлшері оларды өндіруді қаржылық тұрғыдан тиімсіз еткен, ал Канада 1914 жылы оларды тыйым салған. Үндістан мен Жапония 1919 жылы тыйым салған, ал Қытай 1925 жылы тыйым салған. 1901 жылы Albright and Wilson АҚШ нарығы үшін Ниагара шаршылығындағы Нью-Йорк зауытында фосфор сесульфидін жасауды бастады, бірақ американдық өндірушілер ақ фосфорлы тұтқыштарды қолдануын жалғастырды.

Chemical matches were unable to make the leap into mass production, due to the expense, their cumbersome nature and inherent danger. An alternative method was to produce the ignition through friction produced by rubbing two rough surfaces together. An early example was made by François Derosne in 1816. His crude match was called a briquet phosphorique and it used a sulfur tipped match to scrape inside a tube coated internally with phosphorus. It was both inconvenient and unsafe. The first successful friction match was invented in 1826 by John Walker, an English chemist and druggist from Stockton on Tees, County Durham. He developed a keen interest in trying to find a means of obtaining fire easily. Several chemical mixtures were already known that would ignite by a sudden explosion, but it had not been found possible to transmit the flame to a slow burning substance like wood. While Walker was preparing a lighting mixture on one occasion, a match that had been dipped in it took fire by an accidental friction upon the hearth. He at once appreciated the practical value of the discovery, and started making friction matches. They consisted of wooden splints or sticks of cardboard coated with sulfur and tipped with a mixture of sulfide of antimony, chlorate of potash, and gum. The treatment with sulfur helped the splints to catch fire, and the odor was improved by the addition of camphor. Walker did not divulge the exact composition of his matches. Between 1827 and 1829, Walker made about 168 sales of his matches. It was however dangerous and flaming balls sometimes fell to the floor burning carpets and dresses, leading to their ban in France and Germany. In 1829, Scots inventor Sir Isaac Holden invented an improved version of Walker's match and demonstrated it to his class at Castle Academy in Reading, Berkshire. Holden did not patent his invention and claimed that one of his pupils wrote to his father Samuel Jones, a chemist in London who commercialised his process. A version of Holden's match was patented by Samuel Jones, and these were sold as lucifer matches. These early matches had a number of problems an initial violent reaction, an unsteady flame, and unpleasant odor and fumes. Lucifers could ignite explosively, sometimes throwing sparks a considerable distance. Lucifers were manufactured in the United States by Ezekial Byam. These new phosphorus matches had to be kept in airtight metal boxes but became popular and went by the name of loco foco ("crazy fire") in the United States, from which was derived the name of a political party. The earliest American patent for the phosphorus friction match was granted in 1836 to Alonzo Dwight Phillips of Springfield, Massachusetts. From 1830 to 1890, the composition of these matches remained largely unchanged, although some improvements were made. In 1843 William Ashgard replaced the sulfur with beeswax, reducing the pungency of the fumes. This was replaced by paraffin in 1862 by Charles W. Smith, resulting in what were called "parlor matches". From 1870 the end of the splint was fireproofed by impregnation with fire retardant chemicals such as alum, sodium silicate, and other salts resulting in what was commonly called a "drunkard's match" that prevented the accidental burning of the user's fingers. Other advances were made for the mass manufacture of matches. Early matches were made from blocks of woods with cuts separating the splints but leaving their bases attached. Later versions were made in the form of thin combs. The splints would be broken away from the comb when required. An unsuccessful experiment by his professor, Meissner, gave Irinyi the idea to replace potassium chlorate with lead dioxide in the head of the phosphorus match. and there was enough white phosphorus in one pack to kill a person. Deaths and suicides from eating the heads of matches became frequent. The earliest report of phosphorus necrosis was made in 1845 by Lorinser in Vienna, and a New York surgeon published a pamphlet with notes on nine cases. The conditions of working class women at the Bryant & May factories led to the London matchgirls strike of 1888. The strike was focused on the severe health complications of working with white phosphorus, such as phossy jaw. Social activist Annie Besant published an article in her halfpenny weekly paper The Link on 23 June 1888. A strike fund was set up and some newspapers collected donations from readers. The women and girls also solicited contributions. Members of the Fabian Society, including George Bernard Shaw, Sidney Webb, and Graham Wallas, were involved in the distribution of the cash collected. The strike and negative publicity led to changes being made to limit the health effects of the inhalation of white phosphorus. Attempts were made to reduce the ill effects on workers through the introduction of inspections and regulations. Anton Schrötter von Kristelli discovered in 1850 that heating white phosphorus at 250 °C in an inert atmosphere produced a red allotropic form, which did not fume in contact with air. It was suggested that this would make a suitable substitute in match manufacture although it was slightly more expensive. Two French chemists, Henri Savene and Emile David Cahen, proved in 1898 that the addition of phosphorus sesquisulfide meant that the substance was not poisonous, that it could be used in a "strike anywhere" match, and that the match heads were not explosive. British company Albright and Wilson was the first company to produce phosphorus sesquisulfide matches commercially. The company developed a safe means of making commercial quantities of phosphorus sesquisulfide in 1899 and started selling it to match manufacturers. This required each country to pass laws prohibiting the use of white phosphorus in matches. The United Kingdom passed a law in 1908 prohibiting its use in matches after 31 December 1910. The United States did not pass a law, but instead placed a "punitive tax" in 1913 on white phosphorus–based matches, one so high as to render their manufacture financially impractical, and Canada banned them in 1914. India and Japan banned them in 1919; China followed, banning them in 1925. In 1901 Albright and Wilson started making phosphorus sesquisulfide at their Niagara Falls, New York plant for the US market, but American manufacturers continued to use white phosphorus matches.

