Кіріспе
Зиянды түрлерді бақылау
Зиянкестерді бақылау – зиянкес деп анықталған түрлерді реттеу немесе басқару, яғни адам қызметіне немесе қоршаған ортаға зиян келтіретін кез келген жануар, өсімдік немесе саңырауқұлақ. Адамның реакциясы келтірілген зиянның ауырлығына байланысты болады және зиянкеске төзеуден бастап, оны қорқыту, басқару арқылы толық жоюға дейін жетеді. Зиянкестерді жою шаралары кешенді зиянкестерді басқару стратегиясының бір бөлігі ретінде жүзеге асырылуы мүмкін. Ауыл шаруашылығында зиянкестерді механикалық, агротехникалық, химиялық және биологиялық тәсілдермен бақылауда ұстайды. Егіс алдында топырақты жырту және өңдеу зиянкестердің көбеюін азайтады, ал егіс ауыстыру белгілі бір зиянкес түрінің таралуын шектеуге көмектеседі. Қоршаған ортаға деген алаңдау пестицидтерді қолдануды шектеуге және басқа әдістерді пайдалануға ынталандырады. Бұл егісті мониторингтеу, қажет болған жағдайда ғана пестицидтерді қолдану және зиянкестерге төзімді сорттар мен дақылдарды өсіру арқылы қол жеткізіледі. Мүмкіндігінше биологиялық тәсілдер қолданылады, зиянкестердің табиғи жауларын ынталандыру және оларға сәйкес жыртқыштар немесе паразитер енгізіледі. Тұрғын үйлер мен қалалық ортада зиянкестер – кеміргіштер, құстар, жәндіктер және адамдармен бірге тіршілік ететін, олардың мүліктерін жейтін немесе бүлдіретін басқа да организмдер. Осы зиянкестерді бақылауға тырысулар оларды тоқтату немесе карантинге алу, олардан құтылу, физикалық жою немесе химиялық тәсілдер арқылы жүзеге асырылады. Сонымен қатар, биологиялық бақылаудың әртүрлі әдістерін, соның ішінде стерилизация бағдарламаларын қолдануға болады.
Тарих
Жәндіктерге қарсы күрес кем дегенде егіншілікпен бірдей ескі, себебі дақылдарды жәндіктерден таза ұстау қажеттілігі әрқашан болған. Б.з.д. 3000 жылдары Мысырда мысықтар астық қоймаларындағы кеміргіштер сияқты жәндіктерді жою үшін қолданылған. Б.з.д. 1500 жылдары Еуропада құс тұяқтары егеуқұйрықтарды аулау үшін үйретілген. Ежелгі египеттіктер, кеміргіштер мен жыландарды бақылау үшін мангустарды үйлеріне әкелген. Дәстүрлі тәсілдер, ең алдымен қолданылған болуы мүмкін, себебі арамшөптерді өртеп немесе топыраққа аралап жою, сондай-ақ бәсекелес ірі шөпқоректілерді өлтіру салыстырмалы түрде оңай. Егістік ауыстыру, бірге егу (қатар егіс немесе аралас егіс деп те аталады) және жәндіктерге төзімді сорттарды селекциялық өсіру сияқты әдістердің ұзақ тарихы бар. Химиялық пестицидтер алғаш рет б.з.д. 2500 жылдары, шумерлер күкірт қосылыстарын инсектицид ретінде қолданған кезде пайдаланылған. 18-19 ғасырларда ауыл шаруашылығының индустриялануы және механикаландырылуымен, сондай-ақ пиретрум және деррис инсектицидтерінің енгізілуімен химиялық жәндіктерге қарсы күрес кеңінен таралды. 20 ғасырда ДДТ сияқты бірнеше синтетикалық инсектицидтер мен гербицидтердің ашылуы осы саланың дамуын одан әрі күшейтті. Сонымен қатар, б.з.д. 4000 жыл шамасында Қытайда қаздар күріш далаларында жәндіктерді жеу үшін қолданылған, бұл туралы ежелгі үңгір суреттерінде көрсетілген. 1762 жылы Маврикийге шегірткелерді жою үшін үнді майнасы әкелінді, ал шамамен сол уақытта Бирмадағы цитрус ағаштары бамбукпен байланыстырылып, құмырсқалардың арасында өтуіне және жәндіктерді бақылауға көмектесуге мүмкіндік берді. 1880 жылдары Калифорниядағы цитрус плантацияларында қалқанша жәндіктерін бақылау үшін көкектер қолданылды, содан кейін басқа да биологиялық бақылау тәжірибелері жүргізілді. Арзан және тиімді ДДТ-нің пайда болуы биологиялық бақылау тәжірибелерін тоқтатты. 1960 жылдары химиялық заттарға төзімділік және қоршаған ортаға зиян келтіру мәселелері пайда бола бастады, ал биологиялық бақылау қайта жанданды. Химиялық жәндіктерге қарсы күрес әлі күнге дейін жәндіктерге қарсы күрестің басым түрі болып табылады, бірақ дәстүрлі және биологиялық жәндіктерге қарсы күреске жаңа қызығушылық 20 ғасырдың соңында пайда болды және бүгінгі күнге дейін жалғасуда.
