Канаданың ұлттық ордені

Кіріспе

Канадалық ұлттық орденнің басшысы – Канаданың биліктегі монархы, ол орденнің егемендігін иеленеді; генерал-губернатор Канцлер және Бас серік ретінде орденді басқарады. Орденге кірушілерді консультативтік кеңес ұсынады және генерал-губернатор немесе монарх ресми түрде қабылдайды. 2024 жылғы қаңтарға дейін орденге 8 375 адам тағайындалды, олардың ішінде ғалымдар, музыканттар, саясаткерлер, суретшілер, спортшылар, кәсіпкерлер, киножұлдыздары және меценаттар бар. Кейбіреулері орденнен бас тартты немесе шығарылды, ал кейбір тағайындамалар даулы болды. Орденге қабылданғандарға белгілер табыс етіледі және қару-жарақтарды пайдалану құқығы беріледі.

Тарих

Канада орденін құру процесі 1966 жылдың басында басталды және 1967 жылдың 17 сәуірінде аяқталды, сол күні ұйымды королева Елизавета II, Канада премьер-министрі Лестер Б. Пирсонның кеңесі бойынша құрды. Орденнің құрылысына Джон Матесон көмектесті. Орденнің қар жапырағы дизайнын дипломат Джон Г. Х. Хальстед ұсынды. Қауымдастық ресми түрде 1967 жылдың 1 шілдесінде, Канада Конфедерациясының 100 жылдығында іске қосылды, алғашқы мүшесі генерал-губернатор Роланд Миченер болды, ол «Жолдас» дәрежесіне ие болды. Сол жылдың 7 шілдесінде тағы 90 адам тағайындалды, олардың ішінде бұрынғы генерал-губернатор Винсент Масси, бұрынғы премьер-министр Луи Сент-Лоран, романист Хью МакЛеннан, діни лидер Дэвид Бауэр, романист Габриэль Рой, тарихшы Дональд Крейтон, феминист саясаткер және болашақ сенатор Тереза Касгрейн, новатор нейрохирург Уайлдер Пенфилд, суретші Артур Лисмер, халық денсаулығы саласының жетекшісі Брок Чишолм, бұрынғы саяси лидер М. Дж. Колдвелл, мүгедектердің құқықтарын қорғаушы Эдвин Бейкер, суретші Алекс Колвилл және мұз хоккейі ойыншысы Морис Ришар болды. 1970 жылы Лондонда (Ұлыбритания) болған сапарында Миченер королеваға Канада орденінің монарх белгісін сыйлады, оны ол 1970 жылдың шілде айында Йеллоунайф қаласында өткен банкетте алғаш рет тақты. Канада орденінен Канаданың наградалар жүйесі өркендеді, бұл британдық наградалардың (яғни, королеваның Ұлыбританиядағы Жеке Кеңесінде басқаратын наградалардың) қолданылуын азайтты. Канаданың наградалар жүйесіндегі азаматтық наградалардың арасында Канада ордені үшінші орында тұрады, ол Батырлық кресінен және Канада монархының жеке сыйы болып табылатын Ардагерлік орденіне мүшеліктен кейін келеді. 1980 жылдары Канаданың провинциялары өздерінің ерекше наградалары мен ордендерін жасауды бастады. Канадалық тарихшы Маргарет Макмиллан 2023 жылдың 6 мамырында Вестминстер аббаттығында король Карл III және королева Камилланың таққа отыруында орденді ұсынды.

