Кіріспе

Айше Ажда Пекан (; 12 ақпан 1946 жылы туған) – түрік әншісі. Түрік БАҚ оны «супержұлдыз» деп атайды. Пекан өзінің әндерімен түрік поп-музыкасының көрнекті тұлғасына айналды, ол мықты әйел бейнесін жасауға тырысты. Шығармаларын жаңартып, батыстық элементтердің ықпалына бейімделу арқасында, Пекан Түркияның әр кезеңдегі қазіргі және мәңгілік иконаларының біріне айналды. Оның музыкалық стилі 50 жылдан астам уақыт бойы танымал және көптеген ізбасарларына шабыт берді. Пекан музыка индустриясында жоғары құрметке ие, оның вокалдық өнері және көптеген альбомдары музыка сыншыларынан мақтау алды. Стамбул қаласының Бейоғлу ауданында туған Пеканның музыкалық мансабы 1960 жылдардың басында Los Çatikos музыкалық тобының мүшесі ретінде түнгі клубта өнер көрсетуімен басталды. Алайда, 1963 жылы Ses журналының «Кино әртісі» конкурсында жеңіске жеткеннен кейін актриса ретінде танылды және бірнеше жыл актерлік мансабымен айналысты. Сол жылы ол өзінің алғашқы фильмі «Аданали Тайфур» басты рөлінде ойнады және сол кездегі түрік киносының жас жұлдыздарының біріне айналды. Келесі алты жылда ол «Шыпсевди» (1963), «Хызыр Деде» (1964) және «Шақа іле Карышлык» (1965) сияқты 50-ге жуық қара-ақ фильмдерде ойнады. Соңында актерлік мансабын тастап, әншілік карьерасына толығымен берілді. Пекан әншілік мансабының алғашқы жиырма жылында ондаған әнді кавер нұсқалары түрінде орындады. Фикрет Шенеш жазған «Кимлер Гелди Кимлер Гейти», «Палавра Палавра», «Сана Нелер Эдеceğim», «Хош Гёр Сен», «Сана Не Киме Не», «Бамбашка Бири», «Уйкузуз Гер Гесе» және «О Benim Dünyam» сияқты әндер Пеканның мансабында және түрік поп-музыкасының ең танымал туындыларының қатарына енді. 1990 жылдардан бастап ол Şehrazat және Sezen Aksu сияқты ән жазушылармен және аранжировщиктермен жұмыс істеді. Осы кезеңде «Яз Яз Яз», «Сарыл Бана», «Еглен Гүзелим», «Витрина», «Айнен Эке» және «Якар Гетерим» сияқты көптеген әндері Түркияның музыкалық чарттарындағы ең жақсы әндердің қатарына кірді. Оның атағы 1970 жылдары ел ішінде де, әсіресе Еуропада тұрақты түрде өсті және түрлі елдерде өткізген концерттерімен нығайтылды. 1978 жылы француз тілінде альбом шығарды. Атағының артуына байланысты Пекан 1980 жылғы «Евровидение» ән байқауында Түркияны өкілдік етуге ыңғайлы кандидат ретінде қарастырылды және байқауға қатысуға келісім берді. «Pet'r Oil» әні байқауда он бесінші орынға ие болғанына көңілі толмады және бірнеше жылға мансабынан үзіліс жасады. 15 миллионнан астам пластинкасын сатқан Ажда Пекан Түркиядағы барлық уақыттағы ең көп сатылатын әншілердің бірі. Ол сонымен қатар Түркияда «Мемлекеттік әртіс» атағын иеленеді және Франция үкіметі оған «Өнер мен әдебиет орденінің» офицері деген құрметті атақ берді. Оның үш альбомы Hürriyet газетінің Түркияның ең үздік 100 альбомы тізіміне енді. 2016 жылы Пеканның есімі The Hollywood Reporter журналының «Көшбасшы 100» тізіміне енді, онда ойын-сауық индустриясындағы ең беделді 100 әйелдің аты жазылған. Өзін феминист деп санамаса да, оның күшті әйелдер туралы әңгімелейтін көптеген әндері феминистік гимн ретінде қолданылды.

