Кіріспе

Канада Парламентінің Төменгі палатасы – Канада Парламентінің төменгі палатасы болып табылады. Ол, Канаданың Корольдігі және Канада Сенатымен бірге, Канаданың екіпалаталық заң шығарушы органының құрамына кіреді. Төменгі палата – демократиялық жолмен сайланатын орган, оның мүшелері Парламент мүшелері (депутаттар) деп белгілі. 2015 жылғы федералды сайлауда 30 орын қосылған соңғы сайлау округтерінің қайта бөлуінен бері 338 депутат бар. Депутаттар елдің әрбір сайлау округінде қарапайым көпшілікпен (бірінші орынды алған) сайланады, бұл округтер халық арасында «райондар» деп белгілі. Депутаттар Парламент таратылғанға дейін және сайлаудан кейін конституциялық түрде шектелген, бес жылға дейін қызмет ете алады. Дегенмен, тарихи тұрғыдан алғанда, мерзімдер олардың толу мерзімінен бұрын аяқталып, қазіргі үкімет әдетте сайлаудан кейін төрт жыл ішінде Парламентті таратып жіберген. Бірақ, қазіргі Парламент заңы әрбір мерзімді төрт жылмен шектейді. Төменгі палатадағы орындар әр провинция мен территорияның халқына пропорционалды түрде бөлінеді. Алайда, кейбір райондарда халық саны басқаларына қарағанда көп, сондай-ақ Канада Конституциясында провинциялық өкілдік туралы ережелер бар. Осының салдарынан, халық санына қатысты провинциялар мен аймақтар арасында белгілі бір диспропорция бар. 1867 жылғы Британдық Солтүстік Америка заңы (қазіргі Конституциялық заң, 1867) Британдық Өкілдер палатасының үлгісінде Төменгі палатаны құрды. Парламентті құрайтын екі палатаның төменгі палатасы, іс жүзінде, жоғары палата – Сенаттан гөрі әлдеқайда көп билікке ие. Заңнаманың заңға айналуы үшін екі палатаның да мақұлдауы қажет болса да, Сенат Төменгі палата қабылдаған заң жобаларын сирек түзетулер енгізеді және оларды көбінесе қабылдамайды. Сонымен қатар, Министрлер кабинеті негізінен Төменгі палатаға жауапты. Үкімет төменгі палатаның қолдауына немесе «сеніміне» ие болғанша ғана билікте қалады. Төменгі палата Оттавадағы Парламент төбесіндегі Парламент ғимараттарының Батыс блогындағы уақытша залға жиналады, ал дәстүрлі Төменгі палата орналасқан Орталық блок жаңартудан өтуде.

Атауы

Бұл термин англо-нормандық "коммуна" сөзінен туындайды, ол парламенттік өкілдерінің географиялық және ұжымдық "қауымдастықтарын" білдіреді, үшінші қабатты, жалпы халықты емес. Бұл ерекшелік органның ресми француз тіліндегі атауында нақты көрсетілген. Канада мен Ұлыбритания ғана парламенттің төменгі палатасы үшін "Халық палатасы" атауын қолданады. Органның толық ресми атауы: Парламентте жиналған Канаданың Құрметті Халық палатасы.