Өртке қарсы биологиялық бақылау
Биологиялық зиянкестермен күресу – жәндіктер мен кенелер сияқты зиянкестерді басқа организмдерді пайдалану арқылы бақылаулау әдісі. Ол хищтілік, паразиттік, шөп жеу, паразитоидтық немесе басқа да табиғи механизмдерге негізделеді, бірақ көбінесе адамның белсенді басқаруын да қамтиды. Классикалық биологиялық бақылау – зиянкестердің табиғи жауларын зертханада көбейтіп, қоршаған ортаға жіберуді қамтиды. Балама тәсіл – белгілі бір аймақта кездесетін табиғи жауларды көбейту, оларды үнемі шағын партиялармен немесе бір реттік ірі көлемде жіберу арқылы күшейту болып табылады. Ең жақсы жағдайда, жіберілген организм көбейіп, тірі қалады және ұзақ мерзімді бақылауды қамтамасыз етеді. Биологиялық бақылау – зиянкестерді кешенді басқару бағдарламасының маңызды бөлігі болуы мүмкін. Мысалы, масаларды көбінесе Bt Bacillus thuringiensis ssp. israelensis бактериясын қолдану арқылы бақылайды, бұл бактерия маса личинкаларын жұқтырып, өлтіреді және жергілікті су көздеріне қосылады.
Мәдениетті бақылау
Механикалық зиянкестермен күресу – өсімдіктер мен жәндіктер арасында қорғаныс кедергісін қамтамасыз ететін қолмен атқарылатын техникалар, сондай-ақ қарапайым жабдықтар мен құрылғыларды пайдалану. Бұл жер өңдеу деп аталады және ол арамшөптерді жоюдың ең көне әдістерінің бірі болып табылады, сонымен қатар зиянкестермен күресуде де пайдалы; сымқұрттар, жалпы клик қоңызының дернәсілдері, жаңадан өңделген шабындықтың өте зиянды зиянкестері болып табылады, ал қайталап өңдеу оларды құстар мен басқа да жыртқыштарға ашып береді. Егістік ауыстыру зиянкестерді олардың қоректік өсімдіктерінен айыру арқылы оларды бақылауға көмектеседі. Бұл жүгері түбір құрттарымен күресудің маңызды тактикасы болып табылады және Колорадо картоп қоңызының маусым басындағы таралуын 95%-ға дейін азайтуға мүмкіндік береді.
