Криптокорина: Су өсімдіктерінің туысы

Кіріспе

Cryptocoryne өсімдіктерінің табиғи ортасы көбінесе төмендіктегі орманды аймақтардағы ағысы тым жылдам емес өзендер мен ағындар. Олар маусымдық су тасқан орманды көлдерде немесе тек су деңгейі көтерілген кезде ғана суға батып жататын өзен жағалауларында да өмір сүреді. "Су кернейі" деген ағылшын тіліндегі жалпы атауы олардың гүлшоғырына – шпадикске жатады, ол шпадикспен қоршалған және кернейге ұқсайды (бұл тұқымдасқа тән). Аквариум хоббишілері бұл туысты көбінесе "крипт" деп атайды.

Таксономиялық тарихы

Алғашқы криптокорин түрі 1779 жылы Ретциус Arum spirale деп сипатталды. Бұл туысты 1828 жылы Фридрих Эрнст Людвиг фон Фишер сипаттаған. Дегенмен, криптокорин түрлерінің ғылыми жіктемесі өте күрделі және оған қатысты түрлі пікірлер бар.

Арасея тұқымдастарының басқа тұқымдарымен туыстығы

Лагенандра – криптокорин туысына өте жақын тағы бір туыс. Екеуін оңай ажыратуға болады, себебі криптокорин түрлерінің жапырақтары иіліп жабыққан (convolute) күйде, ал лагенандра түрлерінің жапырақтары ішке қарай иілген (involute) күйде болады.

Этимология

Криптокорин атауы грек тіліндегі "крипто" – жасырын, және "корин" – клуб деген сөздерден шыққан. "Су кернейі" деген халықтық атауы гүлшоғырының пішінімен байланысты, бұл пішін Araceae тұқымдасына тән.

Өсіру және пайдалану

Кейбір криптокориндер коммерциялық мақсатта өсірілетін аквариум өсімдіктері болып табылады. Су астындағы өсімдіктер вегетативті жолмен көбейеді, ал су үстіндегі өсімдіктер гүлдеп, жыныстық жолмен көбейеді. Көптеген түрлерді тек арнайы сарапшылар өсіреді және оларды өсіру өте қиын немесе олар мүлдем өсірілмейді. Кейбір түрлер табиғи орталарының жойылуына байланысты жойылу қаупінде тұр. Екінші жағынан, кейбір су кернейлері (мысалы, Cryptocoryne beckettii) өте төзімді аквариум өсімдіктері болып табылады, оларды өсіру өте оңай, тіпті Солтүстік Америкадағы Флоридаға енгізілгеннен кейін инвазивті түрге айналған. Криптокорин торфты батпақтарда немесе әктаста кездеседі; соңғылары аквариумдардың көпшілігінде жақсы өседі, ал алғашқылары тірі қалу үшін жұмсақ суға және жақсы өсу үшін шіріген бук жапырақтарына мұқтаж. C. striolata негізінен торфты батпақтарда табылса да, әктаста өсетіні де анықталды. Борнеода көптеген эндемикалық криптокорин түрлері бар, бұрын олар тек шай түсті, жұмсақ қышқыл суларда өседі деп есептелген, бірақ 2005-2010 жылдар аралығындағы зерттеулер олардың шамамен жартысы әктаста да өсетінін көрсетті. Бұл қатты су криптокориндерін ұстау әдетте оңай (іс жүзінде, кейбір түрлер, мысалы, Cryptocoryne wendtii аквариум өсімдіктерінің ең әмбебап түрлерінің бірі деп саналады); олар нашар немесе жарқын жарыққа төзімді, бірақ күшті жарықта жылдам өседі. Бұл су өсімдігінің температуралық диапазоны шамамен 12-33°C, ал pH деңгейі шамалы сілтілі немесе бейтарап. Үндістаннан Жаңа Гвинеяға дейін тараған Cryptocoryne туысына жататын өсімдіктер өте әртүрлі жағдайларда кездеседі. Кейбіреулері, мысалы, Борнеодағы торфты батпақтарда өсетін C. pallidnerva, шын мәнінде қышқылды суды жақсы көреді, ал басқалары, мысалы, C. crispatula var. balansae және C. pontiderifolia әктас төсегі бар ағыстарда кездеседі – қатты сілтілі су. Бір түрі, C. ciliata кейбір аймақтарда жартылай тұзды суларда өседі. Бұл тұз концентрациясына төзімділік көрсететін сирек аквариум өсімдіктерінің бірі. Криптокорин өсімдіктері аквариум хоббиісінде 18 ғасырдың соңынан бері өсіріліп келеді, бірақ 1960 жылдарға дейін көптеген түрлер белгілі болды және хоббиде кеңінен таралды. Осы өсімдіктерге қызығушылықтың артуы және жеке тұлғалар жүргізетін экспедициялардың көбеюіне байланысты жаңа түрлер үнемі табылуда.

