Кіріспе

Танзания аймағы Мтвара аймағы (суахили тілінде Мкоа ва Мтвара) – Танзанияның 31 әкімшілік аймағының бірі. Аймақтың орталығы – Мтвара қаласы. Мтвара аймағы Танзанияның ең ықпалды халықтарының бірі – маконделердің мекені. Мтвара Танзанияның төртінші президенті Бенджамин Мкапаның туған жері және көптеген белгілі суретшілердің мекені. Оңтүстік шекарасы Мозамбикпен Рувума өзені арқылы белгіленген. Батысында Рувума аймағы, солтүстігінде Линди аймағы және шығысында Һинд мұхиты орналасқан. Мтвара аймағы елдегі ең ірі қажу дақылы өндіруші болып табылады. 2012 жылғы халық санағы бойынша, аймақта 1 270 854 адам тұрды, бұл халық санағына дейін болжалданған 1 374 767 адамнан кем. 2002-2012 жылдар аралығында аймақтың орташа жылдық халық өсімі 1,2 пайызды құрады, бұл елдегі 26-шы ең жоғары көрсеткіш. 1988 жылдан бері аймақтан жаппай көші-қон байқалды, себебі жастар Дар-эс-Саламда экономикалық мүмкіндіктер іздеді, нәтижесінде Дар-эс-Саламның Темке ауданында, әсіресе Мбагала қаласында, Мтвара аймағындағы Мбагала өзенінің атымен аталған, жандағы маконде қауымдастығы құрылды.

Британдық отарлау кезінде арахис схемасы

1948 жылы британ үкіметі «Танганика жержаңғақ жобасын» (Tanganyika groundnut scheme) «Шетелдік азық-түлік корпорациясы» (OFC) арқылы іске қосты. Мақсаты – өсімдік майының дүниежүзілік тапшылығын азайту еді. Алайда, жеткіліксіз зерттеулер мен нашар жоспарлау салдарынан туындаған қолайсыз табиғи жағдайлар жобаның толық және апатты сәтсіздікке ұшырауына себеп болды. Бұл аймақта экспортталатын өнім Мтвара порты арқылы тасымалданбақ болды. Бұл порт осы жоба үшін салынды; ол Начингвея маңындағы егістік алқаптарымен жаңа теміржолмен байланыстырылды. Мтвара 1971 жылға дейін Линди облысының құрамында болды.

География

Мтвара – елдің ең шығысы мен оңтүстігінде орналасқан аймақ. Аймақ экватордан оңтүстікке қарай 10 және 11 градус аралығында жатыр. Мтвара Дар-эс-Салам және Килиманджаро аймақтарынан кейін елдегі үшінші кіші аймақ. Ол елдің аумағының 1,9%-ын құрайды. Салыстыру үшін, Мтвараның ауданы 17 230 шаршы километрді құрайды, бұл Африканың Эсватини мемлекетінен сәл кіші. Мтвараның орталық бөлігі жоғары орналасқан, онда Маконде үстірті орналасқан, ал Мтвара аймағының ең биік нүктесі – теңіз деңгейінен 837 метр биіктіктегі Масаси шыңы. Мтвара аймағындағы ең ірі және ең ұзын өзен – Рувума өзені, ол аймақ ішіндегі Мбангала өзені сияқты көптеген салаларымен толығады.

Климат

Жаңбырлы маусым қараша/желтоқсаннан сәуір/мамырға дейін созылады және бір ғана ең жоғары нүктесі бар. Дауылдың ең жоғары шамасы әдетте қаңтарда болады, бірақ ақпан немесе наурыз айларында да болуы мүмкін. Жылдық жауын-шашынның жалпы көлемі биіктікке байланысты өзгереді. Мтвара ауданында жауын-шашын 935 мм-ден жоталар мен үстірттерде 116 мм-ге дейін ауысады. Масаси миссиясында жауын-шашын 893 мм, ал Невалада 1001 мм құрайды. Мтопва мен Луквика миссиясы арасында да 1133 мм-ден 832 мм-ге дейін өзгеріс байқалады. Сол сияқты, теңіз жағалауындағы Мтварада желтоқсан айындағы орташа ең жоғары температура 27 градус Цельсий, ал шілде айындағы ең төменгі орташа температура 23 градус Цельсийді құрайды. Мтварадағы салыстырмалы ылғалдылық наурыз айында 87 пайызға, қазан айында 79 пайызға жетеді. Ішкі аймақтарда температура мен ылғалдылық төмендеу болады.

