Кіріспе

1521–23 жылғы Данияға қарсы көтеріліс

Швецияның Азаттық соғысы (1521–1523; Befrielsekriget), сондай-ақ Густав Вазаның көтерілісі және Швецияның тәуелсіздік соғысы деп белгілі, Швеция тарихындағы маңызды оқиға болды. Густав Ваза есімді ақсүйек патша Кристиан II-ге қарсы көтеріліс және азамат соғысын жетекшілік етті. Соғыс нәтижесінде патша Кристиан II Швеция тағынан түсіріліп, Швецияны, Норвегияны және Данияны біріктірген Кальмар одағы таратылды. Бұл қақтығыс Швецияның ұлттық ерекшелігі мен тарихын қалыптастыруда шешуші роль атқарды.

Өмірбаян

Король Кристиан II және оның одақтасы, швед архиепископы Густав Тролле, швед ақсүйектері арасындағы сепаратистік Стура партиясын жоюға тырысты. Олар Стокгольм қанында көптеген мүшелерін атқылап жазалады. Патшаның шаруаларға ауыр салықтар жүктеуі наразылық тудырды. Бұған қоса, көптеген швед қамалдарында неміс және даниялық ақсүйектер мен қара халықтың болуы, швед ақсүйектерінің ашуын одан әрі күшейтті.

Экономика

Соның артында XVI ғасырда Швецияның негізгі тау-кен аймағы болған Бергслагендегі тау-кен және металлургия өнеркәсібіне қатысты экономикалық күрес болды. Бұл күрес әскерилерге қолжетімді қаржы ресурстарын едәуір арттырды, сонымен қатар Кальмар одағы бойынша қолданыстағы қақтығыстарды күшейтті. Осы экономикалық бәсекедегі негізгі ойыншылар: Якоб Фуггер, континенттегі тау-кен және металл өнеркәсібіндегі ерте және өте бай өнеркәсіпкер, Бергслагенді жаушақпен сатып алуға тырысқан. Ол Рим папасы Лев X және швед архиепискобы Густав Троллемен одақ құрды, екеуі де оған экономикалық жағынан тәуелді болды, сондай-ақ Дания / Норвегияның Киелі Рим императоры Максимилиан I және Кристиан II-мен одақтасты, ол Швецияны қоса алғанда, Одақтың тағына өз талаптарын білдірді. 1515 жылы Австрияның Изабелласына үйленгені бұл одақты нығайтты. Ханза одағы Любек ерікті қаласы арқылы Швеция мен Бергслаген саудасында дерлік монополияға ие болды. Лига швед регенттері Стэн Стур Жас және кейін Густав Васамен одақтасып, Лигаға қатты тәуелділік туды. Кристиан II-нің Швецияға жоспарланған шабуылы, Фуггердің Бергслагендегі өнеркәсіпті басып алу ниетімен бірге, Кристиан II әйелінің мол құдайы мен Фуггердің өзі берген қаржымен қаржыландырылды. Алайда, Фуггер 1521 жылы Вестерос шайқасында Густав Вазадан жеңілгеннен кейін шайқастан бас тартты, Бергслагеннен кеме қатынасын бақылаудан бас тартты. Нәтижесінде Кристиан II Густав Вазаға қарсы соғыста жеңіске жету үшін қажетті ресурстарды да, 1523 жылға қарай Данияның ағасы Фридрих I-ге қарсы Даниядағы позициясын сақтап қалу мүмкіндіктерін де жоғалтты. Қаржыландыру мен қаржылық тәуелділіктің айтарлықтай өсуі тараптарға кейде қымбат жалдамалы әскерлердің үлкен санын алуға мүмкіндік берді, бұл биліктің ауытқуына және соғыстың динамикасының күрт өзгеруіне әкелді. Шығындар айтарлықтай болды, ал Кристиан III Густав Вазаның Швециясымен бірге Сканне мен Даниядағы графтар қақтығысында жеңіске жеткеннен кейін, 1536 жылы қаржылар толығымен сарқылып, католик шіркеуінің және Ганза лигасының скандинавия елдеріндегі ықпалы аяқталды.