Some Cryptocoryne are popular commercially cultivated aquarium plants. Submerged plants reproduce vegetatively, emerse plants may flower and reproduce sexually. Many species are cultivated only by dedicated experts and are very hard to grow, or are not present in a culture at all. Some species are endangered because their natural habitats are disappearing. On the other hand, some water trumpets (e. g. Cryptocoryne beckettii) are very hardy aquarium plants, easy to grow to the point that they have become an invasive species after being introduced in Florida in North America. Cryptocoryne is either found in peat bogs or on limestone; the latter do well in most aquaria, the former must have soft water to survive and need decomposing beech leaf litter to do well. C. striolata, while found primarily in peat bogs, has also been found growing on limestone. Borneo is home to many endemic crypts previously thought to grow only in tea colored soft acid water emulating peat bogs but exploration of habitats from 2005 to 2010 showed about half grew on limestone as well. These hardwater Cryptocorynes are generally the easier ones to keep (in fact, some species, such as Cryptocoryne wendtii are said to be among the most versatile of aquarium plants); they tolerate low or bright light but grow faster in more intense light. This water plant's range is around 12 to 33 °C, and slightly alkaline to neutral pH. Plants of the genus Cryptocoryne, which range from India to New Guinea are found in very diverse conditions. Some are true acid loving plants such as C. pallidnerva, found in peat bogs in Borneo, while others such as C. crispatula var. balansae and C. pontiderifolia are found in streams with limestone beds—hard alkaline water. One species, C. ciliata is even found in semi brackish water in some areas. It is one of the few aquarium plants that tolerates salt concentrations. Cryptocoryne plants have been in cultivation in the aquarium hobby since the late 18th century, although it was not until the 1960s that more than a handful of species was known and became more common in the hobby. New species still regularly crop up as interest in these plants widens and more collecting expeditions by private parties are carried out.

Сырғанақ балқыту

Аквариумға жаңа крипталарды отырғызғанда жиі кездесетін құбылыс – крипталардың жапырақтары түсуі, яғни өсімдік барлық жапырақтарын жоғалтады. Мұның екі себебі болуы мүмкін. Бұл өзгерістің қоршаған ортаның күрт өзгеруі тудырады деп саналады, себебі бұл өсімдіктер көшуге (трансплантацияға) оңай бейімделмейді және оларды орнату үшін, жапырақтары қайта өсуі үшін шамамен 30 күн немесе одан да көп уақыт қажет болуы мүмкін. Тәжірибелі аквариумшылар крипталарды кем дегенде үш ай бойы орналасқан аквариумға отырғызудың жақсы екенін айтады. Табиғатта крипталар толығымен суда өсе алады, бірақ кейбір өсімдік шаруашылықтарында олар көбінесе судағы және құрлықтағы жағдайларда өсіріледі, ал крипталардың жапырақтары түсуі судан құрлыққа немесе керісінше өту кезіндегі жағдайдың өзгеруінен басталуы мүмкін. Соңғы кезде мұндай шаруашылықтар крипталарды жапырақтарызсыз, тек тамыр бөлігін ғана (яғни жапырақсыз) жіберуге бейімделді, себебі бұл тасымалдау шығындарын азайтуға және аквариумға отырғызғаннан кейін жапырақтарының бәрі де түсіп кететініне байланысты. Басқа да мәліметтерде аквариум суын үнемі ауыстыру қажеттігі көрсетіледі, бұл жағдайды (көбінесе ауру деп аталады) тудыратын нитраттардың жиналуын болдырмау үшін.