Геология

Топырақ геологиямен анықталады. Аймақта екі геологиялық аймақ бар, нәтижесінде екі геологиялық тұрғыдан анықталған топырақ түрі пайда болады. Бірінші аймақ – Үнді мұхитынан Неваланың Маконде платосының ұшына дейін 31 125 километрге созылатын жағалаулық шөгінді жиынтығы. Бұл аймақта терең, жақсы кеуекті, құнарлылығы төмен және ылғалды ұстау қабілеті нашар құмды топырақтар қалыптасады. Олар құмтастардан түзіледі. Кейбір аймақтарда теңіздік ауыр саз топырақтар, сондай-ақ вертисольдер де кездеседі. Жағалаудағы әктастар қызыл, жақсы кеуекті және қалың текстуралы топырақтардың пайда болуына да себеп болады. Екінші аймақ геологиялық тұрғыдан жағалау шөгінділерінің батысына қарай кеңейеді. Бұл аймақты гнейстер мен гранулиттер құрайды, олар кембрийге дейінгі фундаменттік жыныстар болып табылады. Осы фундаменттегі топырақтар әртүрлі. Масаси қаласының солтүстігінде терең, жақсы кеуекті қызыл саз топырақтары бар. Бұл аймақтағы ең жақсы топырақ, себебі ол аймақтың жоталы егістіктеріне ең қолайлы. Масасидің оңтүстігінде ірі ұсақ құмды топырақтар көптеп таралған. Аймақ топографиялық жағынан екі бөлікке бөлінеді. Жағалау жазығының жер бедері күрделі. Екіншісі – 300 мм-ден 400 мм-ге дейін жауын-шашын мөлшерімен Маконде платосы фундаменттік жазықтың үстіне басымдық танытады. Оның көп бөлігі тегіс, шашыраңқы тасты тік жарлар мен крутты өзен жағалаулары бар. Маконде платосының батыс жағы, платодан тыс, Рувума өзенінің салалары арқылы оңтүстікке қарай ағып жатыр. Маконде платосын Маомби және Мбуа өзендері кесіп өтеді.

Экономика

Мтвара, Танзанияның қалған бөлігі сияқты, көбінесе шаруашылықпен айналысатын аймақ. Шаруашылық – аймақ тұрғындарының негізгі табыс көзі. Ауыл шаруашылығы саласында халықтың 92 пайызы жұмыс істейді, сонымен қатар балық аулау, ара шаруашылығы және шағын өндіріс сияқты басқа да ауылдық шаруашылық түрлері де бар. Аймақтың жалпы аумағының 85 пайызын егіс жері құрайды. Дегенмен, оның тек шамамен төрттен бірі ғана өңделеді. 1988 жылғы халық санауы бойынша ауылдық үй шаруашылықтарының орташа мөлшері (169 482 үй шаруашылығы) 1,5 гектарға жуық, ал орташа отбасы мүшелерінің саны 4,4 адамды құрайды. Шаруашылықтарды механикаландыру және жұмыс малдарымен жабдықтау процесі дамып келеді. Осы аймақта қол соқасы ең көп қолданылатын ауыл шаруашылығы құралы болып табылады. Кассава, тары және сорго – маңызды азық дақылдары. Жүгері соңғы кезде ғана танымал бола бастады. Аймақтағы ең маңызды коммерциялық дақыл – кешью. Жер жаңғағы мен кунжут да маңызды өнімдердің қатарында. Аймақ халқы арасында мал шаруашылығы кең таралмағандықтан, оның экономикалық үлесі мардымсыз. Аймақтың ЖІӨ-сінің шамамен 25 пайызын құрайтын кешью өнімі Мтвараның маңызды табыс көзі болып табылады. Мтвара аймағы елдің кешью өнімінің 40 пайызын өндіреді. Танзаниядағы кешью өндірімінің басым бөлігі экспортқа бағытталған. Ішкі нарықта өнімнің аз ғана бөлігі тұтынылады. Мтвара аймағы елдегі кешью өсірушілердің жетекші аймағы ретінде ресми түрде танылған. Бұл аймақ елдің жалпы өнімінің шамамен жартысын өндіреді. Невала ауданы аймақтың кешью өнімінің жартысынан астамын өндіреді. Масаси 29 пайыз үлесімен екінші орында, ал Мтвара ауданы орташа есеппен 19 пайыз үлесімен соңғы орында тұр. Аймақтағы кен өнеркәсібінің болашағы зор. Шағын көлемде 35 түрлі минералдар табылып, қазылып алынған. Масаси ауданы 1995 жылдан бері сапфир, кристалбелла, александрит, турмалин және родолит сияқты минералдарды өндіріп келеді.

Ұлттық парктер мен орман қорықтары

Мтвара аймағында Мнази Бей-Рувума сағасы теңіз ұлттық паркі орналасқан, ол елдегі ең ірі теңіз парктерінің бірі. Теңіз паркі – жұмбақ киттердің көбейетін ортасы. Аймақтың 1,672,000 гектар жерінің шамамен 8,33 пайызын орман қоры құрайды. Бұл аумақ 139 295 гектарға тең. Масаси ауданы аймақтағы ең көп орманды алқапқа ие. Орталық үкімет 130 545 гектар орман қорын басқарады, бұл жалпы көлемнің 93,7 пайызын құрайды. Аудандық кеңестерде тағы 8749 гектар, яғни орман қорының жалпы көлемінің 6,3 пайызы бар. Аймақта барлығы 16 орман қоры бар, олардың көп бөлігі Масаси ауданында орналасқан.