Түрік Поп Музыкасының Королевасы - Сезен Аксу

Кіріспе

Түрік эстрадалық әншісі, ән жазушы және продюсер Сезен Аксу (; туған Фатма Сезен Йылдырым; 13 шілде 1954 жылы) – түрік әншісі, ән жазушы және продюсер. Ол әлем бойынша 40 миллионнан астам альбом сатқан ең табысты түрік әншілерінің бірі. Оның лақап аты – «Түрік эстрадалық музыкасының патшайымы» және «Миник Серче» («Кішкентай құс»). Ақсудың түрік эстрадалық музыкасына және әлемдік музыкаға әсері 1975 жылғы дебютінен бері жалғасып келеді және Йонка Евцимик, Сертаб Эренер, Шабнем Ферах, Аскын Нұр Енги, Ханде Йенер, Йылдыз Тилбе, Ишин Карака, Седен Гюрел, Харун Колчак және Левент Юксел сияқты көптеген музыканттарды қолдауы мен олармен бірлескен жұмыстары арқылы нығайтылды. Сезен Ақсу ән жазушы ретінде кеңінен танымал. Тарканмен бірлескен жұмысы «Şımarık» және «Şıkıdım» сияқты құрлықтық хиттерге әкелді, ал Горан Бреговичпен ынтымақтастығы оның халықаралық аудиториясын кеңейтті. 2010 жылы NPR оны әлемнің «50 ұлы дауысының» бірі деп атады.

Өмірбаян

Сезен Ақсу Түркияның Денизли қаласындағы Сарайкөй қаласында дүниеге келген. Әкесі математика пәнінің мұғалімі болған. Ол үш жасында отбасымен Бергамаға көшіп келді және балалық шағы мен жастық шағын сол жерде өткізді. Ақсудың ата-анасы оның ән айтуына қарсы болды, олар оның дәрігер немесе инженер болуын қалап, тұрақты мамандыққа ие болуын тіледі. Ол олар үйден кеткенше күтіп, отбасының балконында ән шырқады. Жоғары мектепті бітіргеннен кейін ол жергілікті ауыл шаруашылығы институтында оқуға түсті, бірақ музыкаға толыққанды көңіл бөлу үшін оқуын тастады. Ақсу, жақын досы Ажда Пекканмен бірге, 1970-ші жылдары түрік поп-музыкасының негізін қалаушылардың бірі саналады. Оның музыкасы Балқандар мен Грекияға да тарады. Ақсу Еуропа мен АҚШ-та гастрольдік сапарлармен болды және сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол Түркияда конституциялық реформаны, аз ұлт өкілдерінің құқықтарын, әйелдердің құқықтарын, қоршаған ортаны қорғау және білім беру реформасын қолдаған сияқты түрлі мәселелерді қамдады. Дегенмен, ол 1976 жылы шыққан "Olmaz Olsun/Vurdumduymaz" синглі түрік хит-парадтарының төбесіне шыққанға дейін танылмаған күйде болды. Оның алғашқы альбомы 1977 жылы жарық көрген "Allahaısmarladık" альбомы, 33 айналымды пластинка ретінде шығарылды және бұрынғы синглы "Allahaısmarladık / Kaç Yıl Geçti Aradan" атты әнмен аталады. Онда оның бұрынғы синглдерімен қатар "Uzun Lafın Kısası" және "Gözlerindeki Bulut" сияқты бірнеше қосымша әндер де бар. Ақсу 1970-ші жылдардың ортасында Түркия атынан "Евровидение" ән байқауына қатысуға ниеттенді. Алайда, ол бұл байқаудың ұлттық іріктеу кезеңіне үш рет қатысқанмен – Өзdemir Эрдоғанмен дуэтте орындаған "Küçük Bir Aşk Masalı" (Шағын махаббат әңгімесі), Coşkun Demir және Ali Kocatepe-мен трио болып орындаған "Heyamola", сондай-ақ жеке орындаған "1945" әнімен – Түркияны шетелде көрсету мүмкіндігіне ие болмады. Оның шәкірті Сертаб Эренерге "Евровидение" байқауын жеңіп, Ақсудың музыкалық көзқарасын Еуропаға одан әрі тарату арманын орындау бұйырды.

