Кіріспе

Американдық азаматтық құқық қозғалысының қайраткері (1933 жылы туған)

Джеймс Говард Мередит (1933 жылғы 25 маусымда туған) – американдық азаматтық құқық қорғаушы, жазушы, саяси кеңесші және АҚШ Әскери-әуе күштерінің ардагері. 1962 жылы федералды үкіметтің араласуынан кейін нәсілдік бөлінген Миссисипи университетіне қабылданған алғашқы африка-американдық студент болды (бұл оқиға азаматтық құқық қозғалысының бір бетіне айналды). Президент Джон Ф. Кеннедидің инаугурациялық сөзінен шабыттанған Мередит конституциялық құқықтарын пайдаланып, Миссисипи университетіне түсуге шешім қабылдады. Оның мақсаты – Кеннеди әкімшілігіне қысым жасап, афроамерикандықтардың азаматтық құқықтарын сақтауға мәжбүр ету еді. 1966 жылы Мередит Теннесси штатының Мемфис қаласынан Миссисипи штатының Джексон қаласына дейін 220 миль (354 км) қашықтықты жеке басты жүріп «Қорқынышқа қарсы» атты науқан ұйымдастырды; ол Оңтүстіктегі нәсілшілдіктің жалғасуын көрсеткісі келді және 1965 жылғы Дауыс беру құқығы туралы заң қабылданғаннан кейін сайлаушылардың тіркелуін ынталандыруды көздеді. Ол ірі азаматтық құқық ұйымдарының қатысуын қаламады. Екінші күні оны ақ нәсілді адам атып, көптеген жарақаттар алды. Басшылардың бірі ауруханаға жеткізілгеннен кейін оның атынан науқанды аяқтауға уәде берді. Мередит жазылып жатқанда, елдің түкпір-түкпірінен келген адамдар науқанға қатысты. Ол науқанға қайта қосылды және Мередит пен басқа да көшбасшылар 26 маусымда Джексонға кіргенде, Миссисипидегі ең ірі азаматтық құқықтар науқанында шамамен 15 000 адам басшылық етті. Науқан барысында 4000-нан астам афроамерикандық сайлаушылар тіркелді, бұл қоғамдық ұйымдастыруды және тіркеуді одан әрі дамытуға ықпал етті. 2002 және 2012 жылдары Миссисипи университеті Мередиттің оқу орнына қабылдануының 40 және 50 жылдығын атап өту үшін жыл бойы бірнеше шаралар ұйымдастырды. Ол кампусқа шақырылған көптеген спикерлердің бірі болды, және оның ескерткіші оның рөлін еске салады. Кампустың ортасындағы Лицей айналасы тарихи ауданы осы оқиғаларға байланысты Ұлттық тарихи ескерткіш ретінде тағайындалды.

Ерте өмір және білім

Мередит 1933 жылы Миссисипи штатының Косиуско қаласында Рокси (Паттерсон) мен Мозес Мередиттің ұлы болып дүниеге келді. Ол афроамерикалық, ағылшын канадалық, шотланд және чоктау тегінен. Отарлау дәуірінде еуропалық саудагерлер кейбір чоктаулармен үйленген. 1830 жылдары мыңдаған чоктау Миссисипиде қалып, тайпаның көп бөлігі үкіметтің мәжбүрлеуімен өздерінің дәстүрлі мекенінен Үнділер аумағына кеткен кезде АҚШ азаматтары болды. Штатта қалғандар еуропалық американдықтармен және афроамерикандықтармен (олардың кейбіреулері құл болған) байланыс жасады, бұл дамып келе жатқан аймақтағы көпұлтты халықтың қатарын толықтырды. Мередит Аттала округінің оқу-жаттығу мектебінде 11-сыныпты (штаттың Джим Кроу заңдары бойынша «ақ» және «қолданған» деп бөлінген) бітірді, ал Флорида штатының Санкт-Петербург қаласындағы Гиббс орта мектебінде 12-сыныпты аяқтады. Ол 1951 жылы орта мектепті бітірді. Содан кейін Мередит АҚШ Әуе күштеріне қатарына қосылды. Ол 1951 жылдан 1960 жылға дейін қызмет етті. Кейін Мередит екі жыл Джексон мемлекеттік университетінде оқыды, жақсы бағалар алды.