Степендері

Канада монархы, құрметтің бастауы ретінде қарастырылады, Канада орденінің ең жоғары сатысында оның басшысы ретінде, одан кейін стипендияның канцлері болып қызмет ететін генерал-губернатор. Содан кейін үш дәреже бар, олар басымдық ретімен: Жолдас, Офицер және Мүше, әрқайсысы мүшелерге қолдануға рұқсат етілген тиісті пост-номиналды әріптерге ие. Әрбір қазіргі генерал-губернатор өзінің вице-корольдік лауазымында болған кезеңі ішінде Бас Жолдас ретінде тағайындалады және одан кейін ерекше Жолдас ретінде қалады. Бұған қоса, кез келген генерал-губернатор, вице-корольдік жұбайы, бұрынғы генерал-губернатор, бұрынғы вице-корольдік жұбайы немесе Канада Корольдік отбасының мүшесі ерекше Жолдас, Офицер немесе Мүше болып тағайындалуы мүмкін. Дәрежеде жоғарылау мүмкін, бірақ бұл әдетте алғашқы тағайындалудан кейін бес жыл ішінде жасалмайды, және генерал-губернатор жыл сайын әрбір үш дәрежеге ең көп дегенде бес құрметті тағайындама жасай алады. 2024 жылғы қаңтарға дейін 28 құрметті тағайындама жасалған. Бастапқыда Канада орденінде іс жүзінде екі ғана дәреже болды: Жолдас және Қызмет медалі. Алайда, батылдық көрсеткендерді марапаттау үшін үшінші марапат – Батылдық медалі де болды. Бұл соңғы марапат ордендегі басқа екі деңгейдің арасында орналасқан, бірақ Канада орденінің ішінде ерекше болып келді, өйткені ол орденнің орта деңгейі емес, ерекше сипаттағы жеке марапат болды. Ешқашан табыс етілмеген Батылдық медалі 1972 жылдың 1 шілдесінде Батылдық кресімен алмастырылды, сонымен бірге Офицер және Мүше дәрежелері енгізілді, ал Қызмет медалін алғандардың барлығы Офицерлер болып жарияланды. Осылайша Лестер Пирсонның орденге үш деңгейлі құрылым құру арманы орындалды. Канада орденінің Жолдастары (пост-номиналы: CC, in) Канада мен адамзатқа ұлттық немесе халықаралық аренада ең жоғары деңгейдегі еңбегімен көзге түсті. Жыл сайын 15-ке дейін Жолдас тағайындалады, әр уақытта 165-ке дейін Жолдас болуы мүмкін, ерекше Жолдастар мен құрметті тағайындамалар есепке алынбайды. 2017 жылғы тамызға дейін 146 Жолдас тірі болды. 1994 жылдан бері, толыққанды мүшелер ғана Канада азаматтығына ант беру рәсімін өткізуге уәкілетті азаматтар болып табылады. Канада орденінің Офицерлері (пост-номиналы: OC, in) канадалықтарға көрсеткен таланттары мен қызметтерінің ерекше деңгейін көрсетті, және жыл сайын 64-ке дейін тағайындалуы мүмкін, ерекше Офицерлер мен құрметті тағайындамалар есепке алынбайды, ал бір уақытта қанша Офицер тірі болуына шектеу жоқ. 2017 жылғы тамызға дейін 1049 Офицер тірі болды. Канада орденінің Мүшелері (пост-номиналы: CM, in) жергілікті немесе аймақтық деңгейде, топта, салада немесе қызметте Канадаға немесе канадалықтарға ерекше үлес қосты. Жыл сайын 136-ға дейін Мүше тағайындалуы мүмкін, ерекше Мүшелер мен құрметті негізде тағайындалғандар есепке алынбайды, ал Мүшелердің санына шектеу жоқ. 2017 жылғы тамызға дейін 2281 Мүше тірі болды.

The Canadian monarch, seen as the fount of honour, is at the apex of the Order of Canada as its Sovereign, followed by the governor general, who serves as the fellowship's Chancellor. Thereafter follow three grades, which are, in order of precedence: Companion , Officer , and Member , each having accordant post nominal letters that members are entitled to use. Each incumbent governor general is also installed as the Principal Companion for the duration of his or her time in the viceregal post and continues as an extraordinary Companion thereafter. Additionally, any governor general, viceregal consort, former governor general, former viceregal consort, or member of the Canadian royal family may be appointed as an extraordinary Companion, Officer, or Member. Promotions in grade are possible, though this is ordinarily not done within five years of the initial appointment, and a maximum of five honorary appointments into any of the three grades may be made by the governor general each year. as of January 2024, there have been 28 honorary appointments. There were originally, in effect, only two ranks to the Order of Canada: Companion and the Medal of Service. There was, however, also a third award, the Medal of Courage, meant to recognize acts of gallantry. This latter decoration fell in rank between the other two levels, but was anomalous within the Order of Canada, being a separate award of a different nature rather than a middle grade of the order. Without ever having been awarded, the Medal of Courage was on 1 July 1972 replaced by the autonomous Cross of Valour and, at the same time, the levels of Officer and Member were introduced, with all existing holders of the Medal of Service created as Officers. Lester Pearson's vision of a three tiered structure to the order was thus fulfilled. Companions of the Order of Canada (post nominals: CC, in ) have demonstrated the highest degree of merit to Canada and humanity, on either the national or international scene. Up to 15 Companions are appointed annually, with an imposed limit of 165 living Companions at any given time, not including those appointed as extraordinary Companions or in an honorary capacity. as of August 2017, there are 146 living Companions. Since 1994, substantive members are the only regular citizens who are empowered to administer the Canadian Oath of Citizenship. Officers of the Order of Canada (post nominals: OC, in ) have demonstrated an outstanding level of talent and service to Canadians, and up to 64 may be appointed each year, not including those inducted as extraordinary Officers or in an honorary capacity, with no limit to how many may be living at one time. as of August 2017, there were 1,049 living Officers. Members of the Order of Canada (post nominals: CM, in ) have made an exceptional contribution to Canada or Canadians at a local or regional level, group, field or activity. As many as 136 Members may be appointed annually, not including extraordinary Members and those inducted on an honorary basis, and there is no limit on how many Members may be living at one time. as of August 2017, there were 2,281 living Members.

