Кіріспе

Өрттен болатын залалдың алдын алу

Өрт сөндіру – өртке қарсы күрес және оны сөндіруге бағытталған мамандық. Өрт сөндірумен айналысатын адам өрт сөндіруші немесе өртке қарсы қызметкер деп аталады. Өрт сөндірушілер әдетте жоғары деңгейдегі техникалық дайындықтан өтеді. Бұл құрылыс өртін сөндіру және орман өртін сөндіруді қамтиды. Арнайы дайындыққа ұшақтардағы өрт сөндіру, кемелердегі өрт сөндіру, әуеден өрт сөндіру, теңіздегі өрт сөндіру және тікелей жақыннан өрт сөндіру кіреді. Өрт сөндіру – қауіпті мамандық, себебі жанғыш материалдардан пайда болатын зиянды орта туындайды. Басты қауіптер – түтін, оттегінің жетіспеуі, жоғары температура, улы атмосфера және күшті ауа ағындары. Осындай қауіптермен күресу үшін өрт сөндірушілер өздерімен бірге жеке тыныс алу аппаратын алып жүреді. Қосымша қауіптерге құлау – белгісіз жоспарлаулар немесе шектеулі кеңістіктерде, көру мүмкіндігі шектеулі қираған қалдықтар арасында қозғалу кезіндегі тұрақты қауіп, сондай-ақ улы ортада туындайтын проблемаларды күшейте алатын құрылымдық құлдырау жатады. Өрт сөндіру операциясының алғашқы қадамы – өрттің басталу орынды іздеу және нақты қауіптерді анықтау үшін барлау жүргізу. Өртті сумен, отынды немесе тотықтырғышты жою арқылы, немесе химиялық жалынды басу арқылы сөндіруге болады. Алайда, өрттер май, қағаз, электрлік және т.б. сияқты элементтерге байланысты жіктелетіндіктен, өрт сөндірудің нақты түрі қажет болуы мүмкін. Жіктеу өрт сөндіру құрылғысының қай өрт түріне арналғанына байланысты жасалады. АҚШ-та өрт түрлерін Ұлттық өрттен қорғау қауымдастығы сипаттайды.

Тарих

Ең алғашқы белгілі өрт сөндірушілер Рим қаласында болған. 60 жылы император Нерон қаланың қырауылдық өрттен кейін Римді қорғау үшін "Vigiles" (Қырауылдар корпусы) құрды. Ол қақпақтармен және балталармен жабдықталған 7000 адамнан тұратын, өрттермен күресіп, сонымен қатар полиция қызметін атқарған.

Тарихи тактика мен құралдар

Біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырда Александриялық грек Ктезивий сифон деп аталатын қос әсерлі сорғы жасады. Су камерада көтерілген кезде, ол ішіндегі ауаны қысып, суды құбыр мен саптама арқылы үздірілмейтін ағынмен шығаруға мәжбүр етті. Римдегі алғашқы өрт сөндіру бригадасын Марк Лициний Красс құрды. Римде өрттер дерлік күнделікті орын алатын, ал Красс Римде өрт сөндіру қызметі болмағанын пайдаланып, 500 адамнан тұратын жеке бригадасын құрды. Олар алғашқы дабыл естілгенде өртенген ғимаратқа асыға барушы еді. Бірақ, оқиға орнына келген соң, өрт сөндірушілер ештеңе істемей, Красс қиын жағдайдағы үй иесіне өртенген ғимаратты өте төмен бағаға сатып алуды ұсынды. Егер иесі мүлікті сатуға келіссе, оның адамдары өртті сөндіретін; егер иесі бас тартса, олар ғимаратты толығымен өртеуге рұқсат беретін. Осылайша көптеген мүлікті сатып алғаннан кейін, ол оларды қайта жаңартып, көбінесе бастапқы иелеріне немесе жаңа жалдаушыларға жалға берді.