1521 жылғы көтеріліс

Соғыс 1521 жылдың қаңтарында Густав Ваза провинцияның солтүстік бөлігіндегі халық өкілдері тарапынан Даларнаға hövitsman (басшы) етіп тағайындалған кезде басталды. Густав Ваза Стора Коппарбергеттегі мыс кенін және Вестерос қаласын басып алғаннан кейін, оның армиясына көбірек адамдар қосылды. 1522 жылы Ганзалық Любек қаласы швед бүлікшілерімен одақ құрды. 1523 жылдың маусымында Стокгольмді басып алғаннан кейін бүлікшілер Швецияны тиімді түрде басқарды, ал 6 маусымда Густав Ваза Стрёнгнес қаласында Швеция королі сайланды. Қыркүйек айына қарай Густав Вазаның қолдаушылары швед Финляндиясын да бақылауға алды. 1524 жылдың 1 қыркүйегінде қол қойылған Мальмё шарты Швецияның Кальмар одағынан бөлінуін ресми түрде бекітті. Бастапқыда Густавтың Кристиан II-ге қарсы соғыстағы рөлі – елдің әртүрлі аймақтарында әрекет еткен бірнеше бүлікші көшбасшыларының бірі болды. Оның таққа отыруына әкелген соғыс тек ішінара оның бастамасымен және басшылығымен жүзеге асты. Тарихнамада жиі қолданылатын «Густав Вазаның Азаттық соғысы» термині, соғыстың бастапқы себептері мен барысынан гөрі, оның нәтижесі – Густав Вазаның тәуелсіз Швеция тағына көтерілуіне негізделген. Қазіргі зерттеулер Густавтың өзі әскери операцияларды тікелей басқармағанын, осындай жауапкершілікті әскери тәжірибесі бар серіктестеріне жүктегенін көрсетеді.

Даларна

1520 жылы Даларнадағы Густав Вазаның іс-әрекеттерінің мәліметтері көбінесе дереккөздердің аздығына байланысты белгісіз болып қалады. Ең толық мәлімет Густавтың өкімет кезінде оның жақын серігі, Вестерос епископы Педер Андрей Шварт жазған. Кейбір тарихшылар бұл жазбаға Густавтың өзі зор әсер еткен деп болжайды. 1520 жылы Густав Ваза король Кристианның тыңшыларынан жасыру үшін шаруа кейпінде швед провинциясы Даларнаға сапар шегеді. Желтоқсан айында Мора қаласына келген ол Кристиан II-ге қарсы көтеріліске шаруалардың көмегін сұрады. Одан бас тарған соң, Густав Ваза өз ісіне қолдаушылар іздеу үшін солтүстікке сапар шегуге шешім қабылдады. Бірнеше қашқын Мораға келіп, Кристиан II және оның әскерлері жасаған қиянаттар туралы айтты. Осы оқиғаларға қозғалған Мора халқы Густав Вазаны іздеп, оның көтерілісіне қосылуға шешім қабылдады, осы мақсатта екі шебер шаңғышы жіберді. Олар оны Саленде ұстап алды. (Васалоппет, шаңғы жарысы, 1520-1521 жылдардың қысында Кристиан II әскерінен жасалған осы керемет қашуды еске түсіреді, бірақ Саленнен Мораға кері бағытта өтеді. Аңыз бойынша ол шаңғымен қашып кеткен). Мораға оралғаннан кейін, 1521 жылғы Жаңа жыл қарсаңында Густав Вазаны солтүстік Даларнаның барлық аудандарынан келген елшілер hövitsman қызметіне тағайындады. Наурыз айында Густав Ваза 100 шақты адаммен Морадан шығып, Коппарбергті тонады. Ұзақ өтпей Бергслаген шаруалары да осы іске қосылып, Густав Вазаның әскерін 1000-нан астам адамға жеткізді.