Қауіпсіздік шұңқыры

Шамды өндіруде ақ фосфордың қауіптілігі "гигиеналық" немесе "қауіпсіздік шамды" әзірлеуге алып келді. Оның дамуындағы басты жаңалық – қызыл фосфорды шамның басына емес, арнайы жасалған соққы бетіне қолдану болды. Артур Олбрайт Шрёттердің жаңалығынан кейін қызыл фосфорды ірі көлемде өндірудің өндірістік процесін жасады. 1851 жылы оның компаниясы белгілі бір температурада жабық ыдыста ақ фосфорды қыздыру арқылы осы затты өндірді. Ол өзінің қызыл фосфорын 1851 жылы Лондонның Кристалл сарайында өткен Ұлы көрмеде көрсетті. Арнайы соққы бетін жасау идеясын 1844 жылы швед ғалымы Густаф Эрик Паш ұсынды. Паш қызыл фосфорды соққы бетіне қолдануды патенттеді. Ол бұл фосфор ақ фосфорды қажет етпейтін шамдарды тұтандыруға болатынын тапты. Йохан Эдвард Лундстрем және оның кіші інісі Карл Франс Лундстрем (1823–1917) 1847 жыл шамасында Швецияның Йончёпинг қаласында ірі шам өндірісін бастады, бірақ жақсартылған қауіпсіздік шамдары 1850–55 жылдары ғана енгізілді. Лундстрем ағайындылары Ұлы көрмеде Олбрайттан қызыл фосфорлы шамдардың үлгісін алған, бірақ оны жоғалтып алған. Сондықтан олар 1855 жылғы Париж көрмесіне дейін шамдарды сынап көрмеді, осы кезде шамдардың әлі де қолдануға жарамды екенін анықтады. Нағыз "қауіпсіздік шамдарының" қауіпсіздігі парафинмен сіңдірілген таяқшаның ұшындағы шам басы мен арнайы соққы беті арасындағы реактивті құраушылардың бөлінуінен туындайды (ақ фосфорды қызыл фосформен алмастырудың қауіпсіздік аспектісінен басқа). Химиялық заттарды бөлу идеясы 1859 жылы Францияда "Allumettes Androgynes" деп аталатын екі басты шам түрінде пайда болды. Бұл таяқшалардың бір ұшы калий хлоратынан, екінші ұшы қызыл фосфордан жасалған. Оларды сындырып, бастарын бір-біріне сүрткен кезде тұтанатын еді. Қауіпсіздік шамдарының тұтануына фосфордың шам басындағы калий хлоратымен өте жоғары реакциясы себеп болады. Шамды шаққанда фосфор мен хлораттың аз мөлшері араласып, жарылғыш Армстронг қоспасына ұқсас затты құрайды, ол сүрінуден тұтанады. Швеция ұзақ жылдар бойы қауіпсіздік шамдарына бүкіл әлемдік монополияны сақтап келді, өнеркәсіп негізінен Йончёпингте орналасқан, 1903 жылдан бастап "Jönköpings & Vulcans Tändsticksfabriks AB" деп аталды, қазіргі "Swedish Match". Францияда олар қауіпсіздік шамдарына патент алған құқықтарды Лион қаласындағы "Coigent Père & Fils" компаниясына сатты, бірақ Coigent француз соттарында төлемді даулады, өйткені бұл өнертабыс Лундстрем ағайындылары патент алғанға дейін Венада белгілі болған. Дегенмен, кез келген жерде тұтанатын шамдар "қауіпті жүктер" жіктелімі бойынша барлық ұшақтарда тыйым салынған (БҰҰ 1331, "Matches, strike anywhere"). Қауіпсіздік шамдары "қауіпті жүктер" ретінде жіктеледі ("БҰҰ 1944, "Matches, safety"). Олар ұшақтарда толығымен тыйым салынбаған, бірақ оларды қауіпті жүктер ретінде жариялау қажет, сондай-ақ жекелеген әуе компаниялары немесе елдер қатаң шектеулер қоюы мүмкін. Дауылдық шамдар, сондай-ақ құтқару қайығының шамдары немесе жалынды шамдар деп те аталады, көбінесе тіршілік ету жиынтықтарына кіреді. Оларда қарапайым шам сияқты тұтанатын ұшы бар, бірақ жанғыш қоспасы – тотықтырғыш қосылған – таяқшаның бойымен жалғасып, бүкіл таяқшаның жартысынан астамын жабады. Шамның су өткізбейтін қабығы бар (бұл оны жаққанда қиындық тудыруы мүмкін), және көбінесе дауылдық шамдар стандартты шамдардан ұзын болады. Жануға жарамды қабығының арқасында дауылдық шамдар тіпті қатты желде де күшті жанып, тіпті қысқа уақытқа суға батып кеткеннен кейін де өздігінен тұтана алады.

