Кіріспе
Көне норвегиялық "Хавамаль" өлеңі (/lang//pron/'/h//ɒː//v//ə/,/m//ɒː//l/ HAWvə mawl; Көне норвегиялық: Hávamál, классикалық айтылуы, қазіргі исланд тіліндегі айтылуы, "Жоғарыдағы Хавидің сөздері") – викинг дәуірінен жеткен көне норвегиялық өлеңдер жинағы "Codex Regius"-та бір өлең ретінде ұсынылған. Ғалымдардың бағалауынша, "Хавамаль" өлеңі 900-1000 жылдар аралығында жазылған. Өлеңнің өзі көптеген қысқа өлеңдердің жиынтығы болып табылады, көбінесе оның мазмұны – өмір сүру ережелері, дұрыс мінез-құлық және даналыққа қатысты кеңестер. Ол көне норвегиялық философияның маңызды көзі саналады. Өлеңнің шумақтары Одинге жатқызылады; оған жатқызу осы құдайға қатысты түрлі мифологиялық материалдардың жиналуына ықпал етті. Көбінесе даналық өлеңдерімен байланысты "ljóðaháttr" метрінде жазылған "Хавамаль" өлеңі мазмұны жағынан практикалық және философиялық сипатқа ие. Гномикалық "нағыз Хавамальдан" кейін Одиннің рундарды қалай жеңгені туралы айтатын "Рунаталь" және сиқырлы әндер немесе дұғалар тізімі "Льодаталь" келеді.
Hávamál (/lang//pron/'/h//ɒː//v//ə/,/m//ɒː//l/ HAWvə mawl; Old Norse: Hávamál, classical pron. , Modern Icelandic pron. , ‘Words of Hávi [the High One]’) is presented as a single poem in the Codex Regius, a collection of Old Norse poems from the Viking age. A scholarly estimate of Hávamál's age dates the poem to between 900 and 1000 A. D. The poem, itself a combination of numerous shorter poems, is largely gnomic, presenting advice for living, proper conduct and wisdom. It is considered an important source of Old Norse philosophy. The verses are attributed to Odin; the implicit attribution to Odin facilitated the accretion of various mythological material also dealing with the same deity. For the most part composed in the metre ljóðaháttr, a metre associated with wisdom verse, Hávamál is both practical and philosophical in content. Following the gnomic "Hávamál proper" comes the Rúnatal, an account of how Odin won the runes, and the Ljóðatal, a list of magic chants or spells.
Атауы
Ежелгі норвегиялық Hávamál атауы – Одиннің «Жоғары» деген атының (Hár) инфлекциялық жағынан әлсіз түрі Hávi-дің генетиві және «сөздер» немесе «әңгімелер» деген мағына беретін mál (ескіше mǫ́l) сөзінің көпше түрінен құралған.
Мәтіндік тарихы
Хабамаль туралы жалғыз сақталған дерек көзі – 13 ғасырдағы Codex Regius, екі қысқа бөлімнен басқа. Этикалық мінез-құлыққа арналған бөлім (Gestaþáttr) 19 және 20 ғасырдың басындағы зерттеулерде поэманың ең көне бөлігі деп дәстүрлі түрде танылған. Беллоус (1936) поэманың ядросы ретінде «өте ерте заманнан» бастау алған, бірақ ауызша дәстүрдің мәніне сәйкес, ешқашан нақты пішін мен көлемге ие болмаған «мәтелдер мен дана кеңестер жинағын» анықтайды. Клаус фон Зе (1981) Дистиха Катонистің Гесташатрға тікелей әсерін көрсетеді, бұл бөлімнің де жоғары орта ғасырдың өнімі екенін, ал бұрынғы түсіндірушілердің «таза германдық сипаты» туралы күмән тудыратынын ұсынады. Поэманың негізгі ядросына уақыт өте келе даналық пен мақал-мәтелдерге қатысты басқа да фрагменттер мен өлеңдер қосылған. Жеке бөлімдердің авторлығын немесе жазылған уақытын талқылау бекер, өйткені поэма 13 ғасырда жазылғанға дейін кез келген жол немесе шумақ кез келген уақытта өзгертіліп, қосылып немесе алынып тасталуы мүмкін. Дегенмен, жеке тармақтар немесе шумақтар 10 ғасырға, тіпті 9 ғасырға дейін жететіні анық. Мысалы, Гесташатрдың 76 және 77 жолдарында кездесетін «deyr fé, deyja frændr» («мал өледі, туыстар өледі») деген жол Эйвиндр скальдаспиллирдің «Хаконармал» поэмасында да кездесетіндіктен, 10 ғасырға жататыны көрсетілген. Кейбір дереккөздерде Хабамаль 10 ғасырлық поэма ретінде сипатталған.