1980 жылдар

80-ші жылдары Аксу түрік армяндық продюсер Онно Тунчпен романтикалық және кәсіби қарым-қатынаста болды. Олар бірлесіп Sen Ağlama, Git, Sezen Aksu'88 және Sezen Aksu Söylüyor сияқты түрік поп-музыкасында жаңа белестер ашқан туындылар жасады. Оның музыкасы 90-шы жылдары қалыптасып, Tunç-пен бірге ең көп сатылған Gülümse альбомын шығарды. Альбомдағы Hadi Bakalım әні Түркия мен Еуропада хитке айналып, Германияда жеке ән ретінде жарияланды. Кейіннен әнші Луна осы әнді Europop жанрында "Rhythm of the Night" деп жаңадан таныстырды. Ол сондай-ақ өз әншілері үшін альбомдар жасауды бастады, атап айтқанда, Аскін Нұр Енгидің тұңғыш альбомын – Sevgiliye (Сүйіктіге) Тунчпен бірлесіп шығарды. Ол Сертаб Эренер және Левент Юксел сынды әртістермен де ұстаз ретіндегі табысын қайталады.

1990 жылдар қазіргі уақыт

1995 жылы Түнчпен жолдары айырылған Аксу, батыс классикалық және аймақтық түрік музыкалық дәстүрлеріне ден қойып, «Işık Doğudan Yükselir» атты тәжірибелік альбомымен өнерін кеңейтті. Бұл альбом оның есімін Түркиядан тыс жерлерде таныстырып, әсіресе Еуропада бүкіл әлемге тарады. 1996 жылы ол жеке ұшағы апатқа ұшырап қайтыс болған Түнчқа құрмет көрсету үшін «Düş Bahçeleri» альбомын шығарды. 1997 жылы Горан Бреговичпен бірлесіп жұмыс істеп, «Düğün ve Cenaze» альбомын жариялады. 1998 жылы «Adı Bende Saklı» альбомымен өзінің тамырына оралды. Ол тәжірибелік дыбыстарды қолдана бастады және түрік поп музыкасын жаңа биіктерге көтерді. Аксу бұл үрдісті «Deliveren», «Şarkı Söylemek Lazım» (инженер/микшер ретінде бұрынғы Sparks тобының бассисі Мартин Гордон қатысты, ол сондай-ақ оның келесі еуропалық гастрольдерінде басс-гитарада орындады) және 2000–2003 жылдар аралығындағы «Yaz Bitmeden» альбомдарымен жалғастырды. Екі жылдық үзілістен кейін 2005 жылы «Bahane» альбомымен қайта оралды. Сол жылы барлық табысы қайырымдылыққа жұмсалатын «Kardelen» альбомын шығарды, содан кейін «Bahane/Remixes» қос дискілі альбомын жариялады, оның бірінші дискісінде «Bahane» альбомының түпнұсқасы, екінші дискісінде әндердің ремикстері болды. 2005 жылы ол Фатих Акиннің «Crossing the Bridge: The Sound of Istanbul» деректі фильмінде «İstanbul Hatırası» әнімен өнер көрсетті. 2006 жылы 1975–2006 жылдар аралығында жазған 197 әнінен тұратын «Eksik Şiir» атты кітабын шығарды. Кітап жақсы қабылданып, жарық көргеннен кейінгі алғашқы 4 күнде 17 000 дана сатылды. 2016 жылы «Eksik Şiir İkinci Kitap» жарық көрді. 2008 жылы Аксу «Starfish Records» лейблы арқылы «Deniz Yıldızı» альбомын шығарды. 2009 жылы «Yürüyorum Düş Bahçelerinde» альбомын жариялады. Альбомда жаңа әндермен қатар, Сезен Аксу басқа әншілер үшін жазған «Çakkıdı», «Kibir», «Yok Ki» сияқты ескі әндері де бар. 2010 жылы Аксу американдық NPR радиосының «50 ұлы дыбыс» тізіміне енді. 2010 жылғы сәуір айында Стокгольмде өткен Фахир Атакоглумен бірлескен концертіне көптеген түрік және швед музыкасының жанкүйерлері қатысты. 10 жылдық үзілістен кейін «TurkofAmerica» және «GNL Entertainment» АҚШ-та Аксудың концерттер сериясын ұйымдастырды, оған Вашингтондағы түрік мәдени қоры демеушілік етті. Үш концерт 4–7 сәуір аралығында үш түрлі орында өтті: Мэриленд штатындағы Strathmore, Нью-Йорктегі Carnegie Hall және Нью-Джерсидегі Prudential Hall. Атакоглу АҚШ-тағы концерттерінде де Аксуға сүйемелдеді. Нью-Джерсидегі концертінде белгіленген уақыттан артық өнер көрсеткеннен кейін Аксу көрермендерге: «Біз [уақыт] шектерін арттырдық, американдықтар да шыдамдылықтың рекордын қойды, бүгін Нью-Джерси осылай, мен сіздерді қуантпайынша сахнадан кетпеймін» деді. 2011 жылы Аксу қайтадан музыка жазуға кірісіп, «Öptüm» студиялық альбомын шығарды. Альбомда Аксу жазған және композициялаған «Unuttun mu Beni», «Vay», «Aşka Şükrederim», «Ah Felek Yordun Beni» және Назан Öncel жазған «Ballı» әндері бар. Джемал Сюреяның «Sayım» өлеңі Аксу тарапынан әнге айналдырылып, альбомға енгізілді. 2016 жылғы қаңтарда Стамбулдағы Volkswagen Arena-дағы концертінде Аксу сахнада тікелей эфирде өнер көрсетуден бас тартатынын мәлімдеді: «Кез келген аяқталу – жаңа бастама. Мен [музыка] жазуды жалғастыра беремін, бірақ уәде берген бірнеше концертімнен кейін сахнаға қош салаймын. Бұл менің Стамбулдағы соңғы концертім. Менің 40 жылдық мансабымды еске алу үшін бүгін осы жерде болғандарыңызға ризамын». Қыркүйек айында ол музыка жасауды жалғастыратынын мәлімдеді. 2022 жылғы қаңтарда Аксу «Ne Şahane Bir Şey Yaşamak» (2012 жылғы «C'est la vie» әнінің кавер нұсқасы) әнінде Адам мен Хауаны надан деп атағаны үшін консерваторлар мен діни қайраткерлердің сынына ұшырады. Ән 2017 жылы Яшар Гаганың естелігіне арналған «Alakasız Şarkılar, Vol. 1» альбомына енген, бірақ Аксудың ресми YouTube арнасында 30 желтоқсан 2021 жылы жарияланған лирикалық видеосынан кейін 2022 жылдың басында әлеуметтік желілерде қайта пайда болды. Президент Режеп Тайып Ердоған, Ұлттық қозғалыс партиясының басшысы Девлет Бахчели және Діни істер басқармасы Аксу мен әнді сынаған саяси тұлғалар мен мемлекеттік мекемелердің қатарында болды. «Сіздер білесіздер, мәселе менде емес, мәселе елде», - деді ол, оған қолдау көрсеткендердің барлығына алғыс айтты. Аксу өткен күні жазған жаңа әнінің сөздерін де жариялады: «Сен менің тілімді қысып тастай алмайсың».

