Кіріспе

Тау, Теннесси штатының ең биік шыңы, АҚШ. 1959 жылы салынған бақылау мұнарасында спиральді пандус арқылы қол жетімді дөңгелек бақылау платформасы бар. Пандустың ұзындығы 114 метр, ол 12% еңіспен Клинманс Купол жолымен үйлесімді түрде көтеріледі. Диаметрі 9 метр болатын платформа, көрермендерге айналағы жерлердің 360 градусқа айналатын панорамалық көрінісін ұсынады. Алыстағы тау шыңдарын, қырларды, қалаларды және басқа да нысандарды көрсететін консольдік тақталар орнатылған. Тұманға байланысты көріну қашықтығы тұманды күндері 32 шақырымнан, ал өте ашық күндері 161 шақырымға дейін жетеді. Мұнара 1959 жылдың 23 қазанында аяқталды.

Қол жеткізу

Клинманс Куполы – Ұлы Түтінді Таулар Ұлттық паркіндегі ең оңай қол жетімді тау шыңы. 1 сәуірден 30 қарашаға дейін жыл сайын ашық болатын 11 шақырымдық Клинманс Доум жолы бар. Ұзындығы шағын, бірақ тік жол, Ұлы Түтінді Таулар қауымдастығының кішкентай ақпараттық орталығы мен саябақ дүкенін қамтамасыз етеді. Жол Аппалаки тауларының көбінесе қатал жағдайын, шырша-қарағайлы орманды және құлаған ағаштар мен өлген Фрейзер шыршаларын көрсетеді. Аппалачи жолы (А.Т.) Клинманс Куполынан өтеді, бақылау мұнарасының солтүстігінен өтеді. Жолдың 12 шақырымдық бөлігі тауды Ньюфаунд Гэппен байланыстырады және қыс айларында тауға жалғыз қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Ең жақын А.Т. жатақтары – Гошен-Пронг тоғысының жанында батысқа қарай 4 шақырымда орналасқан Double Spring Gap жатағы және А.Т. мен Sugarland Mountain Trail жолының тоғысқан жеріне жақын шығысқа қарай 6 шақырымда орналасқан Маунт Коллинс жатағы. Клинманс Куполы – Forney Ridge жолы (Эндрюс Балдқа) және Forney Creek жолы (Фонтана көлінің жағасындағы Бентон МакКей жолына) сияқты бірнеше жаяу жолдарының бастапқы нүктесі болып табылады. Smokies-ті Солтүстік Каролинаның жағалау аймақтарымен байланыстыратын Таулардан Теңізге дейінгі жолдың батыс соңы Клинманс Куполының үстінде орналасқан. Ол 6 шақырымға дейін Аппалачи жолымен шығысқа қарай жүреді, содан кейін Форк Ридж жолы арқылы Блю Ридж Парквейіне түседі.