Ерте өмір

Айда Пеккан 1946 жылдың 12 ақпанында Стамбулда дүниеге келген. Ол босниялық тегінен. Әкесі Рыдван Пеккан Түрік Әскери-теңіз күштерінде командир болған, ал анасы Гюльтен Невин Добрука үй шаруасымен айналысқан. Кейін Пеккан отбасы әкесінің жұмысымен байланысты Гёльчук (Коджаэли) қаласына көшіп барды. Балалы болуді қалаған Пеккан 20 жасында алғаш рет тұрмысқа шықты. Оның күйеуі оның музыкадағы мансабын аяқтауын тілегендіктен, олар ажырасып кетті, ал кейін ол бала тумауының өзінің мансабын жалғастыру үшін жасаған ең үлкен құрбандығы екенін айтты. Пекканның жақын досы Сезен Аксу оның өзіне тигізген әсері туралы былай деді: "Ол бізге осы жолды ашты, оның арқасында мен де осындамын. Ажданың лақап аты – Анжела. Біз үйде жиі кездесеміз. Біздің арамызда ешқандай құпия жоқ. Ажда қайда барса, мен де сонда барамын, ол не жесе, мен де соны жеймін."

1960 жылдар

1961 жылы Семирамис Пекканның көмегімен "Çatı" түнгі клубының иесі Ильхам Генсермен танысып, Минаның "Il Cielo In Una Stanza" әнін, одан кейін Хюля Кочйигитпен бірге өнер көрсетіп, музыкалық мансабын бастады. Байқау жеңімпазы атанғаннан кейін және заманауи стилімен назар аудара бастады. Актерлік карьерасын бастамас бұрын Фекри Эбчиоглумен танысты, ол оның музыкалық жолында көмектесті және 1965 жылы Пекканның алғашқы "Her Yerde Kar Var" атты жазбасын шығарды, бұл Сальваторе Адамоның "Tombe la neige" әнінің түрікше нұсқасы еді. 1960 жылдары Пеккан мен Эбчиоглу көптеген жазбаларда бірлесіп жұмыс істеді, онда Эбчиоглу француз, итальян немесе ағылшын әндеріне түрікше мәтін жазатын, ал Пеккан оларды өзінің ерекше стильде орындап шығатын. 1967 жылы оның "İki Yabancı" атты жазбасы, Франк Синатраның "Strangers in the Night" әнінің түрікше нұсқасы, Түркияда сату рекордтарын жаңартты. 1968 және 1969 жылдары ол Афинадағы Халықаралық Аполлония музыка фестивалінде Түркияны "Ozleyis" және "Perhaps One Day" әндерімен сәйкесінше өкілдік етті. 1969 жылы Барселонадағы Жерорта теңізі ән фестивалінде "Ve Ben Şimdi" әнімен елдің намысын қорғады. Оның әндері 1960 жылдары көптеген фильмдердің саундтректерінде пайдаланылды. Бұл кезеңде ол Зеки Мюренмен де бірге өнер көрсетті.