Университет алдындағы сын

1961 жылы АҚШ президенті Джон Ф. Кеннедидің ықпалымен Мередит Миссисипи университетіне түсуге өтініш берді. Мен мұндай қадамның тудыратын қиындықтарымен таныспын және Миссисипи университетінің дипломын алуға дейін оны жалғастыруға толық дайынмын. Осы кезеңде оған Ұлттық Түсті Жұрттарды Жақсарту Қауымдастығының (NAACP) штаттық бөлімшесінің басшысы Медгар Эверс кеңес берді. 1961 жылдың 31 мамырында Мередит NAACP Құқықтық қорғау және білім беру қорының қолдауымен АҚШ-тың Миссисипи штатының оңтүстік округінің аудандық сотына шағым түсірді. Ол университеттің оны тек нәсіліне байланысты қабылдамағанын, себебі ол әскери қызметте және академиялық курстарда үлкен жетістіктерге қол жеткізгенін мәлімдеді. Бұл іс көптеген сот отырыстарынан өтті, содан кейін АҚШ-тың Бесінші апелляциялық соты Мередиттің штаттық университеттерге қабылдануға құқылы екенін шешті. Штат бұл шешімге АҚШ Жоғарғы Сотына шағымданып, бірақ ол апелляциялық соттың шешімін қолдады. 1962 жылдың 13 қыркүйегінде аудандық сот университет басшылығына Мередитті тіркеуді бұйырды. Миссисипи штатының демократ губернаторы Росс Барнетт: «Мен губернатор болғанша Миссисипиде ешқандай мектеп интеграцияланбайды» деді. Штат заң шығарушы органы дереу жоспар жасады. Олар «адамгершілікке қарсы қылмыс жасаған» немесе қандай да бір қылмыс үшін сотталған және кешірілмеген кез келген адамды қабылдамау туралы заң қабылдады. Заң күшіне енген күні Мередит Джексон округінде «жалған сайлау тіркелгені» үшін айыпталып, сотталды. Мередитке қарсы айыптаулар негіссіз болды: Мередит Миссисипи штатының солтүстігінде жер иелігінде болды және ол тұратын Джексон қаласында дауыс беруге тіркелген. Кейін кеңсе қызметкері Мередиттің Джексон қаласында тіркелуге және дауыс беруге құқылы екенін растады. 20 қыркүйекте федералды үкімет осы заңның және Мередиттің тіркелуіне тыйым салған екі штаттық сот шешімінің күшін тоқтату туралы бұйрық алды. Барнетт Мередиттің университетте оқуына келісті, бірақ Кеннедимен жасырын келісім жасасты, оның ар-намысын сақтауға мүмкіндік берді. Барнетт азаматтық тәртіпті сақтауға міндеттенді. Роберт Кеннеди 127 АҚШ маршалын, 316 АҚШ шекаралық патрулінің және 97 Федералдық түрмелер бюросының қызметкерлерін Мередиттің келгені мен тіркелгені кезінде сүйемелдеуге бұйырды. 29 қыркүйекте президент Кеннеди заңдар мен сот бұйрықтарына кедергі келтірген барлық адамдарға «одан дереу бас тартуға және тарап, бейбіт түрде кетуге» бұйрық берді, сондай-ақ милицияны немесе қарулы күштерді кез келген көтеріліс, ішкі зорлық-зомбылық, заңсыз біріккен топ немесе құлықты басу үшін пайдалануға өкілеттігін атап өтті. Мередиттің қабылдануы АҚШ тарихындағы азаматтық құқықтар үшін маңызды сәт ретінде қарастырылады. Оның кампустағы екі семестрі бойы көптеген студенттер Мередитті мазалады, бірақ басқалары оны қабылдады. Бірінші қолдан куәгерлердің айтуынша, Мередиттің жатақханасында тұратын студенттер түн бойы оның бөлмесінің үстіндегі еденге баскетбол доптарын лақтырып жатқан. Басқа студенттер оны жақтырмады: Мередит асханаға келгенде, студенттер оған арқасын бұрып отыратын. Егер Мередит басқа студенттермен бір үстелге отырса, олардың барлығы ақ нәсілді болса, студенттер бірден орнынан тұрып, басқа үстелге кететін. Ол қорлау мен толық оқшаулануға қарамастан, 1963 жылдың 18 тамызында саяси ғылымдар бойынша дипломын алды.