Бруннбек паромдық шайқасы

Шведтердің көтерілісі туралы хабар Кристиан II-ге жеткенде, ол көтерілісті басу үшін Ландкнехттердің жасағын жіберді. 1521 жылғы сәуір айында одақтас әскерлер Гюстав Вазаның жақтастарымен Бруннбек паромда шайқасып, патша әскерінің шешулі жеңіліске ұшырауына себеп болды. Бұл жеңіс швед көтерілісшілерінің рухын зор дәрежеде көтерді. Соғысқа қажетті мыс тиындарды өндіру үшін Даларнада жедел монетахана құрылды.

Вестерос шайқасы

Көтерілісшілердің әскері оңтүстікке қарай Вестерос қаласына жылжыды, оны 1521 жылдың 29 сәуірінде Вестерос шайқасында басып алып, тонады. Густав Вазаның жеңісін естіген соң, Стур әулетінің жақтастары көтеріліске қосылуға шешім қабылдады. Вестерос Густав Вазаның бағындағы шешуші сәт болды, себебі көтерілісшілер Бергслагеннен кеме жолдарын бақылауға алып, Фуггер Кристиан II-ге қаржы көмегін тоқтатты. Сәуір айында Густав Трольль Хелсингландқа жіберілді, бірақ оның екі жүз атты әскері мыңнан астам шаруалар әскерімен кездескенде, олар оңтүстікке қашты. 1521 жылдың сәуір айының соңына қарай Густав Ваза Даларнада Гестрикланд, Вестманланд және Неркеден қолдау алып, қамалдарсыз билікті өз қолына алды. 1521 жылдың 15 шілдесінде Риксдаг Стокгольмде жиналып, Густав Вазаға Стокгольмді тегін жалға беруді және барлық құқық бұзушылықтарын кешіруді ұсынды. Жақсы ниет белгісі ретінде Густав Трольль Дидрик Слагхекті түрмеге қамап, оған көп мөлшерде солод пен хмель жеткізілетініне уәде берді. Густав Ваза күдіктеніп, жағдайдың қалай дамитынын күтті. Көтеріліс көп ұзамай Брункебергке жетті, бірақ шаруалар қаланы қоршауға ала алмады. 1521 жылдың жазы салыстырмалы бейбітшілік әкелді. Көптегендер егін жинауға көмектесу үшін өз шаруашылықтарына оралды.

Вестеростан кейін Кәсіби әскерлер

Бұл қақтығыста шаруа әскерлерінің маңызы төмендеді, және соғыс негізінен неміс жалдамалылары мен жиналған швед әскерлерінің күшімен жүргізілді, оларға швед аристократиясынан келген атты әскерлер де қосылды.

1521 Густав Ваза мемлекет басшысы болады

Бұрын Кристиан II-нің тұтқыны болған, бірақ кейін корольдің жағына өткен Ларс Сиггессон Спарре енді Густав Вазаның жағына шықты. Ханс Браск пен Тюре Йонсон Тре Розор да Густав Вазаға адалдығын байлады, ал тамыздың екінші жартысында Готланд провинциялары Вадстенадағы жиынға қатысып, оны Швецияның басшысы деп мойындады. Осы уақытта Кристиан II тағайындаған үкімет швед жерінен шығып кетті. 1521 жылы Вадстенада өткен жиын Густавты мемлекет басшысы деп жариялады. Бірақ, көтерілістің бастапқы кезеңдерінде оны қолдаған шаруалар мен басқа да жақтастары осы жиынға қатыстырылмады. Сонымен қатар, Остергётланд, Сёрмланд және Уппланд ақсүйектерінің көпшілігі Одақтың королі Кристианға берік болды. Дегенмен, көтеріліс жалғасып, Густавтың мемлекет басшысы болып сайлануы көптеген адамдардың жақтарын ауыстыруына немесе жазадан қорқу үшін Данияға қашуына әкеп соқты.

