Кіріспе

Альфератц (Alpheratz) немесе Альфа Андромедасы (α Андромедасы, қысқартылған Альфа Анд) – Күннен 97 жарық жылы қашықтықта орналасқан, Андромеда шоқжұлдызының ең жарық жұлдызы, Бета Андромедасының мерзімді түрде көмескіленген кезде. Пегас шоқжұлдызының солтүстік-шығысында орналасқан, ол Пегас Ұлы Төртбұрышының сол жақ үстіңгі жұлдызы. Көзге жай қарағанда +2.06 шамамен жалпы көрінетін шағылысуы бар жалғыз жұлдыз сияқты көрінсе де, ол жақын орбитадағы екі жұлдыздан тұратын екіжұлдыздар жүйесі. Екі жұлдыздың жарқырағының химиялық құрамы ерекше, себебі оның атмосферасында сынап, марганец және галлий, ксенон сияқты басқа элементтердің жоғары деңгейі бар. Бұл белгілі ең жарқын сынап-марганец жұлдызы. Еуропалық білім орталықтарында бұл жұлдызды Альфератц (/æ/l/'/f/iː/r/æ/t/s/) немесе оған ұқсас жеңілдетілген Альферат, немесе аңыз сипаттамасының басқа бөлігі – Сирра (/s/ɪr/ə/) деп атаған. Осы үш атаудың шығу тегі – араб тіліндегі سرة الفرس surrat al faras, яғни «бие/жылқының кіндігі», кейін келетін дауыстыға байланысты жоғарыда көрсетілмеген қатты дауыссызды тартады. Жылқы гректердің қанатты жылқысы Пегасқа тең. Жұлдыз Пегас пен Андромеданың негізгі астеризмдерінің құрамында болып табылады. Жұлдыздардың дұрыс атауларын тізімдеу және стандарттау үшін. WGSN-нің 2016 жылғы шілдедегі алғашқы бюллетені Альфератцты негізгі жұлдыздың атауы ретінде бекітті. Кейбір ортағасырлық астрономдар бұл жұлдызды атау үшін қолданған басқа терминдер: راس المراة المسلسلة rās al mar'a al musalsala (тізбекке байланған әйелдің басы), al kaff al khaḍīb және kaff al naṣīr (имандылардың алақаны). Тізбекке байланған әйел Андромедаға сілтеме жасайды. Үнді ай зодиагында бұл жұлдыз, Пегас Ұлы Төртбұрышындағы басқа жұлдыздармен бірге (α, β және γ Пегаси), Пурва Бхадрапада және Уттара Бхадрапада накшатраларын құрайды. Сәйкесінше, α Андромедасының қытайша атауы 壁宿二 (Bì Sù èr). Бұл сондай-ақ аспандағы негізгі меридианды белгілейтін «Үш бағдарлаушының» бірі болып танылады, ал қалған екеуі – Бета Кассиопеясы және Гамма Пегасы. Оның ықпалымен туғандарға құрмет пен байлық сыйлайды деп сендірілген.

Жүйе

Жұлдыздың бақылаушыға қарай немесе одан алыс радиалдық жылдамдығы оның спектрінің қызыл немесе көк ығысуын өлшеу арқылы анықталады. Америкалық астроном Весто Слифер 1902-1904 жылдар аралығында мұндай өлшемдер сериясын жасап, α Андромеданың радиалдық жылдамдығы мерзімді түрде өзгеретінін анықтады. Ол оның шамамен 100 күндік периоды бар спектроскопиялық екі жұлдыздық жүйеде орбитада жүргенін қорытты. 1907 жылы Ханс Людендорф алдын ала орбитаны жариялады, ал кейін Роберт Хорас Бейкер одан да дәл орбитаны жариялады. Жүйенің әлсіз жұлдызы алғаш рет 1988 және 1989 жылдары Сяопей Пан және оның әріптестері Америка Құрама Штаттарының Калифорния штатындағы Маунт Уилсон обсерваториясындағы Mark III жұлдыздық интерферометрін пайдаланып интерферометриялық әдіспен анықталды. Бұл жұмыс 1992 жылы жарық көрді. Екі жұлдыздың жарықтығы арасындағы айырмашылықтың салдарынан оның спектрлік сызықтары 1990 жылдардың басына дейін байқалған жоқ, оларды Джоселин Томкин, Сяопей Пэн және Джеймс К. Маккарти 1991 және 1994 жылдар аралығында жасаған байқауларында және 1995 жылы жариялаған еңбектерінде анықтады. Оның кіші, әлсіз серігі, екіншілік жұлдыздың массасы шамамен 1,8 күн массасына тең, беттік температурасы шамамен 8500 К, ал барлық толқын ұзындығында өлшенгенде жарықтығы Күннің шамамен 10 есе. Бұл A типіндегі жұлдыз, оның спектрлік классы A3V деп бағаланған. 1914 жылы Баксандалл көптеген ерекше сызықтардың марганецден шыққандығын және μ Лепорис спектрінде ұқсас сызықтардың бар екенін атап өтті. 1931 жылы В. В. Морган спектрінде мангандан жасалған сызықтары бар 12 қосымша жұлдызды анықтады. Кейіннен осы жұлдыздардың көпшілігі атмосфераларында сынап, манган, фосфор және галлий сияқты элементтердің артық мөлшерде болатын химиялық ерекше жұлдыздар тобының – сынап-манган жұлдыздарының құрамына кіретіні анықталды. α Андромеда жағдайында, ең жарқын негізгі жұлдыз – сынап-манган жұлдызы, ол жоғарыда аталған элементтерден басқа ксенонның да артық мөлшерін қамтиды. 1970 жылы Жорж Мишо мұндай химиялық ерекше жұлдыздардың сәулелену таралуының нәтижесінде пайда болатынын болжады. Бұл теорияға сәйкес, атмосферасы тыныш жұлдыздарда кейбір элементтер гравитация күшінің әсерінен төмен түседі, ал басқалары сәулелену қысымымен бетке қарай итеріледі. Бұл теория сынап-манган жұлдыздарының химиялық ерекшеліктері сияқты көптеген байқалған химиялық ерекшеліктерді сәтті түсіндірді. Бірақ 1990-1994 жылдар аралығындағы байқаулар оның жарықтығының 0,01 шамадан кем өзгермейтінін көрсетті. Дегенмен, Адельман және оның әріптестері 1993-1999 жылдар аралығында жүргізілген және 2002 жылы жарияланған байқауларында оның спектріндегі 398,4 нм толқын ұзындығындағы сынап сызығының негізгі жұлдыз айналғанда өзгеретінін анықтады. Бұл оның атмосферасындағы сынаптың таралуы біркелкі емес болуына байланысты. Допплерлік бейнелеуді қолдану Адельман және басқаларға оның экваторға жақын бұлттарда шоғырланғанын анықтауға мүмкіндік берді. 2007 жылы жарияланған Допплерлік бейнелеу зерттеулері осы бұлттардың жұлдыздың бетімен баяу қозғалатынын көрсетті.

Байқау

α Андромедасының аспандағы орны сол жақта көрсетілген. Оны қарусыз көзбен көруге болады және теориялық тұрғыдан 60° оңтүстік ендігінен жоғарырақ барлық ендіктерде көруге болады. Тамыз бен қазан айлары аралығында кешкі уақытта солтүстік орта ендіктерден қарағанда аспанда жоғары болады.