Кіріспе
Биік, тік тұрған, салмақпен қоздырылатын маятник сағаты
Сағат-бабай (сонымен қатар, ұзын корпус сағаты, биік корпус сағаты, бабаның сағаты немесе еден сағаты) – биік, тік тұрған, салмақпен қоздырылатын маятник сағаты, онда маятник корпустың мұнарасының немесе орта бөлігінің ішінде орналасқан. Осы стильдегі сағаттардың биіктігі көбінесе 1,8–2,4 метр (6–8 фут) аралығында болады, олар жабық маятникпен және кабельдермен немесе тізбектермен ілінген салмақтармен жабдықталған, оларды дұрыс уақытты көрсету үшін кейде реттеу қажет. Корпус көбінесе сағат дискісін немесе сағат бетін қоршап тұратын және жақтауын құрайтын әсем ою-өрнектермен безендірілген қақпағында (немесе қалпағында) көрнекті болады. Ағылшын сағатшысы Уильям Клемент 1670 жылы осы форманы жасаған деп есептеледі. Маятник сағаттары 20 ғасырдың басына дейін әлемдегі ең дәл уақыт өлшеу технологиясы болды, ал ұзын корпус сағаттары, олардың жоғары дәлдігінің арқасында, үй шаруашылықтары мен кәсіпорындар үшін уақыт стандарты ретінде пайдаланылды. Бүгінде олар көбінесе әсемдік және антикалық құндылығы үшін сақталады, олардың орнына аналогты және цифрлық уақыт өлшегіштер келді.
Атау беру
Оксфорд ағылшын тілінің сөздігінде 1876 жылғы "My Grandfather's Clock" әнінің "бабай сағаты" деген атаудың кеңінен қолданылуына себеп болғаны айтылады. Әнді американдық ән жазушы Генри Клей Уорк жазған. Ол Англияның Дархам графтығындағы Пирсбридж қаласындағы "Джордж" қонақ үйінде ұзын сағатты кездестірген. Сағат туралы сұрағанда, оның екі иесі болғанын естіген. Бірінші иесі қайтыс болғаннан кейін сағат уақытты дұрыс көрсетпеген, ал екінші иесі қайтыс болғаннан кейін сағат толығымен істен шыққан. Осы оқиға Генриді ән жазуға шабыттандырған. Бабай сағаттары белгілі бір биіктікте болады, әдетте кем дегенде… Сондай-ақ "әже" және "немере" сағаттары да бар, олар сәл төменгі болып келеді. Әлемдегі ең биік бабай сағатының биіктігі 35 фут (11 метр) және ол әр жарым сағат сайын қоңырау шалып, толыққанды жұмыс істейді. Ол 1976 жылы "Svoboda Industries" компаниясының екі жүз жылдық жобасы ретінде жасалған және Висконсин штатының Кевани қаласында орналасқан.
Шығу тегі
Ұзын сағаттың пайда болуы шамамен 1658 жылы Роберт Гуктің зәкірлі қашу механизмін ойлап тапқанымен байланысты. Зәкірлік механизмді қабылдамас бұрын маятникті сағаттарда ескі шеттік қашу механизмі қолданылған, ол маятниктің шамамен 80-100 градусқа дейін кең қозғалысын қажет еткен. Мұндай кең қозғалысты ұзын маятниктерді корпус ішіне орналастыру мүмкін болмағандықтан, көптеген тік тұрған сағаттардың маятниктері қысқа болған. Зәкірлік механизм маятниктің қозғалысын шамамен 4-6 градусқа дейін азайтты, яғни әрбір қозғалыс (немесе жарты кезең) бір секундқа созылады. Олардың ұзындығы шамамен (маятниктің төменгі бөлігінің ортасына дейін) болады, сондықтан ұзын, тар корпус қажет. Мұндай корпус зәкірлі сағаттардан бірнеше онжылдық бұрын, 1660 жылы пайда болды, бұл салмақтың ұзақ түсуіне мүмкіндік берді. Дегенмен, секундтық маятник қолданыла бастағаннан кейін, ұзын корпус оны орналастыру үшін де өте қолайлы болды. Британдық сағатшы Уильям Клемент, Роберт Гукпен зәкірлік қашу механизмін кім ойлап тапқандығы туралы дауласып, 1680 жылы алғашқы ұзын сағаттарды жасады. Сол жылы британдық ең белгілі сағатшы Томас Томпион да оларды жасады. Қазіргі заманғы ұзын сағаттар зәкірлік қашу механизмінің, «өлмеген нүктенің» (deadbeat) негізінде жасалған, дәлірек нұсқасын қолданады.
