Мануэль Кастельс: Ақпарат қоғамының әлеуметтанушысы және саяхатшысы

Кіріспе

Испандық социолог және саясаткер Мануэль Кастельс Оливан (; 9 ақпан 1942 жылы туған) – испандық социолог. Ол «Ақпарат дәуірі: экономика, қоғам және мәдениет» атты үш томдық еңбегімен танымал. Ол ақпараттық қоғам, коммуникация және жаһандану саласындағы көрнекті ғалым. Кастельс – Барселонадағы Каталония ашық университетінің (UOC) әлеуметтану профессоры. Сонымен қатар, ол Лос-Анджелестегі Оңтүстік Калифорния университетінің коммуникация мектебінде коммуникация технологиялары және қоғам бойынша аға профессор және Уоллис Анненберг атындағы кафедра меңгерушісі. Бұрынғыда ол 24 жыл бойы Берклидегі Калифорния университетінде әлеуметтану және қала және аймақтық жоспарлау профессоры болып жұмыс істеген. Ол Кембридж университетінің Сент-Джон колледжінің мүшесі және Париждегі Әлемдік зерттеулер колледжінде (Collège d’Études Mondiales) Желілік қоғам кафедрасын басқарады. Әлеуметтік ғылымдарға сілтеме жасау индексінің 2000–2014 жылдар аралығындағы зерттеулері оны әлемдегі ең көп сілтеме жасалған әлеуметтік ғылымдар ғалымы және коммуникация саласындағы ең көп сілтеме жасалған ғалым деп санайды. 2012 жылы Кастельс «желілік қоғамдағы қалалық және жаһандық экономиканың саяси динамикасын түсінуге үлкен үлес қосқаны үшін» Холберг сыйлығымен марапатталды. 2013 жылы ол «қазіргі заманның маңызды технологиялық өзгерістерінің салдары туралы кең көлемді және шығармашылық ойларын дамытқаны үшін» әлеуметтану саласындағы Балзан сыйлығын алды. 2020 жылдың қаңтар айында ол Испанияның Санчес II үкіметінде Университеттер министрі болып тағайындалды және 2021 жылдың желтоқсанында отставкаға дейін осы қызметте болды.

