Кіріспе
Баламен сөйлесу – үлкен адамның балаға немесе нәрестеге қарата сөйлеуімен байланысты сөйлеу түрі. Оны күтушінің сөйлеуі, нәрестеге бағытталған сөйлеу (IDS), балаға бағытталған сөйлеу (CDS), балаға бағытталған тіл (CDL), күтушінің тіркелімі, ата-ана тілі немесе аналық тіл деп те атайды. CDS-ді басқа ересектермен қолданылатын бірқалыпты стильден ерекшелендіретін "әнмен сиырғандай" интонация тән. Мысалы, CDS-де дауыс биіктігі жоғары және кең, сөйлеу қарқыны баяу және сөздер қысқа болады. Ол дауыстылардың айқын айтылуын (перифериялық дауыстылардың формант кеңістігіндегі қашықтықтың ұлғаюын, мысалы, [i], [u] және [a]) көрсете алады, ал сөздер жиі қысқартылып, жеңілдетіледі. Дауыс биіктігінің күшейтілген өзгерістері адамдардың үй жануарларымен сөйлескенде қолданатын мейірімді сөйлеу стиліне ұқсас екеніне дәлелдер бар (үй жануарларына бағытталған сөйлеу). Дегенмен, дауыстылардың айқын айтылуы нәрестенің тіл үйренуге бейімділігімен байланысты сияқты, өйткені ол есту қабілеті бұзылған нәрестелерге немесе үй жануарларына сөйлескенде осылай айқын айтылмайды.
speech directed at babies
Baby talk is a type of speech associated with an older person speaking to a child or infant. It is also called caretaker speech, infant directed speech (IDS), child directed speech (CDS), child directed language (CDL), caregiver register, parentese, or motherese. CDS is characterized by a "sing song" pattern of intonation that differentiates it from the more monotone style used with other adults e. g., CDS has higher and wider pitch, slower speech rate and shorter utterances. It can display vowel hyperarticulation (an increase in distance in the formant space of the peripheral vowels e. g., [i], [u], and [a]) and words tend to be shortened and simplified. There is evidence that the exaggerated pitch modifications are similar to the affectionate speech style employed when people speak to their pets (pet directed speech). However, the hyperarticulation of vowels appears to be related to the propensity for the infant to learn language, as it is not exaggerated in speech to infants with hearing loss or to pets.
Терминология
Оксфорд ағылшын сөздігінде көрсетілгендей, "бала тілі" деген сөз алғаш рет 1836 жылы қолданылған. "Ана тілі" және "ата тілі" терминдері "бала тілінен" гөрі дәл және компьютерлік іздеулерге ыңғайлырақ, бірақ бала дамуы мамандары бұл терминдерді жиі қолданбайды. Гендерлік стереотиптерді сынаушылар да "ана тілінен" гөрі "ата-ана тілін" ұнатады, себебі барлық күтушілер кішкентай балалармен сөйлескенде ерекше сөйлеу үлгісі мен сөздік қолданады. "Ана тілі" сонымен қатар, дұрыс ағылшын тілінің жоғары әрі жұмсақ тонмен айтылуын да білдіре алады, ал бұл стандартты емес, қысқартылған сөздерден өзгеше. Балаға бағытталған сөйлеу (CDS) – зерттеушілер, психологтар және бала дамуы мамандары қолданатын термин. Сондай-ақ, нәрестеге бағытталған сөйлеу (IDS) де қолданылады. Бұл терминдер бір-бірімен алмастырыла береді. Күтушілер тілі деп те аталады.