Білім беру және белсенділік

Мередит Нигерияның Ибадан университетінде саяси ғылымға басымдық бере отырып, білімін жалғастырды. Ол 1965 жылы АҚШ-қа оралды. Колумбия университетінің заң факультетіне шәкіртақымен оқуға түсіп, 1968 жылы LL.B (заңгерлік дәрежесін) алды. 1966 жылы Мередит жеке, «Қорқынышқа қарсы» шеруді ұйымдастырып, бастады. 6 маусымда Мемфис, Теннессиден Джексон, Миссисипиге дейін 220 мильді жалғыз өзі басып өтті. Тек қара нәсілді ер адамдарды қатысуға шақырып, Миссисипи дельтасындағы нәсілдік кемсітушілікті көрсеткісі келді, сондай-ақ 1965 жылғы Федералдық Дауыс беру құқығы туралы заң қабылдалғаннан кейін қара нәсілділерді тіркелуге және дауыс беруге ынталандырды. Бұл заң федералдық бақылауды және құқықтарды қорғауды бекітті. Губернатор Пол Джонсон шеруге рұқсат беретінін және Мемлекеттік тас жол полициясымен қорғауды ұсынарын уәделеді. Мередит Миссисипидегі қара нәсілділердің зорлық-зомбылықтан сескенуін жеңуді қалады. Полицияның күш салуына қарамастан, екінші күні Абри Джеймс Норвелл атты ақ нәсілді адам Мередитке оқ атып жаралады. Оның ниеттері ешқашан анықталған жоқ, ал сотта кінәсін мойындады. Мередит дереу ауруханаға жеткізілді. Ірі ұйымдардың басшылары жаңалықты естіп, Мередит атынан шеруді аяқтауға ант берді. Олар өзара қарама-қайшы мақсаттарды келістіруге тырысты, бірақ соңында жергілікті қалалардан және елдің түкпір-түкпірінен 10 000-нан астам шерушіні тартуға қол жеткізді. Норвелл дене күші қолданып, өлтіруге әрекеттенгені үшін кінәлі деп танылып, бес жылға бас бостандығынан айырылды. Мередит жараларынан айығып, 26 маусымда Джексонға жеткенге дейін шеруге қайта қосылды. Осы кезде 15 000 шеруші қалаға кірді, бұл штат тарихындағы ең ірі азаматтық құқықтар шеруіне айналды. Шеру кезінде 4 000-нан астам қара нәсілді Миссисипи тұрғыны дауыс беруге тіркелді. Осы оқиғалардың нәтижесінде қоғамдық ұйымдастыру күшейді және афроамерикандықтар қайтадан саяси жүйеге қатыса бастады.