Тарих

Жалпы палата 1867 жылы британдық парламент Британдық Солтүстік Америка заңын қабылдап, Канада провинциясын (Квебек пен Онтариоға бөлінген), Новая Шотландия және Нью-Брансуик провинцияларын «Канада» деп аталатын біртұтас федерацияға біріктірген кезде құрылды. Канаданың жаңа парламенті монархтан (генерал-губернатор арқылы ұсырылған, ол сонымен қатар Отарлық кеңсесін де білдірді), Сенаттан және Жалпы палатадан тұрды. Канада Парламенті Вестминстер үлгісінде (яғни Ұлыбритания Парламентінің үлгісінде) құрылды. Ұлыбритания Парламентінен айырмашылығы, Канада Парламентінің өкілеттіктері шектеулі болды, себебі басқа өкілеттіктер провинциялық заң шығарушы органдарға ғана берілді. Канада Парламенті бүкіл Британ империясы үшін жоғарғы заң шығарушы билікке ие болған Британ Парламентіне бағынышты болды. 1931 жылғы Вестминстер статуты арқылы үлкен тәуелсіздік берілді, содан кейін британдық парламенттің жаңа заңдары Канадаға қолданылмады, бірақ кейбір ерекшеліктер болды. Бұл ерекшеліктер 1982 жылғы Канада заңымен жойылды. 1867 жылдан бастап Жалпы палата бұрынғы Канада заң шығару жиналысының палатасында отырды, бірақ 1916 жылы ғимарат өртеніп кетті. Содан кейін ол Виктория ескерткіш мұражайының амфитеатрына, қазіргі Канада табиғат мұражайына көшірілді және 1922 жылға дейін онда отырды. 2018 жылдың соңына дейін Жалпы палата Орталық блок палатасында орналасқан болатын. 2019 жылғы федералды сайлауға дейінгі соңғы отырыстан бастап, Парламенттің Орталық блогында жөндеу жұмыстары жүргізіліп жатқандықтан, Жалпы палата кем дегенде 2028 жылға дейін Батыс блоктағы уақытша палатада отырыс өткізеді.

Сайлаулар

Жалпы сайлаулар парламентті монархтың атынан генерал-губернатор таратып жіберген кезде өтеді. Тарихи тұрғыдан тарату уақытын премьер-министр таңдаған. 1867 жылғы Конституциялық актіде парламенттің мерзімі бес жылдан аспауы тиіс деп көрсетілген. Канада сайлау заңына сәйкес, сайлаулар соңғы сайлаудан кейінгі төртінші жылдың қазан айының үшінші дүйсенбісінде өткізілуі керек, бірақ бұл Таждың (монархтың) қалауына байланысты. Сайлау кампаниясы кем дегенде 36 күнге созылуы тиіс. Әдетте, үміткерлерді саяси партиялар ұсынады. Үміткер тәуелсіз кандидат ретінде де қатыса алады, алайда мұндай кандидаттың жеңіске жетуі сирек. Көптеген сәтті тәуелсіз кандидаттар – бұрынғы депутаттар, олар өздерінің саяси партияларынан шығарылған (мысалы, 1997 жылы Джон Нунзиата немесе 2019 жылы Джоди Уилсон Рейбоулд) немесе партия ішіндегі іріктеуден өте алмаған (мысалы, 2004 жылы Чак Кадман). Көптеген канадалық кандидаттар партияның жергілікті ұйымы шақыратын жиналыстарда таңдалады. Көбінесе, партияның жергілікті мүшелерін ең көп жинаған кандидат номинацияны жеңіп алады. Палатаға үміткер болу үшін, кандидаттар кем дегенде 50 немесе 100 сайлаушының қолтаңбалары бар (сайлау округінің мөлшеріне байланысты) тіркеу қағаздарын тапсыруы керек. Әрбір сайлау округінен бір депутат сайланады, сайлау жүйесі бойынша ең көп дауыс жинаған кандидат жеңіске жетеді. Дауыс беруге Канада азаматы болу және кем дегенде 18 жасқа толу қажет. Бірнеше провинцияда мүмкін болғанымен, қазіргі федералдық заңнамаға сәйкес, дауыс беруден бас тартуға болмайды. Сайланғаннан кейін, парламент депутаты әдетте парламент таратылғанға дейін қызмет етеді. Егер депутат қайтыс болса, отставкаға шықса немесе талапкерлік шарттарына сай келмейтін болса, оның орны бос болады. Төменгі палата депутатты қызметтен шеттетуі де мүмкін, бірақ бұл өкілеттік депутаттың ауыр құқық бұзушылық жасаған немесе қылмыстық қызметпен айналысқан жағдайында ғана қолданылады. Бұрын, министрлікке тағайындалған депутаттар өз мандаттарынан бас тартуға міндетті болған, бірақ бұл практика 1931 жылы тоқтатылды. Кез келген жағдайда, бос орын тиісті сайлау округінде қосымша сайлау арқылы толтырылады. Қосымша сайлауда да, жалпы сайлауда да бірінші өткен пошта жүйесі қолданылады.