Тұзаққа түсіру
Тұзақ дақылы – зиянкестерді тартатын және оларды жақын маңдағы дақылдардан аударатын өсімдік. Тұзақ дақылына жиналған зиянкестерді пестицидтер немесе басқа әдістер арқылы бақылау оңайырақ. Дегенмен, тұзақ дақылын қолданудың өзі, пестицидтерді қолданбастан, зиянкестердің негізгі егістікке қайта таралу қабілетіне байланысты, үлкен коммерциялық көлемде зиянкестердің санының тиімді азаюына көбінесе жеткізбеді. Химиялық пестицидтердің тиімділігі уақыт өте келе төмендейді. Өйткені, алғашқы қолданудан тірі қалған кез келген организм өз гендерін ұрпақтарына береді және төзімді штамм пайда болады. Осылайша, ең қауіпті зиянкестердің кейбіреулері төзімділік танытып, бұрын олардың ата-аналарын өлтірген пестицидтерге көнбестейді. Бұл химиялық заттардың концентрациясын арттыруды, жиірек қолдануды және қымбат формулаларға көшуді талап етеді. Пестицидтер зиянкестерді жоюға арналған, бірақ олардың көптеген түрлері мақсатты емес түрлерге зиян келтіреді; ерекше алаңдаушылық тудыратыны – бал араларына, жалғыз араларға және басқа да тозаңдаушы жәндіктерге тигізетін зиян, сондықтан спрейді қолдану уақыты маңызды болуы мүмкін. Кейбір пестицидтер адамдарда қатерлі ісіктер мен басқа да денсаулық проблемаларын тудыруы мүмкін, сондай-ақ жануарлар мен фаунаға зиянды. Әсерлер, әдетте, зиянды затқа ұшырағаннан кейін бірден немесе үнемі аз мөлшерде немесе кездейсоқ ұшырағаннан кейін созылмалы болып көрінеді. Көптеген елдер азық-түлік және мал азығындағы пестицидтердің қалып қалдыру шегін белгілейді.
Генетика
Жәндіктерге тұқым қуалайтын төзімділігі бар егістерді пайдалану – қоныс тебуші өсімдіктің төзімділігі деп аталады және пестицидтерді қолдану қажеттілігін азайтады. Мұндай егістер зиянкестерге зиян келтіруі немесе тіпті оларды өлтіруі, олардың тамақтануын тежеуі, қоныстануына жол бермеуі, немесе өнімге елеулі әсер етпей зиянкестердің болуына төзімділік танытуы мүмкін. Төзімділік генетикалық инженерия арқылы да қол жеткізілуі мүмкін, мысалы, Bt жүгерісі немесе папайяның сақиналы дақ вирусына төзімділігі сияқты, жәндіктерге қарсы тұру қасиеттеріне ие болу арқылы. Шаруалар тұқым сатып алатын кезде, сорт туралы ақпаратта басқа қасиеттермен қатар, белгілі бір зиянкестерге төзімділік туралы да мәліметтер болады.
Аң аулау
Жәндіктерді және зиянды жануарларды жоюға оларды қырып-жою арқылы да қол жеткізуге болады. Әдетте, шаруашылықтардың, жайылымдардың немесе басқа да адам қоныстарының жанындағы экологиялық ортада тіршілік ететін шағын және орташа өлшемді жабайы немесе жабайы сүтқоректілер мен құстарды адам аңшыларының немесе қаптардың көмегімен іздеп табу, өлтіру және аумақтан шығару арқылы осы мақсатқа жетуге болады. Қырылған жануарлар, зиянкестер деп аталады, себебі олар ауыл шаруашылығы дақылдарына, малға немесе құрылыстарға зиян келтіреді; патогендерді түрлер арасында немесе адамдарға тарататын қонақжайлар немесе таратушылар болып табылады; сондай-ақ, басқа осал түрлер мен экожүйелерді қорғау үшін популяцияны бақылауға да қолданылады. Аң аулау арқылы жәндіктерді және зиянды жануарларды жою, барлық еңбек түрлері сияқты, нысанаға алынған организмдерге жасалма таңдау қысымын түсіреді. Зиянкестерді аулау, олардың қажетті мінез-құлқы мен демографиялық өзгерістерін таңдауға мүмкіндік береді (мысалы, жануарлар адамдар көп шоғырланған аймақтардан, егістіктер мен малдан қашықтайды), бірақ сонымен қатар нысанаға алынған жануардың тез өнім беру циклдеріне бейімделуі сияқты күтпеген салдарларға да әкелуі мүмкін.