Сипаттама
Дәстүр бойынша, ұзын сағаттар екі түрлі механизммен жасалатын: сегіз күндік және бір күндік (30 сағаттық) механизмдермен. Сегіз күндік механизмі бар сағатты аптасына бір рет ғана құру қажет болса, әдетте арзанрақ 30 сағаттық сағаттарды күнде құру қажет еді. Сегіз күндік сағаттар көбінесе екі салмақпен жұмыс істейді – біреуі маятникті, екіншісі соққы механизмін қозғайды, ол әдетте қоңырау немесе дыбыстық сигналдан тұрады. Мұндай механизмдерде әр салмақты құру үшін, әдетте, циферблаттың екі жағында екі кілт тесігі болады. Ал 30 сағаттық сағаттарда уақытты өлшеу және соғу механизмдерін қозғайтын бір ғана салмақ болды. Кейбір 30 сағаттық сағаттар жалған кілт тесіктерімен жасалған, бұл тұтынушыларға қонақтарға үйдің 8 күндік сағатты алуға шамасы бар деген ой тудыру үшін жасалған. Қазіргі заманғы ұзын сағаттардың барлығы сегіз күндік механикалық тоқсандық және толық сағаттық дыбыстық сигналдармен жабдықталған. Көптеген ұзын сағаттар кабельмен жұмыс істейді, яғни кабельдер салмақты ұстап тұрады. Егер кабель тікелей салмаққа бекітілсе, жүктеме айналуға және кабельдің жіптерін бұрауына себеп болар еді, сондықтан кабель әр салмақтың үстіне орнатылған шкивтің айналасына оралады. Бұл механикалық тиімділік сонымен қатар берілген салмақ түсуінен жұмыс істеу уақытын екі есеге арттырады. Кабельді сағаттарды арнайы тұтқамен ("кілтпен" деп аталады) сағат бетіндегі тесіктерге енгізіп, бұра отырып құруға болады. Ал басқалары тізбекпен жұмыс істейді, яғни салмақтар сағат механизміндегі тісті дөңгелектерге байланған тізбектермен ілініп тұрады, ал тізбектің екінші ұшы салмақтың жанына төңкеріледі. Тізбекті ұзын сағатты құру үшін, әр тізбектің ұшын тартып, салмақтарды сағат бетінің астына дейін көтеру керек.
Жақсы көріністерді жасау
ХХ ғасырдың басында ұзын сағаттарға ширек сағаттық қоңырау тізбегі қосылды. Әр сағаттың басында толық қоңырау тізбегі естіледі, содан кейін дереу сағат соғылады. Әр сағаттан кейін 15 минут өткен соң, қоңырау тізбегінің 1/4 бөлігі ойнатылады. Содан кейін, әр сағаттың соңында, қоңырау тізбегінің жартысы орындалады. Ал әр сағатқа 15 минут қалғанда, қоңырау тізбегінің үштен екі бөлігі ойнатылады. Көптеген ұзын сағаттарда қолданылатын қоңырау мелодиясы – Вестминстер квартері. Көптеген сағаттарда Уиттингтон немесе Сент-Михаэль қоңырауларын таңдау мүмкіндігі де бар, оларды циферблаттың оң жағына орнатылған қосқыш арқылы таңдауға болады, қалауынша қоңырауды тоқтатуға да болады. Қоңырау тізбегін қосу нәтижесінде, барлық қазіргі заманғы механикалық ұзын сағаттар екі емес, үш салмаққа ие. Сол жақ салмақ сағаттың соғуын қамтамасыз етеді, ортаңғы салмақ сағат маятнигінің және жалпы уақытты есептеу функцияларының жұмыс істеуіне қуат береді, ал оң жақ салмақ ширек сағаттық қоңырау тізбегіне қуат береді.
Комтоза
Comtoise сағаттары, сондай-ақ Morbier сағаттары немесе Morez сағаттары деп те аталады, Францияның Франш-Конте аймағында жасалған ұзын сағаттардың бір түрі (сондықтан олардың аты осылай аталады). Бұл стильді ерекшелендіретін нәрсе – иісті, "қарынды" корпус және жиі қолданылатын қисық сызықтар. Көбінесе салмақты, созылған, әшекейлі маятник корпустың бойымен жоғары қарай созылады (суретке қараңыз). Бұл сағаттардың өндірісі 1680 жылы басталды және шамамен 230 жылға созылды. Ең көп өндіріс жылдарында (1850–1890) жылына 60 000-нан астам сағат жасалды. Бұл сағаттар әр буын үшін тренд болды; олар Францияның барлық шаруашылықтарында уақытты көрсетті. Көптеген Comtoise сағаттарын Францияда кездестіруге болады, бірақ олар Испанияда, Германияда және Еуропаның басқа аймақтарында да жиі табады, АҚШ-та олардың саны аз. Көптеген Comtoise сағаттары Еуропаның басқа елдеріне, тіпті Осман империясына және Таиландқа дейін экспортталды. Тасымалдау кезінде металл механизмдерді қорғау үшін әдетте ағаштан жасалған қапшық пайдаланылды.
Борнхольм және Мора
Борнхольм сағаттары – Данияның ұзын қабырғалы сағаттары. Олар 1745-1900 жылдар аралығында Борнхольм аралында жасалған. Швецияда Мора қаласында осы сағаттардың ерекше түрі жасалған, олар Мора сағаттары деп аталады. Борнхольмде сағат жасау 1740 жылдары ағылшын кемесінің жағалауға дұрыс келмей, құлауынан басталды. Кемедегі сағаттар жөндеу үшін Рённедегі Пол Оттесен Арбое деген айналдырушыға жіберілді. Оларды жөндеу барысында ол сағаттар туралы жеткілікті білім алып, өзі сағат жасауға кірісті.