Алдын ала талаптар

Парламент мүшесі деген термин, әдетте, Парламенттің бір бөлігі болғанымен Сенаттың да құрамына кіретініне қарамастан, Ұлыбритания парламентінің Өкілдер палатасы мүшелеріне ғана қатысты қолданылады. Өкілдер палатасы мүшелері өздерінің есімінен кейін "МП" әріптерін қоюға құқылы. lc=y жылына дейін әрбір депутаттың жылдық жалақысы 185 800 долларды құрады; мүшелер басқа да қызметтері үшін (мысалы, спикер қызметі) қосымша жалақы алуы мүмкін. Депутаттар дәрежелік тізімде сенаторлардан кейін орналасады.

Біліктіліктері

1867 жылғы Конституция актісіне сәйкес, Парламентке Халық қабылдауы мүшелерінің талаптарын анықтау өкілеттігі берілген. Қазіргі талаптар 2000 жылы қабылданған Канада сайлау туралы заңында көрсетілген. Заңға сәйкес, кандидат болу үшін жеке тұлғалар тіркелген күні сайлауға қатысуға құқылы болуы керек. Осылайша, кәмелетке толмағандар мен Канада азаматы емес адамдарға кандидат болуға рұқсат етілмейді. Канада сайлау туралы заңы сондай-ақ сотталғандардың сайлауға түсуіне тыйым салады (бірақ олар дауыс бере алады). Бұған қоса, сайлауға қатысты қылмыс жасағаны үшін кінәлі деп танылған адамдар сотталғаннан кейін бес жыл (кейбір жағдайларда жеті жыл) бойы мүше болудан шеттетіледі. Заң сонымен қатар белгілі бір лауазымдағы адамдардың Халық қабылдауына сайлануына тыйым салады. Оларға провинциялық және аумақтық заң шығарушы органдардың мүшелері (әрдайым осылай болмағанмен), шерифтер, патшалық прокурорлар, көптеген судьялар және сайлау қызметкерлері кіреді. Бас сайлау комиссары (сайлауларды өткізуге жауапты федералдық агенттік – Канада сайлауының басшысы) кандидат ретінде ғана емес, сонымен қатар дауыс беруге де құқықтан айырылады. Ақырында, 1867 жылғы Конституция актісіне сәйкес, Сенат мүшесі Халық қабылдауының мүшесі бола алмайды, ал Сенатқа немесе судьялыққа тағайындалған депутаттар өз мандаттарынан бас тартуға міндетті.

Қызметкерлер мен рәміздер

Палата төрағалық етуші лауазымын сайлайды, ол спикер деп белгілі, бұл ұсынысты Палата спикерлері Джон Фрейзер мен Гилберт Парент қолдады. Дерек Лидің ұсынысымен Палата комитеті құрылды, оған дейін Хикс пен Роберт Уотт, Канаданың алғашқы бас геральдистігінің басшысы, жалғыз екі сарапшы куә ретінде шақырылды, алайда сенатор Серж Джоял Сенат атынан комитетке қосылды. Палата спикері Питер Милликен генерал-губернатордан мұндай символға рұқсат беруді сұрады. Ұлыбританияда, Өкілдер палатасы мен Лордтар палатасы осы институттарды бейнелеу және оларды үкіметтен, соттардан және монархтан ажырату үшін тиісінше жасыл және қызыл түсті патшалық порткуллис белгісін пайдаланады. Канада геральдикалық органы 2008 жылғы 15 сәуірде Палатаға институт ретінде, Палатаның маццесінен (жоғарыда сипатталғандай) және Канаданың корольдік гербінің қалқанының артында (монархты бейнелейтін, оның атынан Палата мәжіліс өткізеді) тұратын белгі берді.