Иесі мен сату

Канада орденінің конституциясында белгілер Корольдік меншігінде қалатыны және орденнің кез келген мүшесі жоғары дәрежеге көтерілген жағдайда бастапқы эмблемасын кеңсеге қайтаруға міндетті екендігі көрсетілген. Осылайша, белгілер отбасылық мұра ретінде берілуі немесе музейлерде көрсету үшін қарызға немесе сыйға берілуі мүмкін, бірақ оларды сатуға болмайды. Дегенмен, ондаған жылдар бойы Канада орденінің бірнеше белгілері сатылымға қойылды. Алғашқысы 1967 жылы тағайындалған М. Дж. Колдуэллдің серігінің белгісі болды; оның белгісі 1981 жылы аукционда сатылды, бұл әрекет үкіметтік шенеуніктер тарапынан сынға ұшырады. 2007 жылы Канада орденінің ең алғашқы белгілерінің бірі, Квебек тарихшысы Густав Ланктоға табысталған Қызмет медалі электрондық пошта арқылы сатылымға шығарылғаны белгілі болды. Бастапқыда Монреальдегі мүлік сатылымында 45 долларға сатып алынған анонимді аукционшы белгіні eBay-де сатуға тырысты; алайда, бәсеке 15 000 долларға жеткеннен кейін, eBay үкіметтік мүлікті сатуға қарсы саясатын келтіре отырып, жарияланымды жойды, оған «Егер мемлекеттік департамент, дипломатиялық немесе әскери орган тағайындаған немесе Ұлыбритания Королевасының өкілеттігімен әрекет ететін болса, онда қандай да бір қалыптар, мөрлер немесе штамптар сатылуына тыйым салынған» делінген. Ридо Холл медальдарды сату «қатты ұсынылмағандығын» мәлімдеді; алайда, иесі белгіні интернет арқылы сатуға талпынуын жалғастырды. Бес жыл өткен соң Томми Дугласқа сыйланған миниатюралық белгі Онтариода Дугластың ескерткіштерінің үлкен жинағының бір бөлігі ретінде аукционға қойылды. Дугластың қызы Ширли Дуглас оны 20 000 долларға сатып алды.

Талапқа сай болу және тағайындалу

Канада орденінің үш деңгейінің кез келгені Канаданың барлық тірі азаматтары үшін ашық, бірақ барлық федералдық және провинциялық саясаткерлер мен судьялар қызметтерінің кезеңінде оған үміткер бола алмайды. Орден, өмір бойы еңбегімен Канадаға үлкен үлес қосып, әр саланың дамуына ерекше еңбек сіңірген канадалықтардың еңбегі мен ерекше қызметін, сондай-ақ өз іс-әрекеттерімен әлемді жақсартқан Канада азаматы емес адамдардың күш-жігерін мойындайды. Мүшелік, христиандық Киелі кітаптан алынған орденнің латын тіліндегі ұраны – desiderantes meliorem patriam, яғни «жақсы елге ұмтылушылар» деген мағынаны білдіретін адамдарға беріледі. Орденнің кеңесші кеңесі, кез келген адам немесе ұйым ұсынған үміткерлерді қарастырады, және генерал-губернатормен бірлесіп, жаңа мүшелерді таңдайды, әдетте дауыс берудің орнына консенсусқа қол жеткізеді. Белгілі бір кезеңдерде орден иелеріне қосымша марапаттар, әдетте мерекелік медальдар табыс етілді. Бүгінгі күнге дейін Канада орденінің барлық тірі мүшелеріне екі мерейтойлық медаль автоматты түрде берілді: 1977 жылы Елизавета II патшайымының күміс юбилейлік медалі және 2012 жылы Елизавета II патшайымының алмаз юбилейлік медалі.