Сменалық сағат

Толық уақытты мансаптық өрт сөндірушілер көбінесе 24 сағаттық ауысым кестесімен жұмыс істейді, бірақ кейбір өрт сөндіру бөлімдері 8 немесе 12 сағаттық ауысымда жұмыс істейді. Австралиялық өрт сөндірушілер 10/14 ауысыммен жұмыс істейді, онда күндізгі ауысым 10 сағат, ал түнгі ауысым 14 сағат жұмыс істейді. Өрт сөндірушілер кезекпен алмасып жұмыс істейді. Әдетте, 24 сағаттық ауысымнан кейін екі күндік демалыс беріледі. Бас офицер өрт немесе төтенше жағдай кезінде өрт сөндірушілерге жауапты болады және өрт немесе басқа да төтенше жағдаймен тиімді күресу кезінде жалпы жағдайды басқару мен бақылау міндеті жүктеледі. Мысалы, олардың міндеттеріне өрт дабылын тексеру (өрт бар-жоқ екенін анықтау және болған жағдайда оның қандай екенін білу), өрт сөндіру бөлімімен байланыс орнату, ғимараттан эвакуацияны ұйымдастыру, галон және су шашыратқыштары сияқты өрт сөндіру құралдарын іске қосу немесе іске қосуды кейінге қалдыру (жалған дабыл жағдайында), өрт сөндіру бөлімін қарсы алу және оларды дабыл келген жерге немесе өртке қауіпсіздік немесе құлыпталған есіктерден өткізіп алып бару, сондай-ақ қажет болған жағдайда өрт сөндіру бөлімі келгенше өртті сөндіру кіреді.

Өрт сөндірушілердің қауіпсіз аймағы туралы нұсқаулар

АҚШ Орман шаруашылығы қызметі өрт сөндірушілердің оттан сақтану үшін ұстануы тиіс ең аз қашықтық туралы нұсқаулар жариялайды. Ұлттық өртке қарсы координациялық тобының "Төтенше жағдайларға жауап беру жөніндегі кішкентай нұсқаулықта" былай делінген: "Қауіпсіз аймақ – өрт сөндірушінің өрттен қорғаныш құралдарынсыз (баспанасыз) аман қалуы мүмкін болатын аймақ" және ол "оттың ең үлкен үздіріліссіз жалынының биіктігінен кемінде төрт есе көп болуы керек". Дегенмен, бұл көрсеткіш тек сәулелі жылудың әсерін ескереді, ал топография мен желді ескермейді. Қауіпсіз аймақтар табиғи нысандар, мысалы, тас құлаған жерлер, шалғынды далалар және өзен арналары болуы мүмкін; сондай-ақ, адам жасаған нысандар, мысалы, тұрақтар немесе механикалық тәсілдермен өсімдіктерден тазартылған аймақтар да болуы мүмкін.

Қалдықтарды тазалау кезінде

Өрт сөндірілгеннен кейін өрт қалдықтарын тазалау жұмысшылардың қауіпсіздігі мен денсаулығына қатысты бірнеше тәуекел тудырады. Өрттен қалған қалдықтарда көптеген қауіпті заттар кездеседі. Кремний бетоннан, шатыр плиткаларынан немесе табиғи түрде кездесуі мүмкін. Кремний шаңына кәсіби жолмен ұшырау силикоз, өкпе қатерлі ісігі, өкпе туберкулезі, тыныс жолдарының аурулары және басқа да тыныс алу жүйесіне қатысты емес ауруларға әкелуі мүмкін. Асбесттің жұтылуы асбестоз, өкпе қатерлі ісігі және мезотелиома сияқты түрлі ауруларға себеп болуы мүмкін. Металлға ұшырау көздеріне күйген немесе балқыған электроника, автомобильдер, тоңазытқыштар, пештер және т.б. жатады. Өрт қалдықтарын тазалаушылар осы металдарға немесе олардың жану өнімдеріне ауа арқылы немесе тері арқылы ұшырауы мүмкін. Бұл металдар бериллий, кадмий, хром, кобальт, қорғасын, марганец, никель және тағы да басқаларын қамтиды. Өрт тазалаудың қауіпті жағдайларына өрт сөндірілген қалдықтардың қайтадан тұтанбауы, зақымдалған немесе ашық қалған электр сымдарынан электр тогының соғуы, немесе судың электр жабдықтарымен жанасуы кіреді. Өртке түскен құрылыстар тұрақсыз болуы мүмкін және кенеттен құлау қаупі бар. Өрт тазалау үшін стандартты жеке қорғаныс құралдарына қатаң бас киімдер, қорғаныш көзілдіріктері немесе қауіпсіздік көзілдіріктері, ауыр жұмыс қолғаптары, құлаққаптар немесе басқа да есту қабілетін қорғау құралдары, болат ұштар бар аяқ киімдер және құлаудан қорғау құрылғылары жатады. Электр жарақатының алдын алу шараларына барлық электр желілері толығымен өшірілгеніне көз жеткізгенге дейін олардың тоқпен жүргендігін ескеру, электр кері байланысын болдырмау үшін электр желілерін жерге қосу және тиісті жеке қорғаныс құралдарын пайдалану кіреді.

