Кіріспе
Су өсімдіктерінің түрі
Salvinia molesta, көбінесе алып сальвиния деп аталады, немесе Зимбабве мен Замбия арасындағы Кариба көлінің үлкен бөлігін басып алғаннан кейін кариба шөбі деп те аталады, Бразилияның оңтүстік-шығысының туа біткен су өсімдігі. Бұл топыраққа бекітілмейтін, судың бетінде еркін жүзіп жүретін өсімдік. Жапырақшалары 0,5–4 см ұзындықта және енді, шашы тәрізді жіптерден пайда болған тікенекті беті бар, олардың ұштары бірігіп жұмыртқа пішіндес құрылымдарды жасайды. Олар су өткізбейтін қаптама ретінде қолданылады. Бұл жапырақшалар жұптарда, сондай-ақ суға төмен салған үшінші, тамырға ұқсас өзгертілген жапырақшамен бірге пайда болады. Бұл түр кездейсоқ түрде немесе қашып, АҚШ-тың көптеген көлдеріне, соның ішінде Техас штатындағы Каддо көліне тарады, онда бұл инвазивті түр кең ауқымда зиян келтіріп, басқа тіршілік иелерін жойды. Еуропада Salvinia molesta 2019 жылдан бері Одақтың алаңдатушылық тудыратын инвазивті шетелдік түрлерінің тізіміне (Одақ тізімі) енгізілді. Бұл Еуропалық Одақтың барлық аумағында бұл түрді импорттауға, өсіруге, тасымалдауға, саудалауға, отырғызуға немесе қоршаған ортаға қасақана жіберуге тыйым салады.
Сипаттама
Salvinia molesta – бір-біріне жақын байланысты жүзуші папоротниктердің кешені; оларды бір-бірінен ажырату қиын болуы мүмкін. Бұл су папоротнигі көбінесе әсемдік үшін өсіріледі, бірақ әлемнің көптеген аймақтарында зиянды қоңыржайға айналды. S. molesta-ның бірнеше әртүрлі өсу нысандары бар. Басты өсу нысаны – кішкентай, жалпақ жапырақтары бар басып кіретін нысан, ал үшінші немесе төсеніш нысаны – үлкен, тығыз, бүктелген жапырақтарымен сипатталады. Ең қолайлы жағдайда өсімдіктер екі фут қалыңдықта төсеніш құра алады. Мұндай төсеніштер көлдер мен су жолдарында демалыс қызметтерін тоқтатуы мүмкін. S. molesta судан қоректік заттар мен ластағыштарды сіңіру үшін қолданылады. Өсімдік кептірілгеннен кейін, оны жақсы мульча ретінде пайдалануға болады.
Қолайлы экологиялық жағдайлар
Сальвиния молеста көлдерде, тоғандарда, ескі арналарда, арықтарда, батпақтарда және өзендерде жай өседі. Ол қоректік заттарға қаныққан, эвтрофиялық суларда немесе қалдық сулармен ластанған суларды жақсы көреді. Әдетте тұзды немесе ащы суларда өспейді, бірақ Оңтүстік-Шығыс Техаста толқынмен ағатын өзендерде кездесетіні хабарланған. Ол су тартылып кеткен жағдайға төзімді, және орташа температурада жақсы өседі, бірақ төмен немесе өте жоғары температураны да қабылдай алады. АҚШ Геологиялық қызметі оның USDA өсімдіктердің қыстық төзімділік картасының 7a, 8, 9 және 10 аймақтарында өсуі мүмкін деп санайды.
Енгізу әдістері
Бұл өсімдік Бразилияның оңтүстік-шығысында пайда болған және аквариумдар мен бақша тоғандарында қолдану үшін хайуанаттар индустриясының бір бөлігі ретінде экспортталған. Одан кейін ол қашып кеткен немесе уақытша жабайы табиғатқа жіберілген болуы мүмкін. Оны жаңадан тоңазытылған балықпен бірге әкелген де жатады. Су жолына енгеннен кейін, ол жұқтырған қайықтар арқылы таралады, олар оны жаңа аймақтарға таратады және өсімдікті бөліп, оның көбеюіне жағдай жасайды. Оны су құстары да таратуы мүмкін.
Тарату
Бразилиялық Salvinia molesta деп аталатын жүзуші папоротник қазір тропиктік және субтропиктік аймақтарда кеңінен таралған. Бұл жүзіп жүретін папоротник жай ағысы бар үлкен тұщы су объектілерін жайлап алу қабілетімен белгілі. S. molesta Техас және Луизиана штаттарында табиғи түрде орналасқан, бірақ қазір Алабама, Миссисипи, Флорида және Джорджия штаттарында да табылған және туралы хабарламалар келіп түскен. Оны Аризона және Калифорния штаттарымен шектесетін төменгі Колорадо өзенінің жанында да кездестіруге болады. "S. molesta жаңа штаттарды жылдам отарлап алғанымен, қазіргі популяциясы бағалау үшін тым шағын, бірақ оны жою жұмыстары жүргізілуде". Техас штатының табиғи аймақтарында 14 су жинау алабы бар, оларда залалданған су тораптары орналасқан; олар федералды қорғалатын батпақты жерлерге жақын өтетін салаларда су сақтау құрылыстары ретінде пайдаланылады. 2020 жылдың қазан айында Техас парктері мен жабайы табиғат басқармасы балық популяциясын зерттеу кезінде Lone Star көлінде S. molesta табылды.