Сипаттамалары
CDS – бұл кішкентай балаларға түсінікті және қарапайым стратегия, оны ересектер де, үлкен балалар да қолданады. Сөздік қоры шектеулі, сөйлеу жылдамдығы баяулатылып, көптеген үзілістер жасалады, ал сөйлемдер қысқа және грамматикалық жағынан жеңілдетілген, көбінесе қайталанады. CDS ерекше дыбыстық сипаттамаларға ие болғанымен, тілдің дамуына басқа да факторлар көмектеседі. CDS жасау кезінде ересектерге бағытталған сөйлеуде үш түрлі өзгеріс болады: CDS неғұрлым көрнекі болса, нәрестелердің ересектердің осы қарым-қатынас әдісіне жауап беру ықтималдығы артады. CDS-тің маңызды визуалдық аспектісі – еріннің қозғалысы. Оның бір ерекшелігі – CDS қолданушылардың ауыздарын кең ашуы, әсіресе дауысты дыбыстарда, ересектерге бағытталған сөйлеуге қарағанда. Зерттеулер көрсеткендей, CDS кезінде еріннің кеңірек ашылуы нәрестелерге жеткізіліп отырған хабарды жақсырақ түсінуге көмектеседі, себебі визуалдық сигналдар күшейеді. Кейбір зерттеушілер CDS-тің ата-ана мен бала арасындағы эмоционалды байланыстың маңызды бөлігі деп санайды және нәрестелерге тіл үйренуге көмектеседі. Карнеги-Меллон университеті мен Висконсин университетінің зерттеушілері қарапайым «балалар тілі» қолдану нәрестелерге сөздерді жылдамрақ меңгеруге көмектеседі деген қорытындыға келді. Нәрестелер ата-аналары CDS қолданғанда көбірек назар аударады, ол әдеттегі әңгімеге қарағанда баяу және қайталамалы болады. CDS тек қана ағылшын тілінде емес, басқа тілдерде де кездеседі. Нәрестелер тілді өңдеуді үйренгенде, осыны үлкен сөздер мен сөйлемдерге де қолдана алады. CDS нәрестелерге күтушілермен байланыс орнатуға көмектеседі. Нәрестелерге кімнің дұрыс күтім көрсететіні туралы әртүрлі әлеуметтік сигналдар бар, бірақ CDS қандай күтушілер дамуға қолдау көрсететінін анықтауға көмектесетін қосымша көрсеткіш болып табылады. Ересектер нәрестелермен CDS қолданғанда, олар оң эмоциялар мен назар аударуды қамтамасыз етеді, нәрестелерге олардың құнды екенін көрсетеді. CDS сондай-ақ нәрестелерге күтушілерінің бет-әлпетіне назар аудару үшін де ынталандыру құралы болып табылады. Нәрестелер осы әдістің ырғағы мен ерекшеліктеріне көбірек сезімтал. Сондықтан күтушілер CDS қолданғанда, нәрестелердің бет-әлпеттерді байқап, өңдеу мүмкіндіктерін кеңейтеді. Бұл әсер ішінара нәрестелердің CDS-ті күлімдеу сияқты оң бет-әлпеттермен байланыстыруына байланысты болуы мүмкін, егер олар күтушісінен оң жауап күтсе, CDS-ке көбірек жауап береді. CDS сөздердің формаларын өңдеуге көмектеседі, нәрестелерге болашақта оларды еске түсіруді сұрағанда сөздерді есте сақтауға мүмкіндік береді. Сөздер CDS арқылы қайталанғанда, нәрестелер әр сөздің ақыл-ойында бейнесін жасауды бастайды. Нәтижесінде, CDS-ке ұшыраған нәрестелер сөздерді есте сақтауда, CDS-ке ұшырамаған нәрестелерге қарағанда жақсы нәтижелер көрсетеді. Нәрестелер CDS-тің дыбыстық белгілерін байқай алады және көбінесе олардың сөйлеу әрекеттері осыған