Орман шаруашылығы
Орман зиянкестері маңызды мәселе тудырады, себебі орман қаптамасына қол жеткізу және зиянкестер популяциясын бақылау қиын. Сонымен қатар, қабық қоңыздары сияқты орман зиянкестері өздерінің табиғи ареалдарында табиғи жауларымен бақыланады, бірақ кесілген ағаштар арқылы ұзақ қашықтықтарға табиғи хищниктері жоқ жерлерге тасымалдануы мүмкін, бұл оларға кең ауқымды экономикалық зиян келтіруге мүмкіндік береді. Зиянкестер популяциясын орман қаптамасында бақылау үшін феромондық тұзақтар қолданылады. Олар тартымды еркектерді тартатын ұшқыш химиялық заттарды бөліп шығарады. Феромондық тұзақтар зиянкестердің пайда болуын анықтай алады немесе орманшыларды жарылысқа ескертеді. Мысалы, шырша және балсам шыршасының зиянкесі – шырша бүршігі бірнеше онжылдықтан бері Канада ормандарында феромондық тұзақтар арқылы бақыланып келеді. Кейбір аймақтарда, мысалы Нью-Брансуикте, бүршіктердің популяциясын бақылау және жарылыс кезінде болатын зиянды алдын алу үшін орман участақтары пестицидтермен шашылады.
Үйлер мен қалаларда
Көптеген қолайсыз жануарлар тұрғын үйлерге, өнеркәсіптік нысандарға және қалалық аймақтарға келіп, мекендейді. Олардың кейбіреуі тағамдық өнімдерді ластайды, ағаш конструкцияларын бүлдіреді, маталарды шайнап жейді немесе сақталған құрғақ тауарларды қоршайды. Ал кейбіреулері зор экономикалық зиян келтіреді, басқалары ауруларды таратады немесе өрт қаупін тудырады, ал тағы бір бөлігі жай ғана мазасыздық тудырады. Осы зиянкестерді бақылау үшін санитарияны жақсарту, қоқысқа бақылау орнату, олардың тіршілік ортасын өзгерту, сондай-ақ репелленттер, өсуді реттегіштер, тұзақтар, жемдер және пестицидтер қолданылады.
Жәндіктерді физикалық бақылау
Жәндіктерді физикалық бақылау – жәндіктер мен кеміргіштер сияқты зиянкестерді ұстау немесе өлтіруді қамтиды. Тарихи тұрғыдан алғанда, жергілікті тұрғындар немесе ақы төленген тышқан аулаушылар иттер мен тұзақтарды пайдаланып кеміргіштерді ұстап, өлтірген. Шаруашылық деңгейінде, шыбықтарды ұстау үшін жабысқақ қағаздар қолданылады. Ірі ғимараттарда жәндіктерді ұстау үшін фермондар, синтетикалық ұшқыш химиялық заттар немесе ультракүлгін сәулелер сияқты құралдар қолданылуы мүмкін; кейбіреулерінде оларды өлтіру үшін жабысқақ негіз немесе электрленген тор болады. Көбінесе, тарақандарды бақылау және кеміргіштерді ұстау үшін желім тақталар қолданылады. Кеміргіштерді тиісті әзірленген серіппелі тұзақтармен өлтіруге болады және оларды басқа жерге көшіру үшін торға қамауға болады. Тальк немесе «із шаңын» ғимараттар ішіндегі кеміргіштердің қозғалыс жолдарын анықтау үшін, ал акустикалық құрылғыларды құрылымдық ағаштардағы қоңыздарды анықтау үшін пайдалануға болады. Ең көп қолданылатын оқ патроны – №12 оқпен зарядталған .22 Long Rifle. Шамамен 100 метр қашықтықта, яғни ең тиімді қашықтықта, стандартты мылтықтан шыққан оқ диаметрі шамамен 100 мм болады. Marlin Model 25MG сияқты арнайы тегіс ұңғылы мылтықтар .22 WMR оқ-дәрілерін пайдаланып, 15 немесе 20 метрге дейін тиімді оқтарды шығарады, олар 1/8 унция №12 оқты пластик капсулаға салып ұстайды.
