Кіріспе

Оңтүстік жарты шардағы зодиак шоқжұлдызы – астрономиялық шоқжұлдыз.

Жұлдыздар

Көкшетау - бұл әлсіз шоқжұлдыз, оның 3-тен жоғары шамасы бар жұлдызы тек біреу ғана; оның альфа жұлдызының шамасы бар болғаны 3,6. Көкшетаудағы ең жарық жұлдыз - δ Capricorni, сондай-ақ Deneb Algedi деп аталады, оның шамасы 2,9, Жерден 39 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Денебола және Денеб сияқты басқа да бірнеше жұлдыз сияқты, ол араб тіліндегі "құйрық" (deneb) сөзінен шыққан; оның дәстүрлі атауы "ешкінің құйрығы" дегенді білдіреді. Денеб Алгеди - Beta Lyrae типіндегі өзгермелі жұлдыз (күндізгі екілік жұлдыз). Ол шамамен 0,2 шамаға 24,5 сағаттық кезеңмен өзгереді. Көкшетаудағы басқа да жарық жұлдыздардың шамасы 3,1 мен 5,1 аралығында. α Көкшетау - көпжұлдыз жүйесі. Жерден 109 жарық жылы қашықтықта орналасқан негізгі (α2 Cap) жұлдыз - 3,6 шамалы сары түсті алып жұлдыз; Жерден 690 жарық жылы қашықтықта орналасқан екінші (α1 Cap) жұлдыз - 4,3 шамалы сары түсті супергигант жұлдыз. Екі жұлдызды да қанағатты көзбен ажыратуға болады, және екеуі де көпжұлдыз жүйесі болып табылады. α1 Көкшетау 9,2 шамасындағы жұлдызбен бірге жүреді; α2 Көкшетау 11,0 шамасындағы жұлдызбен бірге жүреді; бұл әлсіз жұлдыз өзі 11 шамасындағы екі компоненті бар екіжүзді жұлдыз. Алгеди немесе Гиди деп те аталады, α Көкшетаудың дәстүрлі атаулары араб тіліндегі "қозы" сөзінен шыққан, бұл шоқжұлдыздың мифологиясына сілтеме жасайды. β Көкшетау - екіжүзді жұлдыз, сондай-ақ Dabih деп те аталады. Бұл жұлдыздың шамасы 3,1, ал Жерден 340 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Екінші жұлдыз - 6,1 шамасындағы көк-ақ түсті жұлдыз. Екі жұлдызды бинокльмен ажыратуға болады. β Көкшетаудың дәстүрлі атауы араб тілінен "қасапшының бақытты жұлдыздары" деген сөзден шыққан, бұл ежелгі арабтардың Көкшетаудың гелиакті көтерілуінде жасаған құрбандықтарына сілтеме. Жарық көзбен көретін тағы бір жұлдыз γ Көкшетау, кейде Nashira ("жақсы хабар әкелуші") деп аталады; бұл Жерден 3,7 шамалы 139 жарық жылы қашықтықта орналасқан ақ түсті алып жұлдыз. π Көкшетау - көк-ақ түстес 5,1 шамалы негізгі жұлдыз және 8,3 шамалы ақ түстес екінші жұлдызды екіжүзді жұлдыз. Ол Жерден 670 жарық жылы қашықтықта орналасқан, ал оның құрамдас бөліктері кішкентай телескоппен де ажыратылады.

Терең аспан нысандары

Көптеген галактикалар мен жұлдыздар шоғырлары Егізбалық шоқжұлдызында орналасқан. Месие 30 – NGC 7103 галактикалар тобының оңтүстігінде 1 градусқа орналасқан шарлы шоғыр. Бұл шоқжұлдызда NGC 6907 кең спиральді галактикасын да қамтиды. Messier 30 (NGC 7099) – 7,5 жұлдыздық шамасы бар, орталықтан жиынтықталған шарлы шоғыр. 30 000 жарық жылы қашықтықта, солтүстікке қарай созылатын жұлдыздар тізбегі бар, оны кішкентай әуесқой телескоптарында да көруге болады. Егізбалықта орналасқан галактикалардың бірі – HCG 87, ол Жерден 400 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан кем дегенде үш галактикадан тұратын топ (қызыл жылжуы 0,0296). Оның құрамында үлкен эллипстік галактика, спиральді галактиканың бетінен қарағандағы галактика және спиральді галактиканың шетінен қарағандағы галактика бар. Бетінен қарағандағы спиральді галактикада жұлдыздардың қалыптан тыс жоғары қарқынмен пайда болуы байқалады, бұл оның топтың бірімен немесе екеуімен өзара әрекеттесетінін көрсетеді. Сонымен қатар, үлкен эллипстік галактика мен шетінен қарағандағы спиральді галактика, екеуінде де белсенді ядролар бар, жұлдыздар мен шаң ағысымен байланысқан, бұл олардың да өзара әрекеттесетінін көрсетеді. Астрономдар бұл үш галактика миллиондаған жылдардан кейін бірігіп алып эллипстік галактикаға айналуы мүмкін деп болжайды.