1970-ші жылдардан бастап

1970 жылдардың басында ол Фекри Эбчиоглумен жұмыс істеуді тоқтатып, Фикрет Шенешпен жұмыс істей бастады. Олардың алғашқы бірлескен "Сенсиз Йилларда" әні Түркияда тағы бір рекордты жаңартты. Бұл ән оны бір жыл бұрын қол қойған Philips лейблі арқылы шығарылды. Бұл Пекканның мансабындағы шешуші кезең болды, ол Түркиядан тыс елдерде жазбалар шығара бастады. Philips лейблімен шығарған алғашқы екі 45 RPM – "Sensiz Yıllarda/Olmadı Gitti" және "Yağmur/Tek Yaşanır mı" грек тілінде жазылып, Грецияда жарық көрді. Philips Records 1971 жылы Түркиядан кеткенімен, Пеккан 1978 жылға дейін олармен Түркиядан тыс істер бойынша келісімшартта болды. 1970 жылдары ол Philips International арқылы әлемде көптеген пластинкалар шығарды. Олардың арасында Германия мен Испаниядағы екі 45 RPM, Жапониядағы үш 45 RPM және Франциядағы жеті 45 RPM болды. Philips International компаниясымен ынтымақтастығы 1978 жылы "Pour Lui" француз альбомын шығарғаннан кейін аяқталды. 1972 жылы "İstanbul Plak" компаниясына ауысқан Пеккан, "Dert Bende Derman Sende" 45 RPM әнімен тағы бір сатылым рекордын жаңартты, бұл ән арабэске стилінде болды. 1973 жылы оның продюсері Фикрет Шенеш "Kimler Geldi Kimler Geçti" әнін жаздыруға қатты талап етті, бірақ Пеккан бұл ән оның стиліне сай емес деп ойлады. Дегенмен, "Kimler Geldi Kimler Geçti" 45 RPM "Kaderimin Oyunu" әнінің B жағында жарық көргеннен кейін 1973 жылы үлкен хитке айналды. Нино Варон "Kimler Geldi Kimler Geçti" әнін түрік тілінде жазылған ең мағыналы ән деп атады. 1977 жылы "Супержұлдыз" деп танылған Пеккан жаңа альбомын шығарды. Сол жылы ол "A Mes Amours" әнін Токиодағы Yamaha Music Festival-де орындады. Пеккан сол кезде Тегеранда концерт берді, бұл концерт теледидардан көрсетіліп, түрік көрермендері жақсы қабылдады. Пекканның өз елінен тыс және Еуропадағы өсіп келе жатқан танымалдылығы, оның 1980 жылғы "Евровидение" ән байқауында Түркияны өкілдігіне және бұрынғы жылдардағы нашар өнер көрсетулерінен кейін елдің беделін жақсартуға деген қоғамдық сұранысты тудырды. Бастапқыда ол бұл байқауға қатысудан бас тартса да, оны "әуесқойлық" деп санағандықтан, ақыры TRT ұсынған ұсынысты қабылдады. Ол "Pet'r Oil" әнімен байқауға қатысып, 15-орынды иеленді, бұл оны қатты көңілі қалдырды. Нәтиже тек өзі үшін ғана емес, сонымен қатар оның жоғары нәтиже көрсетуіне сенген адамдар үшін де күтпеген болып келді. Байқаудан кейін Пеккан Стамбулдан кетіп, бірнеше ай Лондон мен Лос-Анджелесте тұрды. Осы кезеңде ол мансабы мен жеке өмірінде кездескен қиындықтардан туындаған психологиялық проблемаларды жеңуге тырысты. Лос-Анджелесте ол сары ауруға шалдығып, екі ай бойы емделді. "Pet'r Oil" әнінен кейін әнші Philips Records компаниясымен келісімшартын бұзып, Yaşar Kekeva Plak компаниясымен жаңа келісімшартқа қол қойды. Сонымен қатар, ол Түркиядан тыс мансабын тоқтатып, тек Түркияда ән шығара бастады. Елде арабэске