Ерте өмір

Мануэль Кастелс 1942 жылғы 9 ақпанда Испанияның Ла-Манча аймағындағы Хелин қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы Фернандо Кастелс Адриаенсенс және Жозефина Оливан Эскартин екеуі де мемлекеттік қызметкерлер болды. Оның Айрин есімді кіші қарындасы да бар. Отбасы Ла-Маншада ұзақ тұрмады, себебі бұл Кастеллдің ата-анасының жұмысына байланысты болды. Шын мәнінде, оның әкесі қаржы инспекторы ретінде жұмысының мобильділігіне байланысты, Кастеллдің балалық шағы да жылдам өтті. Ол Мадрид, Картахена және Валенсия қалаларында өсті. Саясат Кастеллдің өміріне ертеден бастап енді. Ол былай дейді: «Менің ата-анам өте жақсы адамдар еді. Отбасымыз өте консервативті болды – өте мықты консервативті отбасы. Бірақ менің мінезімді қалыптастырған басты нәрсе – менің фашистік Испанияда өскенім. Жастар үшін бұл не екенін түсіну қиын, тіпті испан жастары үшін де. Бүкіл ортаға қарсы тұру қажет болды, және өзіңіз болу үшін, 15-16 жастан бастап күресуге және саясаттануға тура келді». Кастеллдің белсенділігі Франсиско Франконың жартылай фашистік режиміне ерте қарсылығынан көрінеді. Оның әкесі бастапқыда Фаланга партиясының мүшесі ретінде оның пайдасына күресті. Кастеллдің әкесі ақырында Франконың билігіне көңілі толмағандықтан, бұл ойдан бас тартты. Осы мәселелерден өзге, Кастелс әдебиет пен театрға да қызығушылық танытты. Алайда, Франконың репрессивті үкіметі студенттердің өзін-өзі білдіруіне қатаң шектеу қойды. Театрлық қойылымдар цензураланды, студенттік журналдар жабылды. Бұл Кастеллсті 1960 жылы 18 жасында Франкоға қарсы қозғалысқа қосылуға итермеледі. Ол осындай белсенділікпен айналысқан өте сирек студенттердің бірі болды, себебі бұл өте заңсыз және қауіпті еді. Құпиялық өте маңызды болды. Кастелс Каталония жұмысшыларының фронты деп аталатын әртүрлі идеологиялық оппозициялық топқа қосылды. Сол жерде ол ресми білімін белсенділік үшін көп оқумен толықтырды. Басқа көптеген тақырыптармен қатар, Кастелс марксистік және анархистік теорияны зерттеуге қатысты. 1962 жылдың мамырында Кастеллдің белсенділігі оны ереуілге қатысуға итермеледі. Оның мақсаты – темірдей қатал үкіметке наразылық білдіру және Испанияның Астурия аймағындағы қанаушылыққа ұшыраған кеншілерге қолдау көрсету болды. Бұл Кастеллдің көптеген достарының тұтқындалуына және ұрып-соғуына әкелді. Бақытына орай, Кастелс Францияға қашып кетті, бірақ Испаниядағы әлеуметтік қолдауы болмады. Нәтижесінде, ол Барселона университетінде бітіруді аяқтамады. Қашып кеткеннен кейін қарсылықтың бір мүшесі оған саяси белімгер мәртебесін алуға көмектесті, және ол Парижге барды. Парижде, 20 жасында, ол білімін аяқтады, содан кейін Париж университетіне түсіп, әлеуметтану ғылымы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Кастелс 1964 жылы Сорбоннаны бітірді, ал 1967 жылы Париж университетінен докторлық диссертациясын қорғады.

Manuel Castells was born on February 9, 1942, in the city of Hellín, in La Mancha region, Spain. His parents, Fernando Castells Adriaensens and Josefina Olivan Escartin were both civil servants. He also has a younger sister named Irene. The family’s residence in La Mancha was short lived, as it was related to Castells’ parents’ work. In fact, due to the mobility of his father’s career as a finance inspector, Castells’ childhood was also mobile. He grew up in the cities of Madrid, Cartagena, and Valencia. Politics were a part of Castells’ life from an early age. He notes:

My parents were very good parents. It was a conservative family — very strongly conservative family. But I would say that the main thing that shaped my character besides my parents was the fact that I grew up in fascist Spain. It's difficult for people of the younger generation to realize what that means, even for the Spanish younger generation. You had actually to resist the whole environment, and to be yourself, you had to fight and to politicize yourself from the age of fifteen or sixteen. Castells’ engagement is evident in his early opposition to Francisco Franco’s semi fascist regime. His father initially fought in its favor as a member of the Falange Party. Castells’ father eventually abandoned this mentality, as he was no longer pleased with Franco’s rule. Beyond these subjects, Castells was also interested in literature and the theatre. However, the oppressive Franco government cracked down on students’ self expression. Theatre performances were censored and student journals were shut down. This motivated Castells to join the anti Franco movement in 1960 at age 18. He was one of very few students to engage in this kind of activism, largely because it was highly illegal and dangerous. Secrecy was imperative. Castells joined an opposition group of diverse ideologies called the Workers Front of Catalonia. From there, he coupled his formal education with copious amounts of reading to supplement his activism. Among many other topics, Castells involved himself in the exploration of Marxist and anarchist theory. In May 1962, Castells’ activism led him to participate in a strike. Its goal was to protest the iron fisted government and stand in solidarity with exploited miners in the Asturias region of Spain. This resulted in many of Castells’ friends being arrested and beaten. Fortunately, Castells was able to escape to France, but without the social support he had access to in Spain. As a result, he was not able to complete his degree at the University of Barcelona. Following his escape, a fellow resistance member assisted him in achieving political refugee status, and he travelled to Paris. In Paris, at the age of 20, he completed his degree, and then progressed to the University of Paris, where he earned a doctorate in Sociology. Castells graduated from the Sorbonne in 1964 and received his PhD from the University of Paris in 1967.