Әйелдер туралы
83-тен 110-ға дейінгі өлеңдер романтикалық махаббат және әйелдер сипаты туралы жалпы тақырыпты қарастырады. Бұл бөлім 84–95-ші өлеңдерде әйелдердің сенімсіздігі туралы әңгіме және оларды баурап алуға арналған кеңестермен басталады, содан кейін "Одиннің мысалдары" немесе "Одиннің махаббат іздеулері" деп белгілі Одиннің әйелдермен байланысына қатысты екі мифологиялық оқиға келеді. Біріншісі – Одиннің Биллингтің қызына қол жеткізуге жасаған сәтсіз тытысы туралы баяндама (96–102-ші өлеңдер), одан кейін Одиннің поэзияның құймасы үшін оның қорғаушысы, Гуннлод қызын баурап алып жеңгені туралы оқиға (103–110-шы өлеңдер).
Лодфафнис тілінде
Loddfáfnismál (111–138 шумалар) қайтадан нақыл сөздерге толы, мораль, этика, дұрыс әрекеттер мен мінез-құлық ережелерін қамтиды. Бұл бөлім Лодфафнирге ("саяхатшы әнші") бағытталған.
Ықпал
Исландиялық "Асатруарфелиг" ұйымының жетекшісі Свейнбьёрн Бейнтинссон "Хавамал" сияқты бірнеше Эдда жырларын римур стилінде оқып, жариялады. Неміс викинг метал тобы Falkenbach 1989 жылы құрылып, алғашқы демосын "Хавамал" деп атады және жырдан жолдарды өлеңдеріне енгізді.
Басылымдар мен аудармалар
бірінші басылымы: Педер Хансен Ресен, Эдда. Исландиялықтар. 1215 жылға дейін islandice conscripta, 1665 (Google кітаптары). Питер Андреас Мунк, Карл Рикард Унгер, Den Ældre Edda: Samling af norrøne oldkvad, indeholdende Nordens ældste gude og helte sagn, Christiania: П. Т. Малинг, 1847 (Интернет мұрағаты). Бенджамин Торп, Эдда Сэмюндар Хиннс Фрода: Сэмюнд білімдінің Эддасы, 1866 (онлайн транскрипция). Софус Бугге, Сэмюндар Эддасы, білімді, Christiania: П. Т. Малинг, 1867. Олив Брей, Ескі немесе поэзиялық Эдда, әдетте Сэмюндтың Эддасы деп аталады, I бөлім: Мифологиялық өлеңдер, Лондон: Викинг клубы үшін басылған, 1908, 61–111 беттер (онлайн транскрипция). Х. А. Беллоус, Поэзиялық Эдда, 1936, "Ховамол: Жоғарының жырлары" (онлайн басылым). Каролин Ларрингтон, Поэзиялық Эдда, Оксфорд университетінің баспасы, 2006. Джексон Кроуфорд, Поэзиялық Эдда, Hackett Publishing Company, Inc., 2015. Джексон Кроуфорд, Саяшының Хавамалы, 2019 (Google кітаптары). Торстейн Мейфилд, Поэзиялық Эдда: А Heathen Study Edition (Мифологиялық өлеңдер), Воденнің халық баспасы, 2019.
Benjamin Thorpe, Edda Sæmundar Hinns Froða: The Edda Of Sæmund The Learned, 1866 (online transcription ). Sophus Bugge, Sæmundar Edda hins fróða. Christiania: P. T. Malling, 1867. Olive Bray, The Elder or Poetic Edda, commonly known as Sæmund's Edda, part I: The Mythological Poems, London: Printed for the Viking Club, 1908, pp. 61–111(online transcription). H. A. Bellows, The Poetic Edda, 1936, "Hovamol: The Ballad of the High One" (online edition). Carolyne Larrington, The Poetic Edda, Oxford University Press, 2006. Jackson Crawford, The Poetic Edda, Hackett Publishing Company, Inc., 2015. Jackson Crawford, The Wanderer's Hávamál, 2019 (Google Books). Thorstein Mayfield, Poetic Edda: A Heathen Study Edition (Mythological Poems), Woden's Folk Press, 2019.