музыкасының танымалдылығы артып келе жатқандықтан, 1981 жылдың қыркүйегінде ол осы компаниядан "Sen Mutlu Ol" LP-жазбасын шығарды. Бірақ нәтижеге қанағаттанбағандықтан, екінші альбом үшін сол компаниямен жұмыс істегісі келмеді. Екінші жазбаны жазғысы келмегендіктен, Яшар Кекева оны заңды жолмен шақырып алды. Осы кезеңде Кекева бұрынғы жазбаға дайындалған, бірақ шығарылмаған жеті ән шығарды. Бұл әндер Пекканның рұқсатысыз "Sevdim Seni" (1982) атты жаңа жеке пластинкамен жарық көрді. Дегенмен, келісімшарт бойынша Пеккан компанияға тағы үш әнге борышты болды, және ол осы әндерді аяқтағанға дейін жаңа жазба шығаруға немесе жаңа компаниямен келіссөздер жүргізуге заңды түрде құқығы болмады. Ақырында ол студияға барып, үш жаңа ән жазды, ал оның "Sevdim Seni" альбомы 1983 жылдың наурыз айында өңделіп, қайта басылып шықты, сондай-ақ оның Yaşar Kekeva Plak-пен келісімшарты аяқталды. 1982 жылдың тамызында Ажда Пеккан Метин Акпинар мен Зеки Алясямен бірге Стамбулдың ашық аспан астындағы театрында "Бююк Кабаре" мюзиклімен сахнаға шықты, бұл оның шамамен 2,5 жылдан кейін алғашқы сахналық өнері болды. Бұл мюзиклде ол тағы да Фикрет Шенешпен бірлесіп жұмыс істеді, Шенеш мюзикл үшін алты ән дайындады, оның ішінде кейінірек Пекканның келесі альбомына кіретін әндер де бар. Пекканның тоғызыншы студиялық альбомы "Süperstar '83" 1983 жылдың наурыз айында Balet Plak компаниясы арқылы шығарылды. Албом Hey журналының жергілікті поп-музыка / шетелдік поп-музыка тізімінде бес апта бойы бірінші орында тұрды. Ол Стамбулдағы Şan Music Hall-да "Süperstar Ajda '83" мюзиклімен таныстырылды. Бұл альбомдағы әртүрлі әндер, соның ішінде "Uykusuz Her Gece", "Bir Günah Gibi", "Son Yolcu" және "Düşünme Hiç" Пекканның және түрік поп-музыкасының ең танымал әндеріне айналды. 1983 жылы Hey журналы ұйымдастырған Музыкалық Оскар сыйлығын беру салтанатында альбом "Light Music LP of the Year" сыйлығын жеңіп алды. Альбомның сәттілігіне байланысты, 1984 жылғы "Алтын Көбелек" сыйлығында Пеккан "Light Music Artist of the Year" атағын иеленді. 2002 жылы Пеккан "Şöhret Sandalı" фильмінде Эдиз Хун мен Халил Эргюнмен бірге басты рөлде ойнады. Оя Демирток продюсерлік еткен және Айше Эрсайын режиссерлік еткен бұл фильмге дейін жарық көрген жоқ. 2011 жылы Пеккан түрік әншісі Таркан жазған "Yakar Geçerim" синглын шығарды, ол Түркияның ресми музыкалық тізімінде екінші орынды иеленді. Бір айдан кейін бұл сингл "Farkin Bu" альбомымен толықтырылды. Альбом D&R тізіміндегі ең сатылымды альбомдар тізімінде бірінші орынды иеленді және ақыры 175 000 дана сатылды. 2013 жылы ол тағы бір "Ara Sıcak" синглын шығарды. Ән түрік әншісі Гүлшен жазған және Түркияның ресми музыкалық тізімінде үшінші орынды иеленді. Пеккан "Yakarım Canını" (2015), "Ayrılık Ateşi" (2016) және "Canın Sağ Olsun" (2019) синглдарымен мансабын жалғастырды, олардың біріншісі Түркияның ресми тізімінде төртінші орынды иеленді.