Өрт сөндіру туралы ғылым

Өртті немесе жалынды бастау және сақтау үшін төрт элемент қажет: температура, отын, тотықтырғыш (қышқылтек) және химиялық реакция. Өрттің кез келген төрт құрауынан біреуін жою арқылы сөндіруге болады.

Суды пайдалану

Өрт сөндірудің бір әдеттегі тәсілі – оны сумен шашу. Судың екі қызметі бар: ол отқа тигенде буланады, ал бұл бу оттегіні ығыстырады (су буының көлемі сұйық судан 1700 есе артық, ол 4000 еседен астамға кеңейеді). Бұл отты жануға қажетті заттан айырып, сөндіреді. Судың отқа тікелей шашылуы, оның булануына дейін оттың ошағына көп мөлшерде жетуін қамтамасыз етеді. Күшті шашылу механикалық әсерге де ие болуы мүмкін; ол жанғыш затты таратып, оттың қайта тұтанбауына себеп болады. Шашылу әрқашан бетке немесе нысанға бағытталған. Осы себепті бұл стратегия кейде екі өлшемді немесе 2D шабуыл деп аталады. Ашыққан отқа ауа үздіксіз жеткізіледі, ал адамдар үшін қауіп-қатер шектеулі, себебі олар одан алыстай алады, бірақ орман немесе бұта өрттері кезінде оттың жалынына оңай оралу қаупі бар. Дегенмен, үйлер немесе газ баллондары сияқты нақты нысандарды инфрақызыл сәулеленуден қорғау үшін, от пен нысан арасына тарақша тәрізді шашылу қолдану қажет болуы мүмкін. Түтін немесе уытты газдарды жұту қаупі болғандықтан, көбінесе тыныс алу аппараты қажет болады.

Жабық көлемдегі өрт

1970 жылға дейін өрттер әдетте олардың өшу кезеңінде, ашық алаңдағы өрттерге қолданылатын стратегиямен сөндірілді. Қазір өрт сөндірушілер өрт орнына ертерек жетеді және ғимараттардың құрылымындағы өзгерістерге байланысты өртке қарсы күрес басталғанда шабуылдайды. Жылу оқшаулағыштың кеңінен қолданылуы жылуды шектейді, ал қазіргі заманғы материалдар, әсіресе полимерлер, дәстүрлі материалдар – ағаш, гипс, тас және кірпіштерге қарағанда әлдеқайда көп жылу бөледі. Мұндай жағдайларда кері соққы мен жанудың күшті өрбу қаупі артады. Жапсырылған кеңістікте өрттің ошағына тікелей су шашудың жағымсыз салдары болуы мүмкін: судың күші алдындағы ауаны итеріп, су жеткенге дейін отқа қосымша оттегі жеткізеді. Ең маңызды мәселе – жалынмен күресу емес, өртті бақылау; мысалы, түтінді салқындату арқылы оның таралуын және алыс жерлерде өрттің пайда болуын болдырмау, сондай-ақ адамдардың, оның ішінде өрт сөндірушілердің өміріне қауіпті жағдайлардың туындауына жол бермеу. Егер өрт басталган ғимараттан тысқары таралып, тұтас ауданды қамтыса, ол "өрт сөндіруге келмейтін жағдай" деп аталады. Бүгінде мұндай өрт – өрт сөндіру қызметінің күшіне бағынбайтын ірі өрт. Өрттің күшін басу үшін оның ошағына шабуыл жасамас бұрын оны салқындату қажет. Бұл стратегияны бастапқыда швед ғалымдары Матс Розандер мен Кристер Гизелссон жасаған, ал 1984-1994 жылдар аралығында Лондонның жұмысты қоршаған батыс аймағында он жыл бойы қолданысқа енгізгеннен кейін Лондон өрт сөндіру қызметкері Пол Гримвуд оны бейімдеді және "үш өлшемді немесе 3D шабуыл" деп атады. Диффузиялық спрейді алғаш рет 1950 жылы Мемфисте өткен Өрт сөндіру бөлімдерінің оқытушылар конференциясында (FDIC) Паркерсбург өрт сөндіру бөлімінің бастығы Ллойд Лейман ұсынды. Гримвудтың жетілдірілген 3D шабуыл стратегиясын қолдану арқылы алдымен төбеге қысқа импульстармен диффузиялық спрей шашыратылады. Бұл түтінді салқындатады, соның салдарынан ол тарағанда өртеніп кету ықтималдығы төмендейді. Газ салқындағанда тығыздығы артады (Чарльз заңы); осылайша, түтіннің жылдамдығы да төмендейді және су буының "қайта өршуіне" жол бермейді. Сонымен қатар, диффузиялық спрей "су буынан тұратын аспан" құрайды, ол "жанудың күшті өрбуына" (ыстық газдардың төбедегі жалындарды құрауы) жол бермейді. Суды тек қысқа импульстармен шашу керек, әйтпесе шашырату тепе-теңдікті бұзады және газдар қабатталғаннан гөрі араласа бастайды: ыстық газдар (төбеде) бөлмеде қозғалады, ал едендегі температура көтеріледі, бұл өрт сөндірушілер үшін қауіпті. Балама ретінде, ауаға әріптер салу сияқты ("қаламмен сурет салу") бүкіл кеңістікті сумен шашыратып салқындатуға болады. Қалалық өртті сөндірудің қазіргі заманғы әдістері бастапқыда судың көп мөлшерін пайдалануды талап етеді, мысалы, әр өрт сөндіру шланғысы үшін 500 л/мин. Мақсат – өрттің таралуын тоқтату және түтінді азайту үшін бастапқыда мүмкіндігінше көп жылуды сіңіру. Егер ағын тым аз болса, салқындату жеткіліксіз болады және пайда болатын бу өрт сөндірушілерді күйдіруі мүмкін (қысымның төмендеуі тым аз және бу оларға қарай қайта соғылады). Парадоксалды болғанымен, тиімді өрт сөндіру шланғысы және тиімді стратегия (диффузиялық спрей, ұсақ тамшылар) бар күшті ағын судың аз мөлшерін қажет етеді. Себебі температура төмендегеннен кейін, өрттің ошағын тікелей сөндіру үшін шектеулі мөлшерде су жеткілікті. Мысалы, тұрғын бөлме үшін қажетті су мөлшері шамамен 60 л (15 галлон) болып бағаланады. Француз өрт сөндірушілері 1970 жылдары баламалы әдіс қолданды: су буын атмосферасын құру және өртті сөндіру үшін ыстық қабырғаларды сумен шашу. Бұл әдіс қауіпті болғандықтан енді қолданылмайды; құрылған қысым ыстық газдар мен буды өрт сөндірушілерге қарай итеріп, ауыр күйіктерге әкелді және ыстық газдарды басқа бөлмелерге итеріп, онда жаңа өрттер пайда болуына мүмкіндік берді.