Уытты жем
Уытты жем – тышқандарды, егешқұстарды, құстарды, шұбарларды, шаяндарды, құмырсқаларды, тарақандарды және басқа да зиянкестерді бақылаудың жиі қолданылатын әдісі. Негізгі ұсақ түйіршіктер немесе басқа да құрамында нысаналы түрлерге тартымды тағамдық заттар мен тиімді у бар. Құмырсқалар үшін жұмысшыларының затты колонияға қайтарып әкелуіне уақыт беру үшін баяу әсер ететін у керек, ал шыбындар үшін жұмыртқа салу мен көшкін тудырудың алдын алу үшін жылдам әсер ететін зат қажет. 1885 жылы «Scientific American» журналында жаңа қияр қабықтарын қолдану арқылы тарақандардың көбеюін тиімді жою туралы мақала жарияланған. Варфарин дәстүрлі түрде кеміргіштерді өлтіру үшін қолданылған, бірақ көптеген популяцияларда осы антикоагулянтқа төзімділік пайда болған, сондықтан дифенакуммен алмастыруға болады. Бұл жинақы улар, сондықтан жемдегіштерді үнемі толықтырып отыру қажет. Уытталған ет ғасырлар бойы қасқырлар сияқты жануарларды өлтіру үшін пайдаланылған. Бірақ уытталған өлекселер тек нысаналы түрлерді ғана емес, сонымен қатар көптеген өлексе жейтін жануарларды да өлтіреді. Израильде егістік зиянкестерін улау кезеңінде жыртқыштардың саны қырылып кетуге жақын болған.
Фумигация
Фумигация – бұл ағаш бұрғышы қоңыздар сияқты зиянкестерді жою үшін құрылысты герметикалық түрде жабу немесе шатыр сияқты ауа өткізбейтін жабынмен қоршау, содан кейін 24–72 сағатқа дейін сұйық инсектицидпен тұмандыту әдісі. Бұл процедура қымбатқа соғады және ыңғайсыз, себебі емдеу кезінде құрылысты пайдалануға болмайды, бірақ ол зиянкестердің тіршілік циклының барлық сатысын жояды. Балама ретінде кеңістіктік өңдеу қолданылады, ол ғимарат ішіндегі атмосфераға сұйық инсектицидті шашырату үшін тұманды немесе майыстыру арқылы жүзеге асырылады, бұл эвакуациялауды немесе герметикалық жабуды қажет етпейді және ғимараттағы көптеген жұмыстарды жалғастыруға мүмкіндік береді, бірақ бұл жағдайда инсектицидтің ену тереңдігі төмендейді. Ұзақ мерзімді қалдық әсерді азайту үшін көбінесе контактілі инсектицидтер қолданылады. Бұл техника жаңа әлемдегі бұрандалы құрт, цеце құсының кейбір түрлері, тропикалық жеміс құрттары, қызыл құрт және балыққұрт сияқты зиянкестерге қарсы сәтті қолданылған. 1970 жылдардың басында егеуқұйрықтарды бақылау үшін U 5897 (3 хлоро-1,2 пропандиол) препаратымен зертханалық зерттеулер жүргізілді, бірақ олар сәтсіз аяқталды. 2013 жылы Нью-Йорк қаласында стерилизациялық тұзақтарды сынақтан өткізу нәтижесінде егеуқұйрықтардың саны 43%-ға азайды.
Оқшаулау
Борон – бұған дейін қолданылып келе жатқан пестицид, оны целлюлозалық жылуоқшаудың қағаз талшықтарына белгілі бір мөлшерде сіңіру арқылы құмырсқалар, тарақандар, термиттер және басқа да өзін-өзі тазалайтын жәндіктерді механикалық жолмен өлтіруге қол жеткізуге болады. Ғимараттың шатыры мен қабырғаларына жылуоқшау қосу, оқшаулаудың белгілі артықшылықтарымен қатар, кең таралған зиянкестерді бақылауға мүмкіндік береді, мысалы, берік жылулық қабық және дыбысты өшіру қасиеттері. АҚШ-та EPA осы типтегі жалпы қолданылатын пестицидтерді реттейді, оларды тек лицензияланған зиянкестермен күресу мамандары ғана зиянкестермен күресудің кешенді бағдарламасының бөлігі ретінде сатуға және орнатуға рұқсат береді. Боронды немесе EPA тіркелген пестицидтерді жылуоқшауға қосу оны пестицид деп тануға жеткіліксіз. Дозасы мен қолдану әдісі мұқият бақыланып, қадағалануы тиіс.