Саяси мансап

1967 жылы Нью-Йоркте тұрып оқып жүргенде Мередит Харлемдегі Конгресс орындығы үшін өткен ерекше сайлауда көп жылдар бойы үстемдік құрған демократ Адам Клейтон Пауэллға қарсы республикалық партиядан кандидат болуға шешім қабылдады. Ол жарыстан бас тартып, Пауэлл қайта сайланды. Кейін Мередит өзінің науқаны туралы: «Республикалық партия [Нью-Йорк] маған толық қолдауды, барлық жағынан көмек көрсететінін ұсынды» деді. Оның жоғарғы деңгейдегі Нью-Йорк республикашыларына толық қол жеткізімі болды. 1972 жылы Миссисипиге оралғаннан кейін Мередит демократ Джеймс Истлендтің АҚШ Сенатындағы орынды алу үшін республикалық партияның ішкі сайлауына қатысты. Истленд бұл штатты бір партиялық жүйеде 29 жыл бойы басқарған еді. 1890 жылы қабылданған жаңа штат конституциясы сайлаушыларды тіркеуді өте қиын еткендіктен, афроамерикандықтардың сайлау құқығынан айырылуына және Республикалық партияның әлсіреуіне себеп болды. Мередит, егер Алабама штатының губернаторы Джордж Уоллес президенттік жарысқа қатысып, ақ дауыс берушілердің қолдауын бөліп алса ғана жеңіске жете алатынын мойындады. Мередит алғашқы сайлауда Кармайклға қарсы 21 пайыз дауыс жинады. Белсенді республикашыл Мередит 1989 жылдан 1991 жылға дейін АҚШ сенаторы Джесси Хелмстің кеңесшілер тобында ішкі саясат жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді. Сегрегацияны жақтаушы ретінде жұмыс істегені үшін азаматтық құқық қозғалысы өкілдерінен сынға ұшыраған Мередит, өзінің қызметін ұсынған Сенат пен Палатаның барлық мүшелеріне жүгінгенін, бірақ тек Хелмстің кеңсесі ғана жауап бергенін айтты. Ол сонымен қатар Конгресс кітапханасында зерттеу жүргізуге де ниеттенген. Ол сол кездегі басты мақсатына жеткенін мәлімдеді. Ол өз әрекеттерін «ақ үстемдікке қарсы шабуыл» деп бағалады.

Мәдени суреттер

2011 жылғы «Кеннедилер» мини-сериалында ол сериалдың бесінші бөлімі «Өмірге кесім» атты эпизодта Мэттью Г. Браунмен сомдалды.

Саяси көзқарас

Өте тәуелсіз адам ретінде Мередит азаматтық құқық қозғалысының қатысушысы емес, кез келген америкалыққа тиесілі конституциялық құқықтарды талап еткен және алған жеке американдық азамат ретінде танылды. Оның және қозғалыстың жетекші ұйымдарының басшылары арасында керісіп қалулар болды. 2002 жылы Миссисипи университетіне қабылданғанының 40 жылдығына орай берген сұхбатында Мередит: "Мен үшін азаматтық құқықтар тұжырымынан артық қорлаушылық ештеңе жоқ. Ол мен үшін және мен сияқты адамдар үшін мәңгілік екінші дәрежелі азаматтыққа ие болуды білдіреді" деді. Мередит 1967 жылы Миссисипи штатының бұрынғы губернаторы (және ашық сегрегационист) Росс Барнетттің губернаторлыққа кандидаттығын, сондай-ақ 1991 жылы Луизиана штатының өкілі және бұрынғы Клан мүшесі Дэвид Дьюктің губернаторлық науқанын қолдады. 2002 жылы CNN телеарнасына берген сұхбатында Мередит Оле Мисс университетіне қабылдануына жасаған тырабына қатысты: "Мен соғыс жүргіздім. Өзімді соғыстамын деп бірінші күнінен бастап санадым. Менің мақсатым – федералды үкіметті, сол кездегі Кеннеди әкімшілігін, менің азаматтық құқықтарымды қорғау үшін АҚШ әскери күшін пайдалануға мәжбүр ету еді" деді.

Жеке өмір

1956 жылдың 14 наурызында Мередит Мэри Джун Виггинске үйленді. Кейін ол орта мектепте ағылшын тілі мұғалімі болып жұмыс істеді. Олардың үш ұлы болды: Джеймс, Джон және Джозеф Говард Мередит. Мэри Джун Мередит 1979 жылдың желтоқсанында жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. 1982 жылы Мередит Индиана штатының Гари қаласында Джуди Алсбрукстың әйелі болды. Оның бұрынғы некеден Кип Нейлор деген ұлы бар еді. Олардың ортақ баласы – Джессика Говард Мередит. Бүгінде олар Миссисипи штатының Джексон қаласында тұрады.

Шығармалары

1966 жылы оның "Миссисипиде үш жыл" атты естелік кітабы Индиана университетінің баспасынан жарық көрді. Ол саясат және қоғам туралы бірнеше кітапты өз қаржатымен шығарды.