Өрт сөндіру

Кейбір жағдайларда суды пайдалану ұсынылмайды. Себебі, кейбір химиялық заттар сумен әрекеттесіп, уытты газдар бөліп шығарады, немесе суға тиген кезде (мысалы, натрий) жануы мүмкін. Тағы бір мәселе – кейбір заттар судың үстінде қалады, мысалы, көмірсутектер (бензин, май және спирт сияқты); жанар қабат отпен таралуы мүмкін. Егер қысымды отын бакі қауіпті өртке ұшыраса, оны салқындату үшін су шашудан туындауы мүмкін ыстық соққыдан сақтау қажет; нәтижесіндегі қысымның төмендеуі BLEVE (қайнап жатқан сұйықтықтың кеңейіп жарылуы) тудыруы мүмкін. Электр өртін сумен сөндіруге болмайды, себебі су тоқ өткізгіш ретінде әрекет ете алады. Мұндай жағдайларда отты тұншықтыру қажет. Бұл әртүрлі тәсілдермен жасалуы мүмкін. Отынмен реакцияға түсетін химиялық заттарды жануды тоқтату үшін қолдануға болады. Өрт сөндіру шланғысынан су негізіндегі өрт сөндіру көбігін қолдану арқылы ауадағы оттегіні отыннан бөлуге болады. Көмірқышқыл газы, галоген немесе натрий бикарбонаты қолданылуы мүмкін. Өте кішкентай өрттерде және басқа сөндіру құралдары болмаған жағдайда, жалынды өрт сөндіру көрпесімен жабу отқа оттегінің ағынын тоқтатуы мүмкін. Пештегі қазанды қақпақпен жауып, оны сол жерде қалдыру – отты сөндірудің қарапайым және көбінесе тиімді тәсілі.