сәйкес келеді. Депрессияға ұшыраған аналардың балалары, егер CDS жүйелі түрде қолданбаса, тілдің дамуы кешігеді. Депрессияға ұшыраған аналар балаларына оң көзбен қараса да, нәрестелер олардың CDS әрекеттеріне жауап бермейді және тілді үйренудің маңызды жолынан пайда таппайды. Мұндай жағдайларда нәрестелер сөйлеу мен бет қозғалысының арасындағы байланысты жасай алмайды. Егер депрессияға ұшырамаған әкелер нәрестеге CDS-тің ынталандыруын ұсына алса, нәрестелер жақсы жауап береді және аналарының тудырған кемшілігін толықтыра алады. Бұл да тіл мен сөйлеу дамуын тежеуі мүмкін. Сондықтан бұл кемшілік анасы депрессияға ұшыраған және еркек күтушілермен аз қарым-қатынаста болған нәрестелер үшін ерекше зиянды болуы мүмкін. Әлеуметтік-экономикалық жағдай сөздік қоры мен тілдік дағдылардың дамуына әсер етеді. Төмен дәрежелі топтардағы ата-аналар жоғары дәрежелі отбасылардың балаларының дамуынан қалып қояды. Бұл ата-аналардың баламен өткізген уақытының мөлшерімен және олардың қарым-қатынас тәсілдерімен байланысты деп есептеледі; жоғары мәртебелі топтағы аналар балаларымен көбірек сөйлейді, көбірек әртүрлілік қолданады және ұзын сөйлемдерде сөйлейді.
Когнитивтік дамуға көмек
Шор және басқалар CDS баланың психикалық дамуына көмектеседі деп санайды, себебі ол балаға тілдің негізгі функциясы мен құрылымын үйретуге көмектеседі. CDS балаға әдетте болжау мүмкін емес тілдің нақты ережелерін игеруге және/немесе түсінуге көмектеседі. Сондай-ақ, ана сөзі балалардың сұрақ қою дағдысын қалыптастыру үшін өте маңызды деген пікір бар.
Балаларды емес, басқаларды емдеу
Сәбилерше сөйлеу ересектер мен нәрестелер арасындағы қарым-қатынаспен ғана шектелмейді, оны ересектер бір-бірімен немесе адамдар жануарлармен сөйлескенде де қолдануы мүмкін. Мұндай жағдайларда тілдің сыртқы түрі сәбилерше сөйлеуге ұқсауы мүмкін, бірақ бұл нағыз "аналық тіл" (parentese) емес, себебі ол басқа лингвистикалық қызмет атқарады (прагматика қараңыз).
Балаларды кемсіту / қорлау
Сәби сөйлеуі мен оны еліктеу бір ересек адамның екінші ересек адамға қатысты сөздік зорлық түрі ретінде қолданылуы мүмкін, онда сөйлеу мақсаты құрбанды балалау болып табылады. Бұл қорлау кезінде, яғни агрессор құрбанның әлсіз, қорқақ, тым сезімтал немесе басқа жағынан кемсіз екенін көрсету үшін сәби сөйлеуін пайдаланғанда болуы мүмкін.
Балалық сөйлеу
Балалық сөйлеу жыныстық немесе романтикалық қатынастағы серіктер арасында флирт құралы ретінде қолданылуы мүмкін. Мұндай жағдайда балалық тіл не нәрсенің нәзік жақындығын білдіруі мүмкін, сондай-ақ бір серіктес балаша сөйлеп, мінез-құлық танытса, екіншісі аналық немесе әкелік рөлде жауап беретін, махаббатқа толы жыныстық ойынның бір бөлігі болуы да мүмкін. Бір немесе екеуі де бала рөлін сомдай алады. Серіктер арасындағы қарым-қатынаста махаббатты білдіретін лақап сөздер, мысалы, "қуыршақ" (немесе, көрсету үшін, "сәби") сияқты сөздер де осы мақсатта қолданылуы мүмкін.