Каталондық жеке тұлға

Кастеллс өзін каталондық деп санауын көбінесе Барселонамен байланысына байланысты көрсетеді, ал Барселона каталон тәуелсіздік қозғалысының орталығы ретінде танылады. Ол жасөспірім шағының көп бөлігін сонда өткізіп, орта білімін аяқтады және Барселона университетінде жоғары білімін бастады. Кастеллс өзінің әкесінің әулетін де осы қаламен байланыстырады. Кастеллс тұлғасының бұл ерекшелігі Франконың қанаушылық режиміне қарсылығымен байланысты. Франко кезінде каталон тілі мектептерде оқытылмаған, сондықтан Кастеллс отбасы Испанияның испан тілінде сөйлейтін аймағынан болғандықтан, оны білмеген. Дегенмен, ол университетте оқып жүргенде өзіне-өзі тіл үйренуге ұмтылып, бұл оның каталондық өзіндігіне жақындауына көмектескенін айтады. Кастеллс – каталон ұлтшылы, бірақ сепаратист емес. Ол Каталония социалистік партиясын қолдайды.

Академиялық мансап

Жиырма төрт жасында Кастелс бірнеше париждік университеттерде оқытушы болып жұмыс істеді және 1967 жылдан 1979 жылға дейін сабақ берді. Алдымен ол Париж X Университетінде (Нантерде), онда Даниэль Кох-Бендитке сабақ берді, оқытушылық қызмет атқарды. 1968 жылғы студенттік наразылықтардың салдарынан ол осы лауазымынан босатылды. Содан кейін 1970 жылдан 1979 жылға дейін École des Hautes Études en Sciences Sociales мекемесінде сабақ берді. 1979 жылы Калифорния университеті (Беркли) оны әлеуметтану профессоры және қала және аймақтық жоспарлау профессоры қызметіне тағайындады. 2001 жылы Барселонадағы UOC Universitat Oberta de Catalunya (Каталонияның ашық университеті) ғылыми-зерттеу профессоры болды. 2003 жылы Оңтүстік Калифорния университетінің (USC) Анненберг коммуникация мектебіне коммуникация профессоры және бірінші Уоллис Анненберг атындағы коммуникация және технология кафедрасының иесі ретінде қосылды. Кастелс – USC Қоғамдық дипломатия орталығының негіс қалаушы мүшесі, орталықтың ғылыми кеңесінің аға мүшесі және Халықаралық коммуникация бойынша Анненберг зерттеу желісінің мүшесі. Кастелс Испания мен АҚШ арасында тұрады. 2008 жылдан бері ол Еуропалық инновация және технология институтының басқару кеңесіне мүше. 2020 жылдың қаңтарынан 2021 жылдың желтоқсанына дейін Испанияның университеттер министрі болды.

Теориялық үлестері

Мануэль Кастелстің әлеуметтанулық еңбектері эмпирикалық зерттеулер әдебиетін қалалық әлеуметтану, ұйымдық зерттеулер, интернет тағылымдары, әлеуметтік қозғалыстар, мәдениет тағылымдары және саяси экономиканың үйлесімдері арқылы синтездейді. Желілік қоғамның қалыптасуына қатысты, ол кәсіпорынның желілік құрылымына енгізілген өзгерістер электрондық интернет технологияларына дейін (әдетте желілік ұйымдық формалармен байланысты) барып жетеді (салыстырыңыз: Ұйымдастыру теориясы (Кастеллс)). Бұдан өзге, ол (ғылыми) «Төртінші әлем» терминін енгізді, ол жаһандық қоғамнан әлеуметтік тұрғыдан мүлдем шеттетілген топтарды білдіреді; оның кең таралған мағынасында көшпелі, мал өсіруші және аң аулау-жинау өмір салты қазіргі өнеркәсіптік қоғамның қалыпты нормасынан тыс саналады.