Өрттің тактикалық желдетуі немесе оқшаулауы

Өрттің басты қауіптерінің бірі – түтін, себебі ол жылу мен улы газдарды тасымалдайды және көруді қиындатады. Жабық кеңістікте (ғимаратта) өрт болған жағдайда екі түрлі стратегия қолданылуы мүмкін: өртті оқшаулау немесе желдету. Пол Гримвуд 1980 жылдары өрт сөндірудің осы аспектісіне дұрыс ойластырылған тәсілді қолдануға шақыру мақсатымен тактикалық желдету тұжырымдамасын енгізді. Уоррингтон өрт зерттеу кеңесшілерімен жұмыс істегеннен кейін (FRDG 6/94) оның терминологиясы мен ұғымдары Ұлыбританияның өрт сөндіру қызметтері тарапынан ресми түрде қабылданды және қазір Ішкі істер министрлігінің жаңартылған оқу құралдарында (1996–1997) көрсетілген. Гримвудтың 1991 жылғы біріктірілген стратегиясының бастапқы анықтамасында «тактикалық желдету – бұл өрт сөндірушілердің өрт кезінде ішкі құрылымдағы өрт сөндіру операциялары кезінде тактикалық бақылауды алу үшін қолданатын желдету немесе оқшаулау (изоляция) әрекеттері» делінген. Желдетуді дұрыс қолданғанда өрт қауіпсіздігі жақсарады, өрт сөндіріледі және мүлікті сақтауға мүмкіндік туады, себебі өрттің тұтқынға алынған адамдар мен заттардан алыстауына көмектеседі. Көптеген жағдайларда құрылымдық өрт сөндіру кезінде өрт болатын бөлмеге тікелей 4x4 фут көлемінде тесік жасалады. Бұл ыстық түтін мен газдардың тесіктен шығуына мүмкіндік береді, бөлмедегі жағдайды қалыпқа келтіреді. Желдетуді ішкі өртпен үйлестіру маңызды, өйткені желдету тесігінің ашылуы отқа көбірек ауа, демек, оттегі береді. Сондай-ақ, желдету «өртті жақын жердегі ашық жерлерге бағыттап таралуын шектейді және өрт сөндірушілерге өртке қауіпсіз шабуыл жасауға мүмкіндік береді», түтін, жылу және судан келтірілетін зиянды азайтады. Оң қысымды желдету (ОҚЖ) ғимараттың бір бөлігінде артық қысым жасау үшін желдеткішті пайдаланудан тұрады. Бұл қысым түтін мен жылуды ғимараттан шығарып, құтқару және өрт сөндіру жұмыстарын жеңілдетеді. Түтін шығу үшін арнайы тесік болуы керек, ғимараттың құрылымын жақсы білу керек, түтіннің қайда кететінін болжау керек және желдетуді қамтамасыз ететін есіктерді тіреу арқылы ашық ұстау керек. Бұл әдістің басты қаупі – ол өртті жеделдетуі немесе тіпті жарылысқа әкелуі мүмкін, мысалы, егер түтін мен жылу тұйыққа тіреліп қалса. Гидравликалық желдету – бұл тұманды спрей режимін пайдалана отырып, құрылыстың ішіндегі су ағынын терезеден сыртқа бағыттау процесі. Дабыл деңгейлері, әдетте, қандай ресурстарды жұмылдыру керектігін анықтау үшін жауап беру деңгейлерін анықтау үшін қолданылады. Мысалы, құрылымдық өртке жауап беру келесі жабдықты қамтиды: төрт өрт машинасы/сорғы компаниясы, бір жүк машинасы/саты/әуе/көп мақсатты компания және бір батальон бастығының тобы. Бұл бастапқы дабыл немесе қорап дабылы деп аталады. Сол оқиға үшін жұмыс істейтін өртке сұраныс әуе/жарық бөлімшелерін және бас офицерлерді/өрт командаларын (егер бастапқы жөнелтуде көзделмесе) талап етеді. Бұл бірінші дабылға жауап беруді қамтиды. Екінші және келесі дабылдар екі өрт машинасы және бір жүк машинасы компаниясын шақырады. «Дабыл» терминінің қолданылу себебі – оқиға командирі қажетті әрбір техникалық құралды тізімдеуге міндетті емес. Ол жай ғана «Маған екінші дабыл беріңіз» деуі мүмкін, «Маған жүк машинасы және екі өрт машинасы беріңіз» деп айтқанның орнына, олардың қайдан келу керектігін сұрап. Өрттерді жіктеу өрт сөндіру бөлімдері арасында әртүрлі болуы мүмкін. Бір бөлім үшін бір дабыл екінші бөлім үшін екінші дабыл болуы мүмкін. Жауап беру әрқашан өрттің көлеміне және бөлімге байланысты.

Ұлыбритания

Ұлыбританиядағы өрт сөндіру қызметтерінде өрттің ауқымы қатысқан "өрт машиналарының" (қалыпты өрт сөндіру машиналарының) санымен өлшенеді. Мысалы, 4 машина қатысқан өрт "4 машиналық өрт" деп тіркеледі.