Parting ways with Tunç, in 1995, Aksu branched out with the experimental album Işık Doğudan Yükselir, drawing both on western classical and regional Turkish musical traditions. This album made her name known outside Turkey and gave her a worldwide audience, especially in Europe. In 1996, she released Düş Bahçeleri as a tribute to Tunç, who died that same year tragically when his private plane crashed. In 1997, she released Düğün ve Cenaze, this time collaborating with Goran Bregović. She returned to her roots with Adı Bende Saklı, which was released in 1998. She began to use experimental sounds and was once again pushing Turkish pop into the future. Aksu continued with this trend with her subsequent albums Deliveren, Şarkı Söylemek Lazım (which also featured former Sparks bassist Martin Gordon as engineer/mixer, who also was bass player on her subsequent European tour), and Yaz Bitmeden between the years 2000–2003. After a two year hiatus, she returned with Bahane in 2005. That same year she released Kardelen, where all proceeds went to charity, and before the end of 2005 released a Bahane/Remixes double CD album, which contained the original Bahane album in disc one and the remixes of songs in disc two. In 2005, she was featured in Fatih Akın's documentary film Crossing the Bridge: The Sound of Istanbul with a performance of the song "İstanbul Hatırası". In 2006, Aksu published a book called Eksik Şiir, a collection of 197 songs written by her between 1975 2006. The book was well received and sold 17,000 copies in the first 4 days after its release. It was followed by Eksik Şiir İkinci Kitap in 2016. In 2008, Aksu released her album called Deniz Yıldızı through Starfish Records. In 2009 she released her album Yürüyorum Düş Bahçelerinde. The album contains new original songs as well as some older songs which were composed by Sezen Aksu for other singers, most notably "Çakkıdı", "Kibir", "Yok Ki". In 2010, Aksu was on the "50 Great Sounds" list set by the American NPR radio. Sezen Aksu's concert with Fahir Atakoğlu in Stockholm, Sweden in April 2010 was attended by many Turkish and Swedish music lovers. After a 10 year break, "TurkofAmerica" and "GNL Entertainment" organized a series of concerts by Aksu in the USA, with the corporate sponsorship of the Washington based Turkish Cultural Foundation. The three concerts were held between 4–7 April at three different venues: Strathmore in Maryland, Carnegie Hall in New York, and Prudential Hall in New Jersey. Atakoğlu also accompanied Aksu during her concerts in the USA. After performing well over the time allocated for her New Jersey concert, Aksu told the audience: "We have exceeded the [time] limits, the Americans have also set a record of patience, New Jersey will be like this tonight, I will not leave this scene until I make all of you happy". In 2011, Aksu bean producing music again and released the studio album Öptüm. The album consists of songs written and composed by Aksu, including "Unuttun mu Beni", "Vay", "Aşka Şükrederim", "Ah Felek Yordun Beni", and also features a song written by Nazan Öncel titled "Ballı". Cemal Süreya's poem "Sayım" was turned by Aksu into a song and included in the album as well. At her concert in Volkswagen Arena Istanbul in January 2016, Aksu announced that she would retire from performing live on stage: "Each ending is a new beginning. I will continue to produce [music], but I'm going to say goodbye to the stage after doing a few concerts I promised before. This is my last concert in Istanbul. I'm grateful for having you here with me today in memory of 40 years of my career." In September, she stated again that she would continue making music. In January 2022, Aksu was criticized by conservaties and religious figures for calling Adam and Eve ignorant in the song "Ne Şahane Bir Şey Yaşamak" (a cover of the 2012 song "C'est la vie"). The song was originally included in the 2017 tribute album Alakasız Şarkılar, Vol. 1 in memory of Yaşar Gaga, but resurfaced on the social media in early 2022 after its lyric video was published on Aksu's official YouTube channel on 30 December 2021. President Recep Tayyip Erdoğan, leader of the Nationalist Movement Party Devlet Bahçeli, and the Directorate of Religious Affairs, were among the political figures and government agencies that criticized Aksu and the song. "As you know, the matter is not me; the matter is the country," she remarked, thanking everyone who have shown their support for her. Aksu also revealed the lyrics to a new song she wrote the previous day: "You won't be able to crush my tongue."