Бас тарту

Канада орденіне кіруден бас тартқандар аз; 1997 жылы орденге ұсынылған тағайындаулардың 1,5 пайызы қабылданбады. 1970 жылдан бері орденге қабылданудан бас тартқан адамдардың кімдігі құпия сақталады, сондықтан толық тізім көпшілікке белгілі емес. Дегенмен, кейбіреулер өз шешімдері туралы ашық айтты, соның ішінде Роберт Уивер орденнің "үш деңгейлі" құрылымын сынға алғанын мәлімдеді; Клод Райан мен Морли Каллаган, екеуі де 1967 жылы осы құрметтен бас тартты; Мордекай Ричлер, екі рет бас тартты; және Марсель Дубе, Роджер Лемелин және Гленн Гулд, барлығы 1970 жылы бас тартты. Алайда, Гулд пен Уиверді қоспағанда, жоғарыда аталғандардың барлығы кейіннен орденге тағайындалуды қабылдады. Тағы бір топ Квебек тәуелсіздігі қозғалысын қолдаушы болғандықтан тағайындалудан бас тартты, мысалы, Люк Андре Годбу, Рина Ласнье және Женевье Буйолд.

Виктория кресінің иегері Сесил Мерит, Канаданың ең жоғары наградасының иесі болғандықтан, Канада орденіне қабылданудан бас тартуын қажет деп санады. 1993 жылы Консультативтік кеңес Канада орденінің конституциясына түзету ұсынды, онда монархтың жұбайы автоматты түрде серіктес болар еді, бірақ Принц Филип тағы да бас тартты, егер тағайындалса, онда оның өзінің еңбегімен тағайындалуы керек екенін айтты. Осы аргументтермен сәйкес, ол 1988 жылы Австралия орденінің серігі ретінде толыққанды қабылдануға келісті. 2013 жылы Канада орденінің конституциясы Корольдық отбасы мүшелерін толыққанды тағайындауға мүмкіндік беретіндей өзгертілді және Принц Филип 2013 жылдың 26 сәуірінде Канада орденінің бірінші ерекше серігі ретінде қабылдануға келісті. Ньюфаундлендтің бұрынғы премьер-министрі Джозеф Смолвуд, өзін Конфедерацияның әкесі деп жариялағандықтан, рыцарь атағына лайық екенін сезіне отырып, серіктес ретінде тағайындалудан бас тартты.

