Кіріспе

Скотт Джоплиннің пианиноға арналған рагтайм композициясы "Карағай жапырағы рагы" (18 қыркүйек 1899 жылы авторлық құқығы тіркелген) – Скотт Джоплин жазған пианиноға арналған ерте рагтайм музыкалық шығарма. Бұл Джоплиннің алғашқы туындыларының бірі болды және кейінгі композиторлардың рагтайм композициялары үшін үлгі ретінде қызмет етті. Бұл рагтаймның ең әйгілі шығармаларының бірі. Оның сәттілігі Джоплиннің замандастары оны "Рагтайм королі" деп атауына себеп болды. Бұл шығарма Джоплинге өмірінің соңына дейін тұрақты, бірақ аса ерекше емес табыс әкелді. Джоплиннің 1917 жылы қайтыс болғаннан кейін рагтаймның абыройы төмендесе де, "Карағай жапырағы рагы" көптеген белгілі әртістермен жазыла берді. 1970 жылдардағы рагтаймның қайта жандануы оны қайтадан көпшіліктің назарына түсірді.

Өмірбаян

"Көлбеу жапырақты жапқыш" Миссури штатының Седалия қаласымен байланысты, бірақ 1904 жылға дейін Джоплиннің онда тұрақты мекендегендігі туралы ешқандай жазба жоқ. Джоплин 1894 жылы Седалияға гастрольдік музыкант ретінде келді және кейіннен Джоплиннің шәкірттерінің бірі және өзінің регтайм композиторы болған Артур Маршаллдың отбасында қонақтап тұрды. Джоплин Седалиядағы би кештерінде және ірі афроамерикандық клубтарда, соның ішінде "Көлбеу жапырақты клубта" жеке орындаушы ретінде танымал болды. Бұл жапқыш аталған клубтың атымен аталуы мүмкін, бірақ бұл байланысты нақты дәлелдейтін дерек жоқ, және сол кезде Седалия мен айналасында осы атқа ие болуға болатын көптеген басқа да мүмкіндіктер болған сыңайлы. "Көлбеу жапырақты жапқыш" жарық көрген кезде жүздеген жапқыштар басылған болатын, бірақ Джоплин де көп артта қалмады. Оның алғашқы жарияланған шығармасы – "Түпнұсқа жаймалар" (1899 жылдың наурыз айы). "Көлбеу жапырақты жапқыш" 1899 жылы жарыққа шығар алдында-ақ Седалияда белгілі болған; композитор және пианист Брюн Кэмпбелл 1898 жыл шамасында осы шығарманың қолжазбасын көргенін айтқан. Жариялануға дейін Джоплин осы туындының сәтті болатынына сенімді болды – ол Артур Маршаллға: "Көлбеу жапырақ мені регтайм композиторларының патшасы етеді" деген еді. "Көлбеу жапырақты жапқыштың" жарық көруіне әкелген нақты жағдайлар белгісіз, және оқиғаның бір-біріне қайшы келетін әртүрлі нұсқалары бар. Бірнеше баспагерге жүгінгеннен кейін, Джоплин 1899 жылдың 10 тамызында Джон Стиллвелл Старкпен жапқыштың барлық сатылымынан бір цент ($ in) роялти алуға келісім жасады, ең төменгі сату бағасы 25 цент ($ in) болды. "Көлбеу жапырақты жапқыш" 1899 жылдың 10 тамызы мен 20 қыркүйегі аралығында жарық көрді, осы кезде АҚШ Авторлық құқықтар кеңсесі партитураның екі данасын алды. Ол 1900 немесе 1901 жылы жасыл көкпар жапырағы мен Джоплиннің суреті бейнеленген жаңа мұқабасымен қайта басылды. 1903 жылы Старк Джоплиннің музыкасын Сидни Браунның сөздерімен аранжировкалаған "Көлбеу жапырақты раг әнін" шығарды.