1522 Ханза қосылады

1521 жылы Рождествоға дейін аз қалғанда, Эстергётландтағы Штегеборг қамалының қолбасшысы Беренд фон Мелен билікті Гюстав Эриксонға өткізді, нәтижесінде қамал көтерілісшілердің қолына түсті. Берендтің көмегімен Гюстав әскери тәжірибесі мол және Любектегі Ганза лигасымен байланысы күшті бағалы одақтасқа ие болды. 1522 жылдың басында Оребро және Вестерос қалалары қоршалып алынды. Бірақ ең маңызды бекіністер берік тұрды. Гюстав және оның одақтастары осы бекіністерді әскери кемелер мен ауыр артиллериясыз алу мүмкін емес екенін түсінді. Дания королінің шектеулерінен босатылған, кедергісіз саудаға мүдделі Любекпен келіссөздер басталды. Кемелер, сарбаздар, зеңбіректер және басқа да қажетті жабдықтар үшін Любекке Швециядағы кедендік баж салығынан босату уәде етілді. Мамыр айынан бастап Любек қақтығысқа белсенді қатысып, күзде Данияның Стокгольм және Кальмар бекіністерін қоршауды күшейтті. Сонымен қатар Гюстав, Беренд фон Мелен және Любек Сканне және Данияның шығыс аймақтарын басып алу жоспарын жасады. Стокгольмнің жанындағы теңіз шайқасы ондағы даниялық гарнизонға қажетті жабдықтың келуін тоқтатты.

1523 Густав Ваза патша болады

Сканнеге қарсы науқан 1523 жылдың қаңтарына жоспарланған, бірақ іске аспады. Оның орнына Блекинге және Норвегияның Бохуслен аймағының бір бөлігі басып алынды. Наурыз айында Даниялық көтеріліс салдарынан Кристиан II тақтан түсірілді, ал Фредерик I Дания королі сайланды. Осының нәтижесінде Любек Густавпен бірлесіп Сканияны жаулап алуға деген қызығушылығын жоғалтты, және науқан тоқтатылды. Кальмар 1523 жылдың 27 мамырында түсті. Густав Эриксон (Васа) 1523 жылдың 6 маусымында Стренгнаста өткен Риксдагта Швеция королі деп жарияланды. Стокгольм 17 маусымда басып алынды, ал 23 маусымда, 1523 жылғы жазғы тойда, жаңадан тәж киген Густав астанаға кірді. Жаз және күз бойы елдің фин бөлігіндегі қалған бекіністер тапсырылды, ал күздің соңында Густав Даниядан Готландты басып алуға сәтсіз тырысты. Көтерілісшілердің патшалық тәжге үміткері Кристианның туысы, Фредерик Готторп болды, ол 1524 жылдың 7 тамызында Дания королі Фредерик I болып сайланды. Кристиан Любек және Ганза Одағының билігін шектеуге және Копенгагенді еркін сауда қаласы және сауда орталығы етуге тырысты. Алайда, Фредерик 1523 жылдың сәуір айында билікке келгеннен кейін бұл саясат өзгерді. Даниялық көтерілісті қолдаған Любекке Дания мен Норвегияда ғана емес, сонымен қатар Швецияда да тарифтерден босатылатыны уәделенді. Фредерик бастапқыда Швецияда да өкіметін орнатуды жоспарлаған, бірақ Любек күткен қолдауды көрсетпегендіктен бұл жоспардан бас тартты. Любек жаңадан құрылатын Скандинавия Одағына мүдделі емес еді, керісінше барлық скандинавиялық елдермен жақсы саяси қарым-қатынастар мен сауда шарттарын сақтауды қалаған.

1524 Бейбітшілік

Густав Ваза мен Фредерик І 1524 жылы тамызда Любектің аралығымен Мальмёде кездесті. Ұзақ өтпей, бейбіт шарты жасалды, ол Любек пен Ганза лигасына Данияның шығыс провинцияларының ұзақ мерзімді мәртебесін анықтау жауапкершілігін жүктеді. Бұл келісім, Мальмё қаулысы (Recess) деп белгілі болды және 1524 жылдың 1 қыркүйегінде аяқталды. Соның нәтижесінде Блекинге, Сканне және Готланд Данияның бақылауында қалды, ал Швеция Норвегияға солтүстік Бохусленді басып алған жерлерін қайтарды.