Үй жануарларымен сөйлесу
Көптеген адамдар өз итімен адам сияқты сөйлейді. Бұл әрекеттер итке хабарласу емес, көбінесе бір мәселені шешу үшін сөйлеушінің әлеуметтік қарым-қатынасы болып табылады. Адамдардың иттермен сөйлесу стилі CDL-ге өте ұқсас және оны Доггерел деп атайды. Адамдар ересек адаммен сөйлескенде шамамен 11 сөзден тұратын сөйлемдер қолданады, ал итпен сөйлескенде бұл көрсеткіш төрт сөзбен шектеледі. Адамдар итке көбірек бұйрықтар береді, бірақ басқа адамдарға қарағанда итке екі есе көп сұрақ қояды, тіпті иттің жауап беретініне сенбесе де. Жазбалар көрсеткендей, үй жануарлары туралы әңгімелердің 90 пайызы қазіргі уақытта болып өтеді, себебі адамдар иттермен өткен немесе болашақ туралы емес, айналасында болып жатқан жайттар туралы сөйлейді, бұл көрсеткіш адамдармен сөйлескенде екі есе аз. Сонымен қатар, адамдар өз сөздерін итке қарағанда адамға 20 есе сирек қайталайды немесе өзгеше айтады. Маңызды айырмашылық – CDL-де «Бұл кесе қызыл» сияқты нақты ақпаратты қамтитын көптеген сөйлемдер кездеседі, себебі олар балаларды тіл мен қоршаған орта туралы білім беруге бағытталған. Ал үй жануарлары туралы әңгімелерде мұндай сөйлемдердің саны шамамен екі есе аз, себебі оның басты мақсаты оқу емес, адамдар үшін әлеуметтік функцияны орындау болып табылады; иттің бірдеңе үйренетініне көңіл бөлмейді.
Жалпыға бірдейлік және аймақтық айырмашылықтар
Зерттеушілер Брайант пен Барретт (2007) CDL барлық мәдениеттерде кездесетінін және ол түрге тән бейімделу екенін ұсынды (олардан бұрын Фернальд, 1992 сияқты басқалар да осы пікірді білдірген). Басқа зерттеушілер бұл дүниежүзілік мәдениеттерде жалпыға бірдей емес деп санайды және балалардың грамматиканы үйренуіне көмектесудегі рөлі асыра бағаланғанын айтады. Олар кейбір қоғамдарда (мысалы, Самоа тайпаларының кейбіреулерінде) Калули балаларының тіл дамуында айтарлықтай кемшілік байқалмағанын атап көрсетеді. Қамқоршылардың CDS-ті пайдалану деңгейі мәдени айырмашылықтарға байланысты өзгереді. Көбінесе жабық мінезді мәдениеттерде CDS аз қолданылады, бірақ одан толығымен бас тартпайды. Сонымен қатар, баланың жеке ерекшеліктері, оның тәрбиешісінен алатын CDS мөлшеріне әсер етеді. Осыдан туындайды, балалардың әлеуметтік дамуы үшін CDS қажетті екендігі туралы пікір. Ересектердің балалармен қарым-қатынасына әсер ететін маңызды фактор – мәдениеттің балаларға деген көзқарасы. Егер балалар көмексіз және түсінбеуге қабілетсіз деп есептелсе, ересектер олармен аз қарым-қатынас жасайды. Ал балалардың үйренуге және түсінуге қабілетті екеніне сенсе, керісінше, олармен жиірек сөйлеседі. Көп жағдайда, CDS-тің белгілі бір формасы жоқ мәдениеттерде оның орнын басқа тәсілдермен толтырады, мысалы, балаларды күнделікті іс-әрекеттерге көбірек қатыстырады. Бірақ мұндай бағалау да дұрыс болуы мүмкін. Ағылшын және герман тілдеріндегі сөздер бейресми тілде жиі кездеседі, ал латын сөздері заңдық және ғылыми мәтіндер сияқты ресми жағдайларда қолданылады. Балаларға арналған