Қалалық кеміргіштерді бақылау
Қалаларда кеміргіштерді бақылау өте маңызды. Нью-Йорк қаласы және штаттың басқа қалалары 1970 жылдардың басында кеміргіштер санын күрт азайтты. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі тоғыз кеміргіштерге қарсы препараттарға қатысты қауіпті азайту жөніндегі ұсынылған шешімінде былай деп көрсетеді: "Егер кеміргіштерге қолайлы жағдайлар өзгертілмесе, тіпті оларды жою да жаңа популяциялардың бұл жерге қайта оралуына тосқауыл қоймайды". АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі кеміргіштерді табиғи жолмен бақылау және тұрғын үйлерде оларды қауіпсіз ұстап, содан кейін жабайы табиғатқа босату бойынша ұсынымдар берді. Адамдар кейде кеміргіштердің келтіретін зиянды азайту үшін қайтаратын заттарды қолданады. Абиес балсамеа ағашынан алынған балсамық шырша майы – Қоршаған ортаны қорғау агенттігі бекіткен, зиянды емес кеміргіштерді қайтаратын зат. Акация поликантаның кампилаканта кіші түрінің тамыры жануарларды, соның ішінде егеуқұйрықтарды қуып шығаратын химиялық заттар бөліп шығарады.
Шөптер
Жерорта теңізінің ұн көбелі, үнділік астық көбелі, темекі қоңызы, дәріхана қоңызы, шатасқан ұн көбелі, қызыл ұн көбелі, саудалық астық көбелі, арақарылы астық көбелі, бидай қоңызы, жүгері қоңызы және күріш қоңызы сияқты жәндіктер ұн, жарма және макарон сияқты сақталған құрғақ тағамдарға зарар келтіреді. Пестицидтерді тамаққа жақын қолдану қауіпті болғандықтан, кез келген жәндікті өлтіру үшін төрт күнге тоңазыту немесе жарты сағат пісіру сияқты балама әдістерді қолдану керек.
Киім көбелектері
Киім көбелектерінің (негізінен Tineola bisselliella және Tinea pellionella) личинкалары маталар мен кілемдерді, әсіресе сақталған немесе ластанғандарын жейді. Ересек аналықтары жүн, жібек, түк, мақта және зығыр қосылған маталарға жұмыртқа салады. Дамып келе жатқан личинкалар қорғаныш жіптер тоқиды және матаны шайнап, тесіктер мен нәжіс қалдықтарын қалдырады. Зақым көбінесе жасырын жерлерде, киімнің жағалары мен тігістерінің астында, жиһаздың бүктемелерінде және жарықтарында, кілемдердің жиектерінде және жиһаздың астында шоғырланады. Бақылау шараларына ауа өткізбейтін контейнерлерде сақтау, киімді мерзімді түрде жуу, тұзақтар қолдану, тоңазыту, қыздыру және химиялық заттарды пайдалану жатады. Матылдар 1,4 дихлорбензол сияқты ұшпа жәндіктерді қорқытатын заттарды қамтиды, бұл ересектерді тоқтатуға көмектеседі, бірақ личинкаларды өлтіру үшін перметрин, пиретроидтар немесе басқа инсектицидтер қажет болуы мүмкін. Жәндіктердің көбеюін басқару қиын, мүмкіндігінше оларды жою және санитарлық жағдайды жақсартуға негізделеді, қажет болған жағдайда пестицидтер қолданылады. Қоңыздар сырттан ұшып келуі мүмкін, ал личинкалары құрт-құйрықтар, шаң-тозаң, вакуум тазартқыштарының ішіндегі түктермен қоректене алады. Қоймалар мен мұражайларда проблемаларды анықтау үшін тиісті феромондармен тартылған жабысқақ тұзақтарды қолдануға болады, ал дұрыс қолданғанда қыздыру, тоңазыту, инсектицидпен шашырату және фумигация жәндіктерді өлтіреді. Көбелектердің шабуылынан қорғану үшін сезімтал заттарды таза, ауа өткізбейтін контейнерлерде сақтауға болады. Сондай-ақ, қаптамаларға, қағазға, мұқабаларға және желімге жеміс жейтін әртүрлі қоңыздар да зиян келтіреді. Олар кішкентай тесіктер және нәжіс қалдықтарынан туындаған дақтар сияқты физикалық зақымдарды қалдырады. Кітап зиянкестеріне қора жәндігі, қара кілем қоңызының личинкалары және дәріхана қоңызы жатады, олар былғары мұқабалы кітаптарға шабуыл жасайды, ал киім көбелегі мен қоңыр үй көбелегі мата мұқабалы кітаптарға шабуыл жасайды. Мұндай шабуылдар көбінесе тарихи кітаптармен байланысты, өйткені қазіргі заманғы кітап мұқабасы материалдары осы типтегі зақымдануға аз бейім. Шабуылдың белгілері кішкентай кітап шаңы мен жәндіктердің қалдықтары түрінде болуы мүмкін. Зақым кітаптың омыртқасының, беттердің шеттері мен мұқабасында шоғырлануы мүмкін. Шабуылдың алдын алу үшін кітаптарды салқын, таза және құрғақ жерде, ылғалдылығы төменде сақтау және оларды мерзімді түрде тексеру қажет. Емдеу ұзақ мерзімге тоңазыту арқылы жүзеге асырылуы мүмкін, бірақ кейбір жәндік жұмыртқалары өте төзімді және төмен температурада ұзақ уақыт тірі қалуы мүмкін.