Ақпараттық дәуір

Кастеллдің ең танымал еңбегі – «Ақпараттық дәуір: экономика, қоғам және мәдениет» атты үш кітаптан тұратын трилогия. Жалпы алғанда, ол үш әлеуметтанулық өлшемді қамтиды: өндіріс, билік және өмір тәжірибесі. Экономиканың, мемлекеттің және оның институттарының ұйымдастырылуы, сондай-ақ адамдардың ұжымдық іс-қимыл арқылы өміріне мағына беру жолдары – әлеуметтік динамиканың ажырамас көзі болып табылады және олар дискретті де, өзара байланысты да қарастырылуы тиіс. «Ақпараттық дәуір» трилогиясы – оның тұжырымдамасы: «Біздің қоғамдар торап (әлеуметтік желі) пен жеке тұлға арасындағы екіполярлық қақтығысқа негізделіп құрылымдалады». «Әлеуметтік желі» – әлеуметтік ұйымның басым түрі ретінде тік интеграцияланған иерархияларды ығыстырып шығаратын желілік ұйымдарды білдіреді, ал «жеке тұлға» – адамның өз әлеуметтік сәйкестігін және мәдени ландшафттың үнемі өзгеретін жағдайында мағынасын қайта бекіту үшін қолданатын амалдарды көрсетеді. Басқаша айтқанда, Кастеллдің «Ақпараттық дәуір» теориясы «әмбебап, цифрлық тіл» мен жеке, тіпті жергілікті сәйкестіктер арасындағы қақтығысты зерттейді. Біздің денеміз әртүрлі орындарда өмір сүріп, әртүрлі мәдениеттерді бастан өткерсе, санамыз интернет пен теледидар әлеміне көшкен. Олар «жер шарының жылдам ақпарат алаңында» өмір сүреді. Кастеллдің пікірінше, «Ақпараттық дәуір» «ақыл-ойының күшін босата алады», бұл жеке тұлғалардың өнімділігін күрт арттырып, оларға көбірек бос уақыт сыйлайды, соның нәтижесінде рухани тереңдікке және экологиялық санаға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Алайда, бұл даму белгілі бір деңгейдегі мүшекеуліксіз өтетінін ескеру маңызды. Әлемнің басым қоғаммен және ірі халықаралық желілермен байланысы нашар дамыған аймақтары үшін капитализмнің кеңеюіне ілесу күннен-күнге қиындап барады. Мүшекеулікке ұшыраған қауымдастықтар өздерінің жүйелерін құрады, олар көбінесе заңсыз экономикалық қызметке негізделген. Бұл заңсыз экономикалық әрекеттер Кастеллдің тағы бір тұжырымын көрсетеді – жаһандануға қарсылық, ақпараттық дәуірдің дамуының салдары. Ол мұны мысалмен түсіндіреді:

Castells’ most well known work is a trilogy of books, entitled, The Information Age: Economy, Society and Culture. Overall, it comprehends three sociological dimensions—production, power, and experience—stressing that the organization of the economy, of the state and its institutions, and the ways that people create meaning in their lives through collective action, are irreducible sources of social dynamics—that must be understood as both discrete and inter related entities. The Information Age trilogy is his précis: "Our societies are increasingly structured around the bipolar opposition of the Net (social network) and the Self"; the "Social network" denotes the network organizations replacing vertically integrated hierarchies as the dominant form of social organization, the Self denotes the practices a person uses in reaffirming social identity and meaning in a continually changing cultural landscape. In other words, Castells’ theory of the Information Age explores the dissonance between “universal, digital language,” and individual, even local identities. Our physical selves exist in different places and experience different cultures, but the mind has essentially migrated into the world of the internet and the television. They exist in a “global space of instant information". Castells maintains that the Information Age can "unleash the power of the mind", which would dramatically increase the productivity of individuals and lead to greater leisure, allowing individuals to achieve "greater spiritual depth and more environmental consciousness". It is important to note, however, that this development does not come without some level of exclusion. For certain areas of the globe that are not as connected with mainstream society and massive international networks, it is becoming increasingly difficult to keep pace with the expansion of capitalism. Excluded communities respond by developing their own systems, which are often based in illicit economic activity. These illicit economic activities illustrate another of Castells’ points, that resistance to globalization is a result of the development of the information age. He explains this using an example:

«Егер менің осы әлемдік билік, қаржы, технология желілері үшін ешқандай құндылығым болмаса, онда мен өзімнің құндылығымды, өзімнің жүйемді құрамын. Мен отбасымды құрамын. Мен ұлтымды құрамын. Мен Құдайымды құрамын. Егер мені тыңдамаса, мен одан да ашуланып, наразы болам».

Марксизм

1970 жылдары, әлі де өсіп келе жатқан зиялы ретінде Кастелс өзінің зерттеулері мен зияткерлік процестерін Карл Маркс еңбектерінің айнасына бағыттады, себебі ол «саяси өзгерістер туралы әлемге оның тілі – марксизм арқылы хабарласу қажеттігін сезінді». Кастелс өзінің идеяларын Луи Альтюссерді қоса алғанда, бірнеше марксистің еңбектерін зерттеу арқылы дамытты. Альтюссер өз еңбектерінде структуралистік көзқарас қолданды, оны Кастелстің алғашқы жарияланымдарында да көруге болады. Мысалы, «Қалалық мәселе: марксистік тәсіл» 1972 жылы француз тілінде жарық көрді және қалалық социология саласындағы маңызды жетістік болып табылады. Бұл еңбек қаладағы қақтығысты трансформациядағы әлеуметтік қозғалыстардың рөлін ерекше атап көрсетеді (пост индустриалдық қоғамға қатысты). Кастелс қалалардағы проблемалар әлеуметтік вакуумда туындамайтынын, оларды дұрыс талдау үшін контекстке келтіру қажеттігін айтады. Кастелс сондай-ақ «ұжымдық тұтыну» (қоғамдық көлік, қоғамдық тұрғын үй және т.б.) тұжырымын енгізді, бұл мемлекеттік араласу арқылы экономикалық стратадан саяси стратаға ауысқан әлеуметтік күрестердің кең ауқымын қамтиды. Кастелс енді марксист ретінде танылмайды. Бұл идеологиялық өзгеріс ол зерттеуге қызығушылық танытқан ұғымдарды марксизм арқылы дұрыс бағалай алмайтынын түсінген кезде болды. Марксизм әлеуметтік өмірді зерттеуде тапты негізгі өлшем ретінде пайдаланады, ал Кастелс тапты қарастыру арқылы ғана түсіндірілмейтін идеяларға қызығушылық танытты. Марксизмнен алыстау арқасында Кастелс гендер, қалалық әлеуметтік қозғалыстар және ұлттық мәселелерді тереңірек зерттей алды. Ол әлі де марксизммен байланысты идеяларға, мысалы, әлеуметтік өзгерістерге, билік қатынастарына және технологияға қызығушылық танытады, бірақ оларды тақырып ретінде қарастыру тәсілін кеңейтті. Кастелс теорияны құрал ретінде қарастыруды ұсынады, ал марксизм – ол қазір аз қолданатын құрал ғана. Ол Маркстан бас тартқан жоқ, бірақ әлеуметтік әлемді талдау үшін басқа құралдарды таңдады. «Испаниядан Берклиге қайта оралғанда, мені дұрыс жауаптар емес, маңызды сұрақтар қызықтырды. Марксизмнен кеткенімнен кейін мен саяси көзқарастарымды кеңейттім. Шындыққа еш қатысы жоқ керемет санаттармен Париж салоннан шығып, өз байқауларыма көбірек сүйендім». 1990 жылдары ол өзінің екі зерттеу бағытын «Ақпараттық дәуір: экономика, қоғам және мәдениет» еңбегінде біріктірді, ол үш томдық серия ретінде жарық көрді: «Желілік қоғамның өрлеуі» (1996), «Жекеліктің күші» (1997) және «Мыңжылдықтың соңы» (1998). Екі жылдан кейін, университет семинарларындағы оның әлемдік, оңтайлы сынға ие болуы бірінші басылымнан (1996) 40 пайызға өзгешеленетін екінші (2000) басылымын жариялауға әкелді.