Құрылымы

"Maple Leaf Rag" – спорттық бас партиялары мен ерекше мелодиялары бар көп бөлімді рагтайм маршы. Оның төрт бөлігінің әрқайсысында қайталамалы тақырып пен жетілік ақкордарын көп пайдаланатын жүйріп баратын бас партиясы бар. Бұл шығарма жанрға тигізген әсеріне байланысты «үлгілі раг» деп есептеледі; оның құрылымы көптеген басқа рагтардың, соның ішінде Джозеф Лэмбтың «Сенсация» шығармасының негізі болды. Ол бұрынғы рагтардың көпшілігінен мұқият жазылған, ал синкопациялар, әсіресе бірінші және екінші бөлімдер арасындағы өту кезінде, сол кезде жаңалық болды. Жалпы, «Maple Leaf Rag» орындау қиын деп саналады; оны сәтті орындау үшін пианиношының сол қолында жақсы үйлестіру қабілеті болуы керек, әсіресе трио үшін, ол екі октавалық секірулерді қамтиды. Ол жарық көрген кезде, сол заманда кең таралған Tin Pan Alley және ерте рагтайм ноталарынан әлдеқайда қиын деп есептелді. Джоплиннің кейінірек жазған «Gladiolus Rag» шығармасы – Джоплиннің музыкалық жетілуін көрсететін «Maple Leaf Rag» нұсқасының дамыған түрі және әдетте сәл баяу темпте орындалады. Сонымен қатар, Джоплиннің «Каскадтар», «Сикомор», «Леола» және «Қант құмырасы» шығармаларының бірінші бөлімдері Джоплиннің «Maple Leaf Rag» шығармасының бірінші бөлімі үшін жасаған құрылымы бойынша үлгіленген. Композиция Ля бемоль мажор тонында басталып, трионың бірінші бөлігінде Ре бемоль мажор тонына ауысады, содан кейін қайта Ля бемоль мажор тонына модуляцияланады.

Әндер мәтіні

1903 жылы Старк Джоплиннің музыкасын Сидни Браунның сөздерімен аранжировкалаған "Карағай жапырағы раг әнін" жариялады. Браунның ән мәтіні Вирджиния штатының Аккомак округінен шыққан кедей адамның басынан өткен оқиғаны айтады. Ол өзінің сыртқы түріне алаңдаса да, "Карағай жапырағы рагымен" көрермендерді таң қалдырады. Ер адамдар оның билеу шеберлігіне қызғанышпен қарап, қылыштарды шығарады, ал әйелдер оны жақсы көреді, ал "ең сұлу қыз" карета шақырып, екеуі бірге кетеді. Қазіргі заманғы рагтайм композиторы Рон О'Делл бұл әннің рэп сияқты ерекшеліктері бар екенін атап өтті, атап айтқанда, лирикалық тақырыптары, мәтіннің сол кездегі афроамерикандық тілінде жазылуы және мәтін музыканың ең мелодиясыз бөлігіне орай айтылуы.