Отставка және қызметтен шығару

Орденнен бас тарту тек белгіленген тәртіппен ғана жүзеге асырылуы мүмкін, оның ішінде мүше Канада орденінің Бас хатшысына өзінің мүшелігін тоқтату ниетін білдіретін хат тапсыруы тиіс, ал бас тарту генерал-губернатордың мақұлдауымен ғана күшіне енеді. 2009 жылдың 1 маусымында генерал-губернатор астроном және өнертапқыш Рене Расиннің, пианист Жаклин Ричардтың және кардинал Жан-Клод Туркоттың отставкасын қабылдады; 2010 жылдың 11 қаңтарында инженер-профессор Ренато Джузеппе Бозизио мен әке Люсьен Ларре үшін де осылай істелді; ал 2010 жылдың 19 сәуірінде Франк Шовин үшін. Сонымен қатар, Генри Моргенталердің қатарына қосылуына наразылық білдіріп, Канада орденінің басқа мүшелері өздерінің белгілерін қайтарып берді немесе қайтарып беруге ниет білдірді, оның ішінде Мэри Иммакулатаның миссионерлік облаттары және Мадонна үйінің апостолаты сияқты ұйымдар бұрынғы қайтыс болған мүшелерінің атынан мұны жасады. Егер Кеңесші кеңес мүшелерінің әрекеттері орденнің беделін түсірді деп санса, олар орденнен шығарылуы мүмкін. Мұны істеу үшін кеңес шара қолдануға келісуі керек, содан кейін бұл шешімді хабарлап, жауап беруді сұрап, оған хат жіберуі керек. Орденнен шығарылған әрбір адам өздерінің белгілерін қайтаруға міндетті. 2022 жылға дейін сегіз адам Канада орденінен шығарылды: 2002 жылы антисемиттік пікір білдіргені үшін оны шығаруды талап еткен Дэвид Ахенакев; Жоғарғы Канада заңгерлер қоғамы оны кәсіби мінез-құлқы үшін кінәлі деп тапқаннан кейін Т. Шер Сингх; «көптеген қылмыстық істері бойынша апелляция жоқ» болған Стив Фонё; Онтариода алаяқтық және жалған жасағаны үшін кінәлі деп танылған және осыған байланысты қылмыстар үшін американдық заңнан қашқан Гарт Драбонский; АҚШ-та 2007 жылы алаяқтық пен әділетке кедергі келтіргені үшін сотталған Конрад Блэк; ғылыми жұмысы алаяқтық айыптауларымен құлатылған Ранжит Чандра; және жыныстық зәбірлеу туралы айыптаулар бойынша Жонни Иссалук. 2013 жылы Норман Барвин кәсіби мінез-құлқы үшін кінәлі деп танылғандықтан, оны шығару процесін жалғастырған Кеңесші кеңес шешімімен орденнен кетті. Орденнің Кеңесші кеңесі 2021 жылы Канаданың 29-шы генерал-губернаторы Джули Пайетті орденнен шығару туралы өтінішті қарады. Пайетт, Ерекше серігі, Ридо Холл қызметкерлерін мазақтаған деген айыптамаларға байланысты вице-корольдік лауазымынан кетті.

Resignations from the order can take place only through prescribed channels, which include the member submitting to the Secretary General of the Order of Canada a letter notifying the chancellery of his or her desire to terminate their membership, and only with the governor general's approval can the resignation take effect. On 1 June 2009, the governor general accepted the resignations of astronomer and inventor René Racine, pianist Jacqueline Richard, and Cardinal Jean Claude Turcotte; on 11 January 2010, the same was done for Renato Giuseppe Bosisio, an engineering professor, and Father Lucien Larré; and on 19 April 2010 for Frank Chauvin. It was also reported that other constituents of the Order of Canada had, in reaction to Henry Morgentaler's induction into their ranks, indicated that they would return or had returned their emblems in protest, including organizations such as the Missionary Oblates of Mary Immaculate and Madonna House Apostolate doing so on behalf of deceased former members. Members may be removed from the order if the Advisory Council feels their actions have brought the order into disrepute. In order for this to be done, the council must agree to take action and then send a letter to the person both telling of the group's decision and requesting a response. Anyone removed from the order is required to return their insignia. as of 2022, eight people have been removed from the Order of Canada: David Ahenakew, who faced calls for his removal due to antisemitic comments he made in 2002; T. Sher Singh, after the Law Society of Upper Canada found him guilty of professional misconduct and revoked his licence to practise law; Steve Fonyo, due to "his multiple criminal convictions, for which there are no outstanding appeals"; Garth Drabinsky, who was found guilty of fraud and forgery in Ontario and has been a fugitive from American law for related crimes; Conrad Black, who was convicted in the United States in 2007 of fraud and obstruction of justice; Ranjit Chandra, whose scientific work was discredited by allegations of fraud; and Johnny Issaluk, following allegations of sexual misconduct. In 2013, Norman Barwin resigned from the order as a result of the Advisory Council moving forward with his pending removal due to his being found guilty of professional misconduct. The Order's Advisory Council considered a request made in 2021 for the expulsion of Julie Payette, the 29th Governor General of Canada, from the order. Payette, an Extraordinary Companion, resigned from the viceregal post over allegations of harassment of personnel at Rideau Hall.