Процедура

Сенат сияқты, Төменгі палата да Оттавадағы Парламент төбесінде жиналады. Төменгі палата залы қарапайым түрде жасыл түсте безендірілген, ал Сенат залы одан әлдеқайда сәнді безендірілген қызыл түсте. Бұл құрылым Ұлыбритания Төменгі палатасының залының дизайнына ұқсас. Орындықтар палатаның екі жағына тең бөлінген, бір-бірінен үш қылыш ұзындығы (шамамен үш метр) қашықтықта орналасқан. Спикердің креслосы (биіктігін реттеуге болады) палатаның солтүстік жағында тұр. Оның алдында – Үйдің үстелі, оның үстінде салтанатты шүберек орналасқан. Үстел басында түрлі "үстел қызметкерлері" – хатшылар және басқа да лауазымды тұлғалар отырады, қажет болған жағдайда спикерге процедуралық мәселелер бойынша кеңес беруге дайын. Үкімет мүшелері спикердің оң жағындағы орындықтарда, ал оппозиция мүшелері спикердің сол жағындағы орындықтарда отырады. Үкімет министрлері премьер-министрдің төңірегінде отырады, оған дәстүр бойынша спикердің оң жағындағы алдыңғы қатардағы 11-ші орын бөлінеді. Ресми оппозицияның жетекшісі премьер-министрдің тікелей қарсысында отырады және оны Көлеңке кабинеті немесе үкіметтік портфельдер бойынша сыншылар қоршап тұрады. Қалған партия жетекшілері алдыңғы қатарда отырады. Арнайы міндеттері жоқ парламент мүшелері "артындағы орындықтардағылар" деп аталады. Палата әдетте қаңтардың соңынан маусымның ортасына дейін және қыркүйектің ортасынан желтоқсанның ортасына дейін, белгіленген күнтізбеге сәйкес дүйсенбіден жұмаға дейін отырыс өткізеді, бірақ қажет болған жағдайда қосымша немесе азайтылған отырыстар үшін күнтізбе өзгертілуі мүмкін. 1867 жылғы Конституциялық актінің бір бабы генерал-губернаторға (монархтың келісімімен) екі палата арасындағы дауды шешу үшін сегіз қосымша сенатор тағайындауға рұқсат береді. Бұл бап 1990 жылы ғана қолданылды, премьер-министр Брайан Малрони Сенаттан Тауарлар мен қызметтер салығын бекіту үшін қосымша сегіз сенатор тағайындауды ұсынғанда.