Белсенділік

Ақсу әлеуметтік мәселелер мен оқиғаларға сезімталдығымен танымал. 2009 жылы ол Режеп Тайып Ердоғанның демократиялық бастамасын және Түркиядағы келісім процесін қолдады. Соның нәтижесінде журналист Хикмет Четинкая Ақсудың әкесі "Нұр" қозғалысын жақтаған адам екенін мәлімдеді. Кейбір суретшілер Ақсуды қолдаса, ал кейбіреулері оның мінез-құлқының орынсыз екенін айтты. 2012 жылы Ақсу күрд-түрік қақтығысында қаза тапқан сарбаздарды еске алу үшін "Tanrının Gözyaşları" ("Құдайдың көзіне жас") әнін жазды. 2013 жылы Гези паркіне шыққан жастардың алғашқы күндері туралы ол: "Бұл әлемдегі алғашқы жастар революциясы. Олар ерекше хабар жіберді, ал сол жердегі және көшеге шыққан адамдар өз сөздерін ерекше тілмен айтуда" деді. 2014 жылы ол "Yeni ve Yeni Kalanlar" атты жаңа әнімен наразылық акциясына қатысқан жастарға тағы да құрмет көрсетті. Ақсу әйелдерге деген жеккөрушілік, сауатсыздық, кемсітушілік, зорлық-зомбылық және гомофобия сияқты мәселелерге қарсы күресуге белсенді. ЛГБТ журналы KAOS GL мәліметінше, ол Түркияның ЛГБТ қауымдастығы үшін поп-мәдениеттің өкілі болып табылады. Ол қатысушылардың сүйікті гей-иконасы ретінде таңдалды. Ақсу Түркиядағы ЛГБТ қауымдастығы тарапынан жоғары бағаланып, қайырымдылық жұмысы арқылы ЛГБТ адамдарына ашық көмек көрсетеді және қолдайды. 2008 жылы ол "жалпы моральға қайшы" деген сот шешімімен жабылған ЛГБТ қауымдастығы Lambdaistanbul-ды қолдады. 2013 жылы Ақсу транссексуал актриса Аята Сёзеримен сахнада өнер көрсетті. Кейін 2013 жылы ол өзінің ресми сайтында SPOD (Әлеуметтік саясат, гендерлік сәйкестік және жыныстық бағдар зерттеулер қауымдастығы) ұйымының бірінші жылдығына арналған мәлімдеме жариялады. Мәлімдемесінде ол 2010 жылы Бурсада жеккөрушілік қылмысының құрбаны болған, "Ирем" лақап атымен танылған Месут Шабан Оқанды атады. Мелек Оқанның баласының өлімі туралы айтқан сөзін келтіріп: "Бүкіл әлемде менің балам үшін орын таба алмады!" деді. ЛГБТ адамдарына қарсы зорлық-зомбылық туралы сөз сөйлеп, зорлық-зомбылық пен кемсітушілікке қарсы күресемін деп уәде берді. "'Бүкіл әлемде менің балам үшін орын таба алмады' деген сөздің өзі қаншалықты қысқа, терең және ауыртпалы болуы мүмкін? Бұл сөзді тек ананың немесе әкенің аузынан ғана естіуге болады. Мен тыныс алғанша, осы кемсітушілікке, түршілдікке, өзгелерден өзгешеліктері үшін жек көретін және жоятын қатыгездікке қарсы тұрамын; мен өмір сүру құқығынан айырылғандардың жағында болам. Барлық жүрегіммен және үмітіммен" |Sezen Aksu (SPoD интернет-сайты, 11 қазан 2012 ж.)