1536 жылы Даниядағы графтың қақтығысы Католик шіркеуі мен Ганза лигасының ақшасы бітті

Швед азаттық соғысы 1536 жылы Сканне мен Даниядағы графтардың араздасуымен аяқталды, нәтижесінде Густав Вазаның Швециясының қолдауымен Кристиан III жеңіске жетті. Католик шіркеуінің және Ганза лигасының қаржылық ресурстары таусылып, олардың Солтүстік елдеріндегі ықпалы аяқталды. Осы кезең Швецияда Лютерандық реформацияның басталуымен бірге, Данияда да ұқсас реформалар жүргізілді. Көп ғасырлар бойы үстемдік құрған, бір кездері күшті және ықпалды Ганза лигасы біртіндеп саяси аренадан шығып, соғыстың соңғы сатыларында тарихтың қате жағында қалды.

Балтық елдерінің жаңа бәсекелестігі пайда болды

Ескі мәселелерді шешу Густав Ваза мен Кристиан III арасындағы келісім арқылы ақыры қол жеткізілді, бұл олардың билік кезінде 25 жылдық бейбітшілікке жол ашты. 1559 және 1560 жылдары Кристиан III және Густав Вазаның қазасынан кейін Швеция мен Дания-Норвегияны жас және белсенді монархтар – Швецияның Эрик XIV және Дания-Норвегияның Фредерик II биледі. Фредерик II Дания жетекшілігімен Кальмар одағын қайта жандандыруға тырысты, ал Эрик Дания-Норвегияның үстемдік орнын әлсіретуге ұмтылды. 1563 жылы Солтүстік жеті жылдық соғыс барысында Швеция мен Дания-Норвегия Балтық аймағының саяси және экономикалық бақылауы үшін бәсекелес күштер ретінде көзге түсті. 1561 жылы Орденнің солтүстік Балтық елдерінің маңызды бөлігі Ұлы магистр Готтард Кеттлер тарапынан секуляризацияланғанда, Дания-Норвегия мен Швеция Ливон соғысына тартылды, бұл екі ел арасындағы бес ірі қақтығысқа дейін, 1679 жылғы Сканния соғысына дейін жалғасатын бәсекелестіктің бастамасы болды.

Лютерандық реформация

Тәуелділік күшті болды және папа қатаң болды, нәтижесінде Швеция он бес жыл бойы папалық тыйымда болды. Осының салдарынан, Лютеран реформациясы Швецияда қалыптасты. Лютерандар регентке қабылдар емес ұсыныс жасады: дін қызметкерлері корольдің мемлекеттік қызметкерлері ретінде жұмыс істейтін, осылайша Католик шіркеуімен байланысты толығымен үзуге болатын мемлекеттік шіркеу құру. Католик шіркеуінің мүлкін мемлекетке беру жаңа билеушінің үкіметіне қаржылай көмек берді.

Тәуелсіз швед мемлекеті

Бес ғасыр өткен соң да, бұл маңызды ұлттық "парадигмалық өзгеріс" болып қала береді. Соғыс Швецияны халықаралық экономикалық және саяси тәуелділіктен, сондай-ақ ашық жауындардың ықпалынан босатты. Бұл тәуелсіздік 500 жылдан бері сақталып келеді, 1523 жылдан бастап жергілікті қауіпсіздік пен бейбітшілікпен сипатталады, тек шекаралық аймақтарда ғана шетелдік әскерлер кездеседі. 1814 жылдан бері 200 жылдан астам уақыт бойы жалпы бейбітшілік орнаған. Швециялықтар Азаттық соғысын өздерінің саяси және экономикалық тәуелсіздігіне ықпал еткен жайт ретінде кеңінен құрметтейді, ол бүгінгі қоғамның құрылымын және ұйымдастырылуын қалыптастырды. Швециялықтар оны ұлттық "парадигмалық өзгеріс" деп есептейді, ол әлеуметтік көзқарастардағы радикалды өзгерісті білдіреді, және бұл өзгеріс әлі де олардың қоғамының негізін құрайды.