Канада үкіметімен қарым-қатынас

Вестминстерлік демократия ретінде Канада үкіметі, немесе нақтырақ айтқанда, Премьер-министр мен Кабинет атынан атқарушы билікті жүзеге асыратын Кеңес, Ұлыбритания моделіне ұқсас және АҚШ-тың билік бөліну моделінен өзгеше, Қауымдар палатасымен тығыз байланыста болады. Ол ресми түрде Премьер-министрді сайламайды, бірақ Қауымдар палатасы Премьер-министр кім болатынын тікелей емес жолмен бақылайды. Дәстүр бойынша Премьер-министр Қауымдар палатасына жауапты және оның қолдауын сақтауға тиіс. Сондықтан, Премьер-министр лауазымы бос қалғанда, генерал-губернатор Қауымдар палатасының қолдауын алуы ең мүмкін адамды тағайындауға міндетті – әдетте, Төменгі палатадағы ең ірі партияның басшысы, бірақ жүйе екі немесе одан көп партиядан құралған коалицияға да мүмкіндік береді. Бұл Канаданың федералды парламентінде орын алмаған, бірақ Канада провинцияларында болған. Екінші ірі партияның басшысы (немесе коалиция болған жағдайда, үкіметтен тыс ең ірі партияның басшысы) әдетте Ресми оппозицияның басшысы болады. Сонымен қатар, Премьер-министр Сенаттың емес, Қауымдар палатасының мүшесі болып табылады. Сенаттан билік жүргізген премьер-министрлердің саны екі ғана: сэр Джон Эбботт (1891–1892) және сэр Маккензи Боуэлл (1894–1896). Екеуі де Премьер-министрдің қайтысынан кейін лауазымға тағайындалып, сайлауға қатыспады. Премьер-министр Қауымдар палатасының сенімін сақтап отыру арқылы лауазымда қалады. Төменгі палата үкіметке қолдау көрсетпеуін сенімсіздік туралы ұсынысты қабылдамау арқылы немесе сенімсіздік дауысын қабылдау арқылы білдіре алады. Үкіметтің бағдарламасының маңызды бөлігін құрайтын маңызды заң жобалары, сондай-ақ кез келген салық және шығындар туралы заң жобалары мен жылдық бюджет әдетте сенім мәселесі болып саналады. Егер үкімет Қауымдар палатасының сенімін жоғалтса, Премьер-министр отставкаға кетуге немесе генерал-губернатордан парламентті таратуды сұрауға міндетті, осылайша жалпы сайлауды бастайды. Теориялық тұрғыдан алғанда, генерал-губернатор парламентті таратудан бас тарта алады, осылайша Премьер-министрді отставкаға кетуге мәжбүрлейді. Соңғы рет генерал-губернатор таратудан бас тартқан 1926 жылы болды. Сенімсіздік мәселесі бойынша жағымсыз дауыс салдарынан таратуды сұрауға мәжбүр болған жағдайда, Премьер-министр тарату уақытын және, демек, жалпы сайлау уақытын таңдауға құқылы. Таңдалған уақыт саяси жағдайды көрсетеді және әдетте Премьер-министрдің партиясы үшін ең қолайлы болады. Алайда, парламенттің алғашқы отырысынан бастап, оның мерзімі бес жылдан аспауы керек; бұл мерзім аяқталғаннан кейін парламент автоматты түрде таратылады. Әдетте, парламенттер толық бес жылдық мерзімге созылмайды; Премьер-министрлер әдетте үш немесе төрт жылдан кейін таратуды сұрайды. 2006 жылы Харпер үкіметі әр төрт жылда бір рет сайлау күнін белгілеу туралы заң жобасын ұсынды, бірақ кезектен тыс сайлауларға рұқсат ету жалғасты. Заң жобасы Парламентпен мақұлданды және қазір заң күшіне енді. Парламенттің бес жылдық мерзімі аяқталғанда, Премьер-министрдің таңдауы немесе үкіметтің Қауымдар палатасындағы жеңілісі – жалпы сайлаулар болып өтеді. Егер Премьер-министрдің партиясы Қауымдар палатасындағы көпшілігін сақтап қалса, онда Премьер-министр билікте қалуы мүмкін. Керісінше, егер олардың партиясы көпшілігін жоғалтса, Премьер-министр отставкаға кетуге немесе басқа партиялардың қолдауын алып, билікте қалуға тырысуы мүмкін. Премьер-министр сайлауда жеңіліске ұшырамаса да (мысалы, денсаулық себептерімен) отставкаға кетуге құқылы; мұндай жағдайда, шығып бара жатқан Премьер-министрдің партиясының жаңа басшысы Премьер-министр болады. Қауымдар палатасы министрлердің қызметін Сұрақтар кезеңі арқылы бақылайды, бұл күн сайынғы 45 минуттық кезең, онда депутаттар Премьер-министрге және басқа Кабинет министрлеріне сұрақтар қоюға мүмкіндік алады. Сұрақтар жауап беруші министрдің ресми үкіметтік қызметіне қатысты болуы керек, оның партия басшысы немесе жеке Парламент мүшесі ретінде емес. Депутаттар өз комитеттерінің жұмысы туралы комитет төрағаларына да сұрақтар қоя алады. Әр партияның мүшелері партиялық фракциясының парламенттегі күшіне пропорционалды сұрақтар санына құқылы. Сұрақтар кезеңінде ауызша қойылған сұрақтарға қоса, Парламент мүшелері жазбаша түрде де сұрау салулар жасай алады. Көпшілік үкімет болған кезде, Қауымдар палатасының үкіметті бақылауы әлсірейді. Сайлаулар «бірінші келгенді жеңіске ие ететін» сайлау жүйесін пайдаланатындықтан, үкіметтік партия әдетте Қауымдар палатасында үлкен көпшілікке ие болады; басқа партиялармен келісімге келу қажеттілігі шектеулі. (Бірақ азшылық үкіметтері де жиі кездеседі.) Қазіргі Канада саяси партиялары соншалықты ұйымдасқан, олар өз депутаттарына еркін әрекет етуге аз мүмкіндік береді. Көп жағдайда, партия басшыларының нұсқауларына қарсы дауыс берген депутаттар партияларынан шығарылуы мүмкін. Сонымен қатар, ірі партиялар кандидаттардың үміткерліктеріне партия басшыларының қол қоюын талап етеді, осылайша басшыларға саясаткердің мансабын тоқтатуға мүмкіндік береді. Сондықтан, көпшілік үкіметтердің сенім мәселелері бойынша жеңіліске ұшырауы өте сирек. Пол Мартиннің либералдық азшылық үкіметі 2005 жылы сенімсіздік дауысын жоғалтты; соңғы рет мұндай оқиға 1979 жылы болды, осы кезде Джо Кларк басқаратын консервативтік азшылық үкіметі алты айлық мерзімінен кейін жеңіліске ұшырады.