Сурет

1960-шы жылдары көптеген фильмдерде ойнаған Пекканды кейбір ерлер оның жаңа стилі мен келбеті үшін сынға алды. Өзінің әндері мен жаңа стилімен танымал болған Пекканның өмірі мен музыкалық мансабы туралы 2007 жылы Наим Дилменер "Hür Doğdum Hür Yaşarım" атты кітап шығарды. Пекканның феминизмге қатысты көзқарастары оның өмірбаянына енгізілген. Пеккан әйелдердің құқығын қорғайтын белсенді және тұрмыстық зорлық-зомбылық, әйелдерді зорлау, сауатсыздық, кемсітушілік сияқты мәселелерге қарсы сөйледі, сондай-ақ "әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық" мәселесіне арналған музыкалық бейнебаян шығарды. 2013 жылы "Hürriyet" телеарнасы "Баршаның бостандығы" тақырыбында жарнама түсірді, онда Пеккан "Hürriyet Benim" (Бостандық менікі) әнін орындады. Үй ішіндегі зорлық-зомбылыққа тап болғандарға көмектесу мақсатында әртүрлі әртістер дайындаған "Güldünya Şarkıları" альбомында Пеккан "Kadın Dediğin" әнін орындады, ал Айнур Доғанмен бірге бұрын сот шешімімен тыйым салынған "Keçe Kurdan" әнін орындап, альбомды жарнамалады. Пеккан Түркияның 60-шы үкіметі ұсынған демократиялық бастаманы қолдаған алғашқы артист болды. Түрік поп-музыкасының беделді өкілдерінің бірі Ажда Пеккан көптеген түрік әншілерімен байланыста болды. "Güldünya Şarkıları" жобасы аясында ол Бакиркёй әйелдер түрмесіне барып, мемлекеттік күзетте ұсталған Дениз Секимен кездесіп, оған демеу берді. Сезен Аксудың жақын досы Пеккан, сондай-ақ Нилюфер мен Нюхет Дурумен достық қарым-қатынаста болды. Сертаб Эренер, Фунда Арар және Бенгү оның сүйікті артистері. Ханде Йенер мен Изель сияқты Пеккан да стиль және аранжировка жағынан бұрынғы туындыларына ұқсас әндер шығаруды жалғастыруда. Ажда Пеккан Түркияның ЛГБТ қауымдастығында гей-икона ретінде танымал. KAOS GL 2007 жылы жүргізген сауалнамада ол Түркияның ең танымал гей-иконасы болып таңдалды. Жануарлар құқығын қорғаушы Пеккан 2011 жылдың ақпан айында Режеп Тайып Ердоғанмен кездесіп, жануарлар құқығы мәселелерін талқылауға қатысты. Ол бірнеше көшеде қалған жануарларды асырап алып, оларға қамқорлық жасады, соның ішінде Бейаз есімді мысық пен Эппл есімді итті де бағып ұстады. 2013 жылдың 7 мамырында Пеккан Түркия Ұлы Ұлттық Ассамблеясына барып, Ассамблеяда өткен жануарлар құқығы туралы талқылауды тыңдады. 2011 жылдың тамызында Пеккан Режеп Тайып Ердоғанмен және бір топ артистермен бірге Сомалиге барды. 2011 жылдың қазан айында Стамбулға қоныс аударған сомалиліктерге көмек көрсету үшін концерт берді. 2018 жылдың сәуір айында ол және бірнеше артистер президент Ердоғанмен бірге Хатайға сапар шегіп, "Зәйтүн бұтағы" операциясына қатысқан сарбаздармен кездесті. 2020 жылы Армения мен Әзірбайжан арасындағы Таулы Қарабақ соғысы кезінде Пеккан Instagram парақшасында Армения картадан өшірілген, түрік және әзірбайжан тулары қосылған картаны жариялады.

Жеке өмір

1973 жылы 17 қарашада Пекан Кошкун Сапмазға үйленді. Неке 6 күн ғана созылды. 1979 жылы ол журналист Эрол Ярашпен екінші рет Измир жәрмеңкесінде кездесуге келісті. Метин Акпинар мен Зеки Аляся оларға құдалық жүзіктерін табыс етті. 1984 жылы Әли Барсқа тұрмысқа шықты. Олар 6 жыл бойы үйленген күйінде болды. Пеккан бала тумағанын өміріндегі ең үлкен өкініші деп есептейді. Ол мансабына қатысты себептермен алты рет жүктілігін тоқтатты. Пеккан Түркияның ішінде де, сыртында да көптеген жерлерде өнер көрсетті, түрік тілінен өзге ағылшын, француз, итальян және жапон тілдерінде ән салды. Пекан, Чамылыца қыздар гимназиясын бітірмей, музыка және актерлік карьерасын ерте бастады, ал ән сабақтарын Лейла Демиристен алды. 2017 жылы Пекан Солтүстік Кипр Түрік Республикасының азаматтығын алды.