Aksu is known for her sensitivity to social problems and events. In 2009 she supported Recep Tayyip Erdoğan's democratic initiative and the settlement process in Turkey. As a result journalist Hikmet Çetinkaya claimed that Aksu's father was a supporter of the Nur movement. While some artists stood behind Aksu, some expressed that Aksu's behavior was unreasonable. In 2012, Aksu wrote the song "Tanrının Gözyaşları" (Tears of God) in memory of soldiers who had died during the Kurdish–Turkish conflict. About the young people who participated in the first days of the Gezi Park protests in 2013 she said: "This is the first youth revolution in the world. They have sent an extraordinary message and the people there and those who are coming to the streets are speaking their words with an extraordinary language." In 2014, she again paid tribute to the young people who took part in the protests with her new single "Yeni ve Yeni Kalanlar". Aksu is keen to fight against issues such as misogyny, illiteracy, discrimination, bullying and homophobia. According to the LGBT magazine, KAOS GL, she is a major gay icon, with the Turkish LGBT community embracing her as a pop culture representative. she was chosen as one of the favorite gay icons by the participants. Aksu is praised by the LGBT community in Turkey and publicly assists and supports LGBT people through charity work. In 2008, she supported LGBT association Lambdaistanbul, which was closed by a court decision based on "the fact that it is contrary to general morality". In 2013, Aksu performed with transsexual actress Ayta Sözeri on stage, Later in 2013, she published a statement on her official website in support of the SPOD (Social Policy Gender Identity and Sexual Orientation Studies Association) on its first anniversary. In her statement, she mentioned Mesut Şaban Okan, nicknamed "İrem", who was a victim of hate crime in Bursa in 2010. Referencing Melek Okan's words about her child's death, who had said "They could not find a place for my child anywhere in the whole world! ", Aksu talked about violence against LGBT people and added that she would fight against violence and discrimination. "'They could not find a place for my child anywhere in the whole world '

Can any sentence be so concise, deep and painful? This sentence can only come from and fall out of a mother's or a father's mouth. As long as my breath is sufficient enough, I will take a stand against this discrimination, this speciesism, this cruelty that ignores and destroys those who are not like them; I'll take the side of those whose right to live was blocked. With all my heart and hope "|Sezen Aksu (SPoD internet website, 11 October 2012)

266854 Sezenaksu, an asteroid discovered in 2009, is named after the artist.

266854 Sezenaksu, 2009 жылы ашылған астероид, суретшінің құрметіне аталған.

Жеке өмір

Сезен Ақсу жас кезінде Хасан Юксектепеге үйленді, бірақ көп ұзамай олар ажырасып кетті. Кәсіби өмірінің басында ол Али Энгин Ақсуға үйленді, оның тегін алды және кейіннен сол тегін қолданды. 1981 жылдың 10 шілдесінде Сезен Ақсу бала күтіп жүргенде Синан Озерге тұрмысқа шықты. 1983 жылы олар ажырасты. 1993 жылы журналист Ахмет Утлумен некесі де ұзаққа созылмады және ажырысумен аяқталды. Некелерінен бөлек, ол композитор Узай Хепарымен де романтикалық қарым-қатынаста болды.