Камераның құрылысы

Қазіргі және түпнұсқа Канада Төменгі палатасының залы Ұлыбритания Төменгі палатасының тікбұрышты орналасуымен және Вестминстер сарайындағы түпнұсқа Сент-Стефан капелінің құрылымымен әсерленді. Британдық үлгіден айырмашылығы – британдық палатада жоқ мүшелерге арналған жеке орындықтар мен үстелдердің қолданылуы. Нунавут (дөңгелек отыру), Солтүстік-Батыс территориялар (дөңгелек отыру) және Манитоба (U тәрізді отыру) заң шығарушыларын қоспағанда, қалған барлық канадалық провинциялық заң шығарушылар Канада Төменгі палатасының ортақ дизайнын бөліседі. Мемлекеттік жұмыстар және үкіметтік қызметтер департаменті 41-ші парламент кезеңінде 2015 жылғы сайлауда қосылған 30 қосымша орынға бейімделу үшін отыру орналасуын қалай өзгертуге болатынын анықтау жөніндегі жұмыстарды жүргізді. Нәтижесінде, жаңа "театр" типтес орындықтар жасалды, бір үстелдің бойында бес орындықтан қатарластырылып, қажет болғанда төменге түсіріліп қолданылады. Мұндай орындықтар жиынтығы енді палатаның екі жағындағы соңғы екі қатардың дерлік барлық ұзындығын құрайды.

Жаңартулар

Қазіргі залда 2018 жылдың желтоқсанында басталған, шамамен он жылға созылатын қайта жаңарту және жөндеу жұмыстары жүргізілуде. Парламент мүшелері 159 жылдық Батыс блогының ауласына көшті, ол да көшіп кетуге дайын болу үшін жеті жыл бойы жөндеуден және күрделі жөндеу жұмыстарынан өтті. Премьер-министр Джастин Трюдо 2018 жылдың 12 желтоқсанында Орталық блоктың жабылуын белгіледі. Өкілдер палатасы мен Сенаттың Орталық блоктағы соңғы отырыстары 2018 жылдың 13 желтоқсанында өтті.

Кеңселер

Парламент төбесінен тыс, депутаттардың кеңселерiнiң бiр бөлiгi Әдiлеттiк ғимаратында немесе Веллингтон көшесiнде, Канада Жоғарғы сотының жанындағы Конфедерация ғимаратында орналасқан.