Тарих

Шоқжұлдыз алғаш рет біздің заманымызға дейінгі 21-ші ғасырдың шамасында цилиндрлі мөрдегі бейнелерде кездеседі, ал біздің заманымызға дейінгі 1000 жылға дейін Вавилон жұлдыздық каталогтарында нақты тіркелген. Ерте қола дәуірінде қысқы күн тоқырауы осы шоқжұлдызда болған, бірақ күн мен түн теңелуінің прецессиясына байланысты желтоқсан айындағы күн тоқырауы қазір Сарышаян шоқжұлдызында өтеді. Қазір Күн қаңтардың соңынан ақпанның ортасына дейін Қазан шоқжұлдызында (астрологиялық белгіден өзгеше) болады. Солтүстік жарты шардың қысқы күн тоқырауы бұрынғыдай Күннің Қазан шоқжұлдызында бола бермейді, бірақ б.з.д. 130 жылға дейін осылай болған. «Қазан» деп аталатын астрологиялық белгі күн тоқырауының орнын көрсету үшін әлі де қолданылады, ал Күннің ең оңтүстік нүктесінің ендігі «Қазан тропигі» деп аталады, бұл термин желтоқсан айындағы күн тоқырауы күні жер бетіндегі жергілікті түскі уақытта Күн тікелей жоғарыда болатын сызыққа да қатысты. Нептун планетасын неміс астрономы Иоганн Галле 1846 жылдың 23 қыркүйегінде Денеб Алгедидің (δ Capricorni) жанынан тапты, себебі Қазанды Еуропадан қыркүйек айының сағат 4-те жақсы көруге болады (бірақ 20-шы ғасырдың басында белгіленген қазіргі шоқжұлдыз шекаралары бойынша, Нептун оның ашылған кезде Суқұйшы шоқжұлдызының ішінде жатқан).

Мифология

Оның айқындығы нашар болғанына қарамастан, Қазан шоқжұлдызы ең көне мифологиялық байланыстардың біріне ие, орта қола дәуірінен бері, бабылдықтар МУЛСУḪUR қолданған кезде, ешкі мен балықтың қоспасы ретінде бейнелене келеді. MAŠ "Ешкі-балық" олардың Еа құдайының символы болған. Қазан кейде текенің мүйіздері мен аяқтары бар Пан құдайы деп те аталады, ол Тайфон деген құбыжықтан қашу үшін өзіне балық құйрығын қосып, өзенге секірген.

Көрнекілендірулер

Көкшетастың жарқыраған жұлдыздары α2 Capricorni (Giedi), δ Capricorni (Deneb Algiedi) және ω Capricorni нүктелерімен белгіленген үшбұрышта орналасқан. Птолемейдің Көкшета жұлдыздарын байланыстыру әдісі әсерлі болды. Көбінесе Көкшета балық құйрығымен ешкі түрінде бейнеленеді. H. A. Rey ешкіні көрнекі түрде бейнелейтін басқаша көрініс ұсынды. Ешкінің басы ι Cap, θ Cap және ζ Cap жұлдыздарынан құралған үшбұрышпен жасалған. Ешкінің мүйізі γ Cap және δ Cap жұлдыздарымен көрсетілген. Мүйіздің ұшындағы δ Cap жұлдызы үшінші шамада. Ешкінің құйрығы β Cap және α2 Cap жұлдыздарынан тұрады, мұнда β Cap жұлдызы үшінші шамада. Ешкінің артқы аяғы ψ Cap және ω Cap жұлдыздарынан құралған. Бұл екі жұлдыздың да шамасы төртінші шамада.

Теңдес

Қытай астрономиясында, Қазан шоқжұлдызы Солтүстік Қара Торғайдың ішінде жатыр. Нах халықтары бұл шоқжұлдызды "Шатырлы мұнаралар" деп атаған. Қоғам аралдарында Қазан шоқжұлдызының бейнесі "Руа о Мере" деп аталған, яғни "Ата-аналық сағыныштың үңгірі". Үнді астрономиясы мен жұлдытануында оны "Макара", яки қолтырауын деп атайды.