Тарих

Чероки тайпасы Клинманс Куполын Куахи немесе Кувохи (ᎫᏩᎯ) деп, яғни "тут ағашының орны" деп атайды. 1789 жылы Солтүстік Каролина заң шығарушы органы қабылдаған заңға сәйкес, қазіргі Теннесси штаты федералды үкіметке берілді. Осы заң "Ұлы темір немесе Түтінді таулар" жотасы бойынша екі штаттың шекарасының бір бөлігін белгіледі, соның ішінде қазір Клинманс Куполы деп аталатын тау да кірді. Америкалық қоныс аударушылар бұл тауды "Түтінді Купол" деп атады. 1859 жылы Арнольд Гюйот тауды Америка Азамат соғысының Конфедерация генералы Томас Л. Клингманның құрметіне атады. Клингман 1850 жылдары осы аймақты жан-жақты зерттеді және кейін көп жылдар бойы оны насихаттады. Гюйот тауды Клингманның есімімен атады, себебі Клингман мен Солтүстік Каролина университетінің профессоры Элиша Митчелл аймақтағы ең биік тау қайсы екені туралы дауласты. Митчелл ең биік таудың Қара Купол (қазіргі Митчелл тауы) екенін алға тартса, Клингман Түтінді Куполдің ең биік екенін мәлімдеді. Гюйот Қара Куполдың Түтінді Куполдан 12 метрге биік екенін анықтады. 1946 жылдың 12 маусымында таңертеңгі сағаттарда "Боинг Б-29 Суперфортресс" ұшағы Клинманс Куполының шамасынан құлап, барлығы он екі адам қаза тапты. 2022 жылдың маусым айында Лавита Хилл мен Мэри "Мисси" Кроу, екеуі де Шығыс Чероки тайпасының мүшелері, Клинманс Куполының атын Куахи ("тут ағашының орны") деп өзгертуді қолдау үшін тайпаға арналған заң жобасын дайындады – бұл аймақтың Чероки тайпасы берген бастапқы аты. Резолюцияда аймақ былай сипатталды: "Куахи, яғни "тут ағашының орны", біздің аймақтағы ең биік нүкте және біз үшін, чероки тайпасы үшін маңызды. Себебі, осы жерге емшілер келіп, халыққа қатысты маңызды мәселелер бойынша Жаратушыдан басшылық сұрап, дұға етіп, содан кейін қалаларымызға оралып, кеңес пен нұсқау берген". Шығыс Чероки тайпасының кеңесі Хилл мен Кроу ұсынған заң жобасын 2022 жылдың 14 шілдесіндегі кезекті отырысында қабылдады, осылайша атауды өзгертуге тайпаның қолдауын білдірді. Отырыс барысында Кроу бұл аймақтың мыңдаған жылдар бойы Чероки халқының мекені болғанын айтты. "Біздің мақсатымыз – үлкендердің қауымдастық тобы ретінде жас ұрпағымызға білім беру, оларға тарихымызды үйрету. Бұл жас буынға біздің халық ретінде кім екенімізді, Жаратушы бізді осы жерге не үшін орналастырғанын қайтадан үйренуге мүмкіндік береді", – деді ол. Хилл: "Бұл керемет сезім. Біріншіден, қолдау көрсеткендеріңізге қатты ризамын. Мертл мен Салли тіл туралы айтқандары үшін де алғыс айтамын. Біз қазір Клинманс Куполы деп аталатын таудың бастапқы атын, яғни "Куахи" деп қайтару үшін жұмыс істейміз. Бұл – ата-бабаларымызды құрметтеу мүмкіндігі. Біз жерді қайтарып ала алмаймыз, бірақ біз тілімізді және білімімізді таратамыз, сонда көбірек адамдар бұл жердің Чероки тайпасының отаны екенін біледі. Оларды құрметтейік. Оларға осы есімді сыйлайық. Осы тұрғыдан оларды құрметтейік", – деді. 2022 жылдың 2 тамызында Банкомб округі комиссарлар кеңесі Шығыс Чероки тайпасымен кеңескеннен кейін атауды өзгертуді бірауыздан қолдады.

Геология

Клингманс Куполы Копперхилл формациясы деп аталатын геологиялық құрылымның бөлігі болып табылады. Ол негізінен ірі, қалың түйірлі мета-сұр шашақ және метаконгломераттан тұрады. Клингманс Куполының төменгі солтүстік беткейлері сульфидті, кварцты гранатты мусковит филлиті мен шистының қалың қабаттарымен жабылады, олар метагрейвактер мен метаконгломераттардың ішінде кездеседі. Оның шыңына жақын және оңтүстікке қарай, Copperhill формациясында жұқа, оңтүстікке қарай еңкейетін және үзіліс-кесіліс қабаттар бар (жергілікті графитті және сульфидті) метасилт тастары кездеседі. Копперхилл формациясы – 560 миллион жыл бұрын қалыптасқан кластикалық метаседименттік жыныстардан тұратын үлкен Окои супертобының бөлігі. Олар кембрийге дейінгі граниттік және гнейстік жыныстарға сәйкес келмейді. Бастапқыда Окои супертобын құраған шөгінділер Теннесси, Солтүстік Каролинадан Джорджияға дейінгі Оңтүстік-Орталық Аппалачи тауларының бойымен созылған тар, терең сулы алаптарда жиналды. Бұл алаптар Родинияның жарылуынан пайда болған рифт алаптары болды. Окои супертобының алғашқы метаморфизмі шамамен 400 миллион жыл бұрын, Таконик орогенезі кезінде ордовик-силурлық тектониканың нәтижесінде болды. Кейіннен, Акадия орогенезі кезінде девон-миссисипп метаморфизмі осы қабаттарда жүрді, ал Аллеган орогенезінде ретроградты метаморфизм мен деформация арқылы пермге дейінгі пенсильваниялық өзгерістер болды. Осы орогенездің соңғы кезеңінде Аппалачи тауларының бұл бөлігі итермелеу және бүктелу арқылы қалыптасты, бұл қабаттарды күрделі деформацияланған итермелеу жамылғыларының тізбегі ретінде көтерді. Мезозой және кайнозой дәуірлерінде Аппалачи тауларының осы бөлігінің біртіндеп көтерілуі және эрозиясы жалғасты. Клингманс Куполының топырағы көбінесе орташа тереңдіктен жасылға дейін, жақсы дренаждалған қоңыр немесе құмды топырақтан тұрады, күштіден өте күшті қышқылдылыққа ие; Брейкнек және Пуллбек сериялары ең көп таралған.

Климат

Клинманс-Домның климаты жартылай боралғы (Кёппен Dfb, Треварта Dcb). Оңтүстік Блю-Ридждің көп бөлігі сияқты, бұл аймақ та Аппалачи жаңбырлы орманының құрамына кіреді.