Қатерлі ісік зерттеулері
Техас штатының Накогдочес қаласындағы Стивен Ф. Остин атындағы мемлекеттік университетінің зерттеушілері гигант сальвиниядан алынған экстракттар адам қатерлі ісік жасушаларының өсуін тежейтінін, ал жақын маңдағы сау жасушаларға зиян келтірмейтінін анықтады.
Сальвиния эффектісі
Сальвиния эффекті су астындағы гидрофобты (суды тебілетін) беттегі ауа қабатын гидрофильді (суды тартатын) тікшелер арқылы тұрақтандыруды сипаттайды. Бұл физикалық-химиялық құбылысты ботаник Вильгельм Бартлотт (Бонн университеті) лотос эффектін зерттеу кезінде ашқан және 2010 жылы физик Томас Шиммель (Karlsruher Institut für Technologie), сұйықтық механикасының маманы Альфред Ледер (Rostock университеті) және олардың әріптестерімен бірлесіп сипаттаған.
Биологиялық бақылау
Кішкентай мырыш, Cyrtobagous salviniae, S. molesta табиғи таралуында табылған және биобақылау ретінде зерттелуде. C. salvinae алғаш рет 1980 жылы Австралияда, Квинсленд штатының Маунт-Иза қаласында орналасқан демалыс көлі Мундарра көлінде биологиялық бақылау ретінде қолданылды. 1981 жылдың ортасына қарай, мырыш оның таралуын бірнеше шағын учаскелерге дейін азайтты. Ол арамшөптің жапырақтарын жеді, бірақ бүршіктерін көбірек ұнатты. Оның дернәсілдері тамырларды, тамырсабақтарды және бүршіктерді жеді. Өсімдік өлгенде, қоңыр түске айналып, су жолының түбіне шөгіп, ыдырай бастады. Бұл мырыш әлемнің басқа да аймақтарында (13 тропикалық елде) сәтті қолданылды, мысалы, Папуадағы Сепик өзенінде, Шри-Ланкада, Камерундағы Осса көлінде африкалық манатты қалпына келтіру мақсатындағы AMMCO жобасы аясында; Квинслендтегі Ваппа тоғаны және Австралияның Солтүстік территориясындағы лагуналарда (мысалы, Какаду ұлттық паркі). Гигант гураминің S. molesta-ны ұнататыны және оны ашкөздікпен жейтіні бұрыннан мәлім. Ол Шри-Ланка су қоймаларында S. molesta-ны бақылау үшін сәтті пайдаланылды.
Механикалық басқару
Өсімдіктер машинамен немесе жинау техникасымен, сондай-ақ қолмен алынады; соңғысы тек шағын таралымдар үшін ғана қолайлы. Жинау техникасы да қиындықтарға тап болуы мүмкін, себебі ол таралымның барлығын жоя алмайды, тереңдігі аз аймақтарға жеткізе алмайды, ал өсімдіктің көп мөлшері жабдықтың жұмысын қиындатуы мүмкін. Алынғаннан кейін өсімдік құрғатылып, өртелуі немесе суға қайта оралмауын қамтамасыз ететін тәсілмен жойылуы керек. Су өсімдіктерін бақылаудың тағы бір әдістері – арнаны тереңдету және тізбекпен тарту.
Химиялық бақылау
S. molesta-ны химиялық бақылау қиын, себебі оның гербицидтерге белгілі бір төзімділігі бар. Флуридон химиялық заты қолданылып, жақсы нәтиже берген, бірақ оның тиімділігі үшін ұзақ тікелей байланыс қажет, және жаңбыр суымен немесе басқа да судың келуінен кенеттен сұйытылса, әсері болмайды. С. molesta-ны жою үшін гексазинон, дикват және қос хелатты мыс сияқты басқа химиялық заттар да бірге қолданылады. Каддо көлінде S. molesta-ны жою жөніндегі шараларға өсімдікті жейтін сальвиния мықысының шаруашылыққа өндіріліп, таныстырылуы кірді. Олар биологиялық күрес әдісі ретінде қолданылады, және тәжірибелік мәліметтерге сүйенсек, бұл бағыттағы жұмыс оң нәтиже көрсетіп, бірақ баяу табысқа жетеді.
Картаға түсіру
Спутниктік суреттер Техас штатындағы су қоймаларында S. molesta-ны табуға қолданылады.
Химия
Сальвиния молестадан 6' O (3,4 дигидроксибензоил) бета-D глюкопиранозил эфирін, 4 O бета-D глюкопиранозид 3 гидроксиметил бензоатын, метил бензоатын, гипогаллин қышқылын, кофе қышқылын, паеонифлорин мен пикурозидті фенолдық қосылыстарды бөліп алуға болады.