In the 1970s, as a still growing intellectual, Castells centered his research and intellectual processes around the works of Karl Marx because he, “felt the need to communicate to the world of political change through its language – Marxism." Castells developed his ideas by studying the works of several Marxists, including Louis Althusser. Althusser utilized a structuralist perspective in his works, which may also be seen in some of Castells’ earliest publications. For example, The Urban Question: A Marxist Approach was originally published (in French) in 1972, and is a major development in the field of urban sociology. This work emphasizes the role of social movements in the conflictive transformation of the city (cf. post industrial society). Castells emphasizes that problems within cities do not exist in a social vacuum, and that they must be contextualized to be appropriately analyzed. Castells also introduced the concept of "collective consumption" (public transport, public housing, etc.) comprehending a wide range of social struggles—displaced from the economic stratum to the political stratum via state intervention. Castells no longer identifies as a Marxist. This shift in ideology occurred when he realized that the concepts he was interested in exploring could not be appropriately evaluated by Marxism. Marxism uses class as its major lens for examining social life, and Castells had become interested in ideas that could not be understood by considering class alone. By moving away from Marxism, Castells could explore the concepts of gender, urban social movements, and nationality in a more thoughtful way. He is still interested in ideas that are related to Marxism, such as social change, power relations, and technology, but has broadened his scope of how he approaches them as topics. Castells has said that he prefers to think of theory as a tool, and Marxism is simply a tool that he uses less now. He has not renounced Marx, but has chosen different tools to analyze the social world with. <blockquote>When I left Spain again to go to Berkeley, I was no longer interested in correct answers but in relevant questions. I became more political when I left Marxism. I left the Parisian salons with wonderful categories that had nothing to do with reality and started relying more on my own observations. In the 1990s, he combined his two research strands in The Information Age: Economy, Society and Culture, published as a trilogy, The Rise of the Network Society (1996), The Power of Identity (1997), and End of Millennium (1998); two years later, its worldwide, favourable critical acceptance in university seminars, prompted publication of a second (2000) edition that is 40 per cent different from the first (1996) edition.

Кастеллге сын пікірлер

Жылдар бойы Кастеллдің еңбегі бірнеше маңызды сынға ұшырады. Кастеллдің жұмысына қатысты кейбір сыншылар оның идеяларын функционализммен салыстырып, олардағы "абстрактілі жүйе құруға" ұқсастықтарды атап көрсетеді. Яғни, жеке тұлғаларға тиісінше назар берілмейді, ал қоғам туралы кең ауқымды, жалпылама тұжырымдар жасалады. Бұдан өзге, Кастеллдің еңбегінде ақпараттық жүйенің күшті әлемдік ықпалына қатысты мәліметтер келтіріледі. Бірақ, әлемнің қанша бөлігі кеңейген ақпараттық желілермен шын мәнінде "басқарылады" деген мәселеде дау бар. Әлемдік халықтың құрамы соншалықты алуан түрлі болғандықтан, толыққанды әлемдік үстемдік туралы идеяға көптеген ерекшеліктер бар. Бұл ақпараттық желілер әлемдік қарым-қатынастарды зерттеу үшін пайдалы "идеалды үлгілер" бола алады, бірақ оларды шын дүниеде модельдеу кезінде сақтық таныту қажет.