The dangers of white phosphorus in the manufacture of matches led to the development of the "hygienic" or "safety match". The major innovation in its development was the use of red phosphorus, not on the head of the match but instead on a specially designed striking surface. Arthur Albright developed the industrial process for large scale manufacture of red phosphorus after Schrötter's discoveries became known. By 1851, his company was producing the substance by heating white phosphorus in a sealed pot at a specific temperature. He exhibited his red phosphorus in 1851, at The Great Exhibition held at The Crystal Palace in London. The idea of creating a specially designed striking surface was developed in 1844 by the Swede Gustaf Erik Pasch. Pasch patented the use of red phosphorus in the striking surface. He found that this could ignite heads that did not need to contain white phosphorus. Johan Edvard Lundström and his younger brother Carl Frans Lundström (1823–1917) started a large scale match industry in Jönköping, Sweden around 1847, but the improved safety match was not introduced until around 1850–55. The Lundström brothers had obtained a sample of red phosphorus matches from Albright at The Great Exhibition, but had misplaced it and therefore they did not try the matches until just before the Paris Exhibition of 1855 when they found that the matches were still usable. The safety of true "safety matches" is derived from the separation of the reactive ingredients between a match head on the end of a paraffin impregnated splint and the special striking surface (in addition to the safety aspect of replacing the white phosphorus with red phosphorus). The idea for separating the chemicals had been introduced in 1859 in the form of two headed matches known in France as Allumettes Androgynes. These were sticks with one end made of potassium chlorate and the other of red phosphorus. They had to be broken and the heads rubbed together. Safety matches ignite due to the extreme reactivity of phosphorus with the potassium chlorate in the match head. When the match is struck the phosphorus and chlorate mix in a small amount forming something akin to the explosive Armstrong's mixture which ignites due to the friction. The Swedes long held a virtual worldwide monopoly on safety matches, with the industry mainly situated in Jönköping, by 1903 called Jönköpings & Vulcans Tändsticksfabriks AB today Swedish Match. In France, they sold the rights to their safety match patent to Coigent Père & Fils of Lyon, but Coigent contested the payment in the French courts, on the basis that the invention was known in Vienna before the Lundström brothers patented it. However, strike anywhere matches are banned on all kinds of aircraft under the "dangerous goods" classification U. N. 1331, Matches, strike anywhere. Safety matches are classified as dangerous goods, "U. N. 1944, Matches, safety". They are not universally forbidden on aircraft; however, they must be declared as dangerous goods and individual airlines or countries may impose tighter restrictions. Storm matches, also known as lifeboat matches or flare matches, are often included in survival kits. They have a strikeable tip similar to a normal match, but the combustible compound – including an oxidiser – continues down the length of the stick, coating half or more of the entire matchstick. The match also has a waterproof coating (which often makes the match more difficult to light), and often storm matches are longer than standard matches. As a result of the combustible coating, storm matches burn strongly even in strong winds, and can even spontaneously re ignite after being briefly immersed in water.

Әуесқойлар жинағы

Шамға қатысты заттарды, мысалы, ойындардың қаптамаларын және сіріңке қораптарының жапсырмаларын жинау хоббиі филомения деп аталады.