Термит
Үйлерге жақын орналасқан термит колониялары жер астындағы галереяларын кеңейтіп, үйлерге кіру үшін саз түтіктерін салады. Бұл жәндіктер көзге көрінбей, құрылымдық және сәндік ағаштарды, сондай-ақ картон, пластик және жылу оқшаулағыш материалдарды жеп бұзады, сыртқы қабаттарын бұзбай. Олардың болуы көбінесе көктемде қанатты жәндіктер пайда болып, үй ішінде ұшып жүргенде байқалады. Білікті маманмен құрылыстарды жүйелі түрде тексеру термиттердің қызметін зақым ауқымды болмас бұрын анықтауға көмектеседі. Термиттерді тексеру және бақылау маңызды, себебі термит аладтары (қанатты көбеюшілер) әрқашан құрылыстың ішінде жиналмайды. Бақылау және жою – бұл ғимараттан жәндіктерді шығарып тастау және ішіндегілерді өлтіруді қамтитын кәсіби жұмыс. Топыраққа қолданылатын сұйық термицидтер термиттердің ғимаратқа кіруіне тосқауыл жасайтын химиялық кедергі құрайды, ал улағыш жемдер де қолданылуы мүмкін; оларды азық іздеп жүрген жәндіктер жейді, содан кейін оларды ұяға қайтарып, колонияның басқа мүшелерімен бөліседі, нәтижесінде колония бірте-бірте қырылады.
Кіршіктер
Кірпіктер – Culicidae тұқымдасына жататын, шыбыққа ұқсас жәндіктер. Көптеген түрлерінің аналықтары қанмен қоректенеді, ал кейбіреулері безгек және басқа да ауруларды таратушы болып табылады. Бұрын оларды ДДТ және басқа да химиялық заттарды қолдану арқылы бақылауға алған, бірақ осы инсектицидтердің қоршаған ортаға тигізетін зиянды әсерлері анықталғаннан кейін басқа бақылау әдістері қолданыла бастады. Бұл жәндіктер көбею үшін суға мұқтаж, сондықтан алғашқы бақылау шарасы – батпақтарды кептіру және тұрған судың жиналуын азайту арқылы көбеюге қолайлы орындарды шектеу болып табылады. Басқа тәсілдерге балық немесе басқа да жыртқыштарды пайдалану арқылы дернәсілдерді биологиялық бақылау, генетикалық бақылау, патогендерді енгізу, өсуді реттейтін гормондар, феромондарды тарату және кірпіктерді ұстау кіреді.
Әуеайлақтарда
Құстар ұшақтар үшін маңызды қауіп төндіреді, бірақ оларды әуежайлардан алшақтату қиын. Бірнеше әдіс зерттелді. Құстарды мас ететін заттар қосылған жеммен тамақтандырып, оларды естен шығаруға әрекет жасалды. Әуежайлардағы шөпті қысқа қырқудың орнына ұзын қалдыру құстарды қайтарады. Дыбыстық торлар сынақтан өтуде; олар құстарға алаңдататын дыбыстар шығарып, құстарды әсер еткен аймақтардан ұзақ ұстауға көмектеседі.
Бағыт және заңнама
Пестицидтер мен химиялық заттарды қолдануға рұқсат етілген әдістер, сақтау шарттарына қатысты ережелер мен заңнамалар елден елге өзгеше келеді, көбінесе әр штат немесе аумақпен заңдық реттеледі.