Танымалдық және мұра

"Көлбеу жапырақты жапқыш" шығармасының сатылымы туралы көптеген мәлімдемелер бар, мысалы, композитордың өмірінде ноталардың 1 миллион данасы сатылған, бұл Скотт Джоплинді аспаптық музыкадан 1 миллион дана сатқан алғашқы музыкант еткен. Джоплиннің алғашқы өмірбаянын жазған Руди Блеш, шығарманың алғашқы алты айда 75 000 данасы сатылып, "Америкадағы алғашқы үлкен аспаптық ноталар хиті" болғанын жазды. Алайда, Джоплиннің кейінгі өмірбаянын жазған Эдвард А. Берлиннің зерттеулері бұл дұрыс емес екенін көрсетті; 400 дананың бастапқы басылымы бір жылда сатылды, ал Джоплиннің келісімшарты бойынша бір цент роялти оған 4 доллар немесе шамамен $ табыс әкелген болар еді. Кейінгі сатылымдар тұрақты болды және Джоплинге шығындарын жабуға жететін табыс әкелген болар еді; 1909 жылы сатудан оған жылына 600 доллар (шамамен $ ) табыс түскен болар еді. Ноталардың сатылымынан бөлек, ол көп жылдар бойы би және духовой оркестрлері үшін оркестрлік нұсқаларда да танымал болды. Джоплин "Көлбеу жапырақты жапқыш" сәттілігін қайталай алмады, оның басқа да танымал шығармалары ("The Entertainer" сияқты) "Көлбеу жапырақты жапқыш" сияқты танымалдыққа ие болмады. Дегенмен, ноталардың сатылымынан түскен авторлық гонорар Джоплинге өмірінің соңына дейін тұрақты табыс әкелді. "Көлбеу жапырақты жапқыш" жарық көргеннен кейін көп ұзамай, шығарманың алғашқы жазбалары жасалды; дирижер Уилбур Свитман бір жылдан кейін оны фонограф цилиндріне жазды, бірақ сақталған түрі жоқ. Шығарманың ең ерте сақталған жазбасы 1906 жылы АҚШ Теңіз жаяу әскерінің оркестрі жасаған. Джоплин ешқашан аудио жазба жасамаса да, оның ойнауы механикалық фортепианоларда пайдалану үшін сақталған жеті рояль түрінде сақталды. Олардың барлығы 1916 жылы жасалды. Берлиннің болжамы бойынша, Джоплин осы жазбаларды жасаған кезде саусақтарының үйлесімсіздігін, дірілдеуді және анық сөйлей алмауды, яғни сифилис симптомдарын сезінген болуы мүмкін, осы аурудан 1917 жылы қайтыс болды. 1916 жылдың маусымында Aeolian Uni Record лейблінде жарық көрген "Көлбеу жапырақты жапқыш" жазбасын биограф Блеш "жақсы ұйымдастырылмаған және тыңдауға өте қиын" деп сипаттады. Берлин "Көлбеу жапырақты жапқыш" ролінің "азапты түрде нашар" екенін және сол кезде Джоплиннің ойнауының ең шынайы жазбасы болуы мүмкін екенін атап өтті. Алайда, бұл жазба оның ертедегі қабілеттерін көрсетпейді. Бұл шығарма 1900 жылдардың басында White Star Line ән кітабына енген және 1912 жылы RMS Титаник кемесінің тағдырлы алғашқы сапарында орындалған болуы мүмкін. Бұл күй бірнеше онжылдықтар бойы джаз топтарының репертуарында болды, 1920 жылдары Нью-Орлеан Ритм Кингз және 1930 жылдары Сидни Беше сияқты әртістер оған заманауи бейімдемелер жасап, мәңгілік сапасын сақтады. Оның тұрақты танымалдылығының және танылуының көрсеткіші ретінде, ол алғашқы жарық көргеннен кейінгі үш онжылдықтың әрқайсысында алты рет патефондық жазбаларда орындалды. 1930 жылы ол "Халық жауы" атты классикалық гангстерлік фильмде пайда болды. "Көлбеу жапырақты жапқыш" 78 айналымдық пластинкаларда Джоплиннің ең көп кездесетін шығармасы болды. 1970 жылдың қарашасында Джошуа Рифкин классикалық Nonesuch лейблінде Scott Joplin: Piano Rags атты жазба шығарды, оның алғашқы трегі "Көлбеу жапырақты жапқыш" болды. Ол алғашқы жылы 100 000 дана сатылды және ақырында Nonesuch-тің бірінші миллиондық сатылымға ие болды. 1974 жылдың 28 қыркүйегіндегі Billboard "Ең жақсы сатылатын классикалық LP-лер" тізімінде жазба 5-орында, "Volume 2" 4-орында, ал екі томның жиынтығы 3-орында болды. Екі том да 64 апта бойы тізімде болды. Альбом 1971 жылы екі Гремми сыйлығына ұсынылды: "Үздік альбом жазбалары" және "Үздік аспаптық солисттік орындау" (оркестрсіз), бірақ 1972 жылдың 14 наурызындағы салтанатта Рифкин ешбір санатта жеңіске жетпеді. 1979 жылы New York Magazine журналында Алан Рич Nonesuch Records Рифкин сияқты әртістерге Джоплиннің музыкасын дискіге жазуға мүмкіндік бергені арқылы "Скотт Джоплиннің қайта жандануын жасады" деп жазды. Музыканың 8 биттік нұсқасы 1983 жылы Bally Midway аркадалық ойыны Domino Man-де фондық музыка ретінде пайдаланылды. "Көлбеу жапырақты жапқыш" әлі күнге дейін рагтайм пианистерінің сүйіктісі болып табылады және "америкалық институт, әлі де басылып шығарылады және әлі де танымал" деп сипатталған. Авторлық құқықтың мерзімі өткендіктен, композиция жалпыға ортақ мүлік болып табылады. Ол жүздеген фильмдердің, мультфильмдердің, жарнамалардың және бейнеойындардың саундтректерінде пайда болады. 2004 жылы канадалық радио тыңдаушылар оны барлық уақыттағы ең ұлы әндердің 39-орынына сайлады. Джоплин өсиетінде "Көлбеу жапырақты жапқыш" әнін оның қосылуында орындауды өтінген. Дайындық жұмыстары жүрген кезде, оның әйелі Лотти Стокстің оны орындауға рұқсат бермегені, себебі ол оның қосылуға лайықты ән емес деп ойлаған. Кейін ол бұл шешіміне өмірі бойы өкінгенін мойындады.