тіл, бейресми тілдің бір түрі ретінде, көбінесе ағылшын-саксон сөздерін пайдаланады. Аналардың кішкентай балалармен сөйлескендегі сөздерінде ересектермен сөйлескенге қарағанда ағылшын-саксон тіліндегі етістіктердің үлесі жоғары. Атап айтқанда, ата-аналардың CDS-дегі сөйлемнің негізгі бөлігі ағылшын-саксон етістіктерімен құрылады. Балаларға ұсынылатын грамматикалық қатынастардың көп бөлігі – яғни, субъект-етістік, етістік-толықтауыш және етістік-жайылма толықтауыш – туған тілдегі етістіктермен жасалады. Ағылшын-саксон тіліндегі етістіктер көбінесе қысқа болады, бірақ грамматикасы күрделі. Қазіргі ағылшын тіліндегі осы сөздікке тән синтаксистік ерекшеліктерге уақыт, түр, сұрақ және жорамалды білдіру үшін қолданылатын перифраздар, сондай-ақ күрделі предикаттар ретінде жұмыс істейтін фразеологиялық тіркестер жатады, олардың барлығы CDS-те де кездеседі. Жоғарыда айтылғандай, балалар тілінде сөздерді қысқарту, жеңілдету, бүкір айту және сөзсіз дыбыстарды қолдану жиі кездеседі. Кейбір сөздер ата-аналардың отбасы ішінде ойлап табуы мүмкін, ал кейбіреулері ұрпақтан-ұрпаққа беріледі. Басқалары кеңінен танымал және көптеген отбасыларда қолданылады, мысалы, су үшін "вава", тамақ үшін "нум нум", бөтелке үшін "ба ба" немесе ұйықтау үшін "беди бай" сияқты сөздер стандартты немесе дәстүрлі сөздер саналады және олардың мағынасы әр жерде өзгеше болуы мүмкін. Балалар тілі, тілге қарамастан, әдетте, отбасы мүшелерінің, жануарлардың, тамақ пен тамақтанудың, дене функциялары мен жыныс мүшелерінің, ұйқының, ауырсынудың және т.б. атауларынан тұрады. Сондай-ақ, памперс, жамылғы, шөлмек, бөтелке сияқты маңызды заттардың атаулары мен сөзсіз дыбыстар да қолданылуы мүмкін. Ойлап табылған сөздердің сөздігі өте кең болуы мүмкін, көптеген нәрселерге арналған терминдерді қамтиды. Көбінесе бұл сөздер нақты тілде қолданылмайды, бірақ кейде олар тек есімдерден тұрады. Ата-аналар ойлап тапқан сөздердің көпшілігі логикалық мағынаға ие, бірақ сөзсіз дыбыстар көбінесе мағынасыз болады және сөйлеуді толықтыру үшін ғана қолданылады. Кейде балалар тіліндегі сөздер ересектердің сөздігіне өтеді, мысалы, "nanny" ("бала күтуші") немесе "nursery governess" ("балалар үйінің тәрбиешісі").
Кішірейтулер
Сонымен қатар, көптеген сөздерді түрлендіру ережелерін сақтап, бала тіліне айналдыруға болады. Ағылшын тілінде сөздің соңына әдетте «ie», «y» немесе «ey» деп жазылатын дыбыс қосып кішіртеу жасау кең таралған. Бұл кішіртеу көбінесе бала тілінде қолданылады. Көптеген тілдерде кішіртеу жұрнақтарының өзгеше формалары бар (халықаралық мысалдар үшін түрлі тілдердегі кішіртеулер тізіміне қараңыз).
Қайталаулар
Басқа да өзгерістер бар, бірақ барлық тілдерде емес. Оларға дауысты дыбыстарды созу жатады, мысалы, "kitty" және "kiiiitty" (күшейтілген), бірақ мағынасы бір. Мұны ағылшын тілінде сөйлейтін кішкентай балалар түсінеді, бірақ голланд тілінде сөйлейтін балаларға қатысты емес, себебі олар созылған дауысты дыбыстар басқа сөздерді білдіретінін біледі.