Даулы тағайындаулар

Кеңесші кеңес Канада орденінің жаңа мүшелерін іріктеуде саяси бейтараптылықты және прагматизмді сақтауға тырысады, көбінесе Корольдік министрлердің араласуынсыз жұмыс істейді. Саяси ықпал тек бір рет болды, 1978 жылы премьер-министр Пьер Трюдо Пол Десмарейдің орденмен марапатталуын алты айға кейінге шегерді. Сол сияқты, абортқа қарсы тұрушы Элизабет Багшоу мен геилердің құқықтарын қорғаушы Брент Хоукстың қабылдануы да пікірталас тудырды. Бұрынғы полиция тергеушісі Фрэнк Шовин және католик абортқа қарсы белсендісі Канада орденінің кеңесші кеңесіне сот арызымен жүгініп, Моргенталерге қатысты отырыстың хаттамасын жариялауды талап етті. Моргенталердің тағайындалуы бұрынғы либералдық парламент депутаты Клиффорд Линкольнді кеңесші кеңестің жұмысының «күңгірт» екенін жазуға итермеледі. Ол жеке мүдделер мен қақтығыстардың болуын болжай отырып, Линкольн екі рет ұсынған Маргарет Сомервиллдің кандидатурасы қабылданбағанын, ал Моргенталердің қабылданғанын атап өтті. Монреаль газетіндегі журналист Генри Аубин кеңестің Сомервиллді қабылдамауының, оның бір жынысты некеге қарсы тұруының, сондай-ақ Брент Хоукс, Джейн Рул және Жан Кретьеннің қабылдануының – олардың барлығы бір жынысты одақтарды қолдайтындар саналады, – және Моргенталер сияқты даулы тұлғаның тағайындалуының кеңесші кеңес тараптылықпен жұмыс істейтінінің белгілері екенін айтты. Аубин сондай-ақ кеңесте Канада Корольдік қоғамының мүшелерінің бар екенін көрсетті, оған Сомервилл де қабылданған еді. 2010 жылдың маусым айында Маккрири Канада орденін реформалауды ұсынды, бұл Канада корольдік отбасының мүшелерін орденнің толық құрамына қабылдау кезінде туындауы мүмкін ұятты жағдайларды болдырмақ еді. Ол монархтың, министрлер кеңесінің ұсынысы бойынша, кез келген адамды қосымша мүше ретінде тағайындауы немесе монархтың өзінің туыстарын бекітілген жағдайда толық мүшелерге айналдыруға рұқсат беретін жарлық шығаруы мүмкін екенін болжады. Сондай-ақ, Маккрири орденнің жаңа бөлімін генерал-губернаторлар, олардың жұбайлары және патша отбасының мүшелері үшін құруды ұсынды.

The advisory board attempts to remain apolitical and pragmatic in its approach to selecting new members of the Order of Canada, generally operating without input from ministers of the Crown; political interference has occurred only once, when in 1978 Paul Desmarais's investiture was delayed for six months by Prime Minister Pierre Trudeau. Similarly, the acceptance of birth control advocate Elizabeth Bagshaw and gay rights campaigner Brent Hawkes also incited debate. One former police detective, Frank Chauvin, along with a Catholic anti abortion activist, filed suit against the Order of Canada Advisory Council, demanding that the minutes of the meeting relating to Morgentaler be made public. The appointment of Morgentaler prompted former Liberal Member of Parliament (MP) Clifford Lincoln to write that the workings of the Advisory Council were "mysterious", citing what he theorized to be inbuilt partiality and conflict of interest as reasons why Margaret Somerville, whom Lincoln had twice nominated to the Advisory Council, was turned down for appointment, yet Morgentaler was accepted. Journalist Henry Aubin in the Montreal Gazette opined that the council's rejection of Somerville, her personal opposition to same sex marriage, and the acceptance of Brent Hawkes, Jane Rule, and Jean Chrétien, all regarded as supporting same sex unions, as well as the appointment of a controversial figure such as Morgentaler, were all signs that the Advisory Council operated with partisan bias. Aubin also pointed to the presence on the council of members of the Royal Society of Canada, an organization into which Somerville was received. In June 2010, McCreery suggested reforms to the Order of Canada that would avert the awkwardness around appointing members of the Canadian royal family as full members of the order: He theorized that the Queen, as the order's Sovereign, could simply appoint, on ministerial advice, anyone as an extra member, or the monarch could issue an ordinance allowing for her relations to be made regular members when approved. Similarly, McCreery proposed that a new division of the order could be established specifically for governors general, their spouses, and members of the royal family,