Кіріспе
Жылуға энергия жоғалған соқтығысу. Эластикалық соқтығысудан өзгеше, эластикалық емес соқтығысу – ішкі үйкелістің әсерінен кинетикалық энергия сақталмайтын соқтығысу. Макроскопиялық денелердің соқтығысуында кинетикалық энергияның бір бөлігі атомдардың дірілдеу энергиясына айналып, қыздыру эффектісін тудырады және денелер деформацияланады. Газ немесе сұйық молекулалары сирек жағдайда ғана толыққанды эластикалық соқтығысуға түседі, себебі кинетикалық энергия молекулалардың түзу қозғалысы мен олардың ішкі бостандық дәрежелері арасында әр соқтығысуда алмасады. Кез келген уақытта соқтығысулардың жартысы – әртүрлі деңгейде – эластикалық емес (соқтығысқаннан кейін жұптың кинетикалық энергиясы бұрынғыдан азырақ), ал жартысы «суперэластикалық» деп сипатталуы мүмкін (соқтығысқаннан кейін кинетикалық энергиясы бұрынғыдан көп). Тұтас үлгі бойынша есептегенде молекулалық соқтығысулар эластикалық болып келеді. Эластикалық емес соқтығысулар кинетикалық энергияны сақтамаса да, импульстің сақталу заңына бағынады. Қарапайым баллистикалық маятник есептері тек блок ең үлкен бұрышқа дейін қозғалғанда ғана кинетикалық энергияның сақталу заңына бағынады. Ядролық физикада эластикалық емес соқтығысу – кіріп келген бөлшектің ядроны қоздыруына немесе ыдырауына себеп болатын жағдай. Терең иеластикалық шашырату – Разерфорд атомның ішкі құрылымын зерттегендей, субатомдық бөлшектердің құрылымын зерттеу әдісі (Разерфорд шашырауын қараңыз). Мұндай тәжірибелер 1960 жылдардың соңында Стэнфордтың сызықтық үдеткішінде (SLAC) жоғары энергиялы электрондарды пайдаланып протондармен жүргізілді. Разерфорд шашырауындағыдай, протон мақсатына электронды терең иеластикалық шашырату, кіріп келген электронның көп бөлігі өте аз әрекеттесетінін және тікелей өтіп, тек азы ғана кері қайтатынын көрсетті. Бұл протонның заряды кішкентай іргелерге шоғырланғандығын көрсетеді, бұл Разерфордтың атомдағы оң заряд ядрода шоғырланғандығын ашқанын еске түсіреді. Алайда, протон жағдайында алынған деректер бір емес, үш түрлі заряд шоғырланғандығын (кварктарды) көрсетті.
An inelastic collision, in contrast to an elastic collision, is a collision in which kinetic energy is not conserved due to the action of internal friction. In collisions of macroscopic bodies, some kinetic energy is turned into vibrational energy of the atoms, causing a heating effect, and the bodies are deformed. The molecules of a gas or liquid rarely experience perfectly elastic collisions because kinetic energy is exchanged between the molecules' translational motion and their internal degrees of freedom with each collision. At any one instant, half the collisions are – to a varying extent – inelastic (the pair possesses less kinetic energy after the collision than before), and half could be described as “super elastic” (possessing more kinetic energy after the collision than before). Averaged across an entire sample, molecular collisions are elastic. Although inelastic collisions do not conserve kinetic energy, they do obey conservation of momentum. Simple ballistic pendulum problems obey the conservation of kinetic energy only when the block swings to its largest angle. In nuclear physics, an inelastic collision is one in which the incoming particle causes the nucleus it strikes to become excited or to break up. Deep inelastic scattering is a method of probing the structure of subatomic particles in much the same way as Rutherford probed the inside of the atom (see Rutherford scattering). Such experiments were performed on protons in the late 1960s using high energy electrons at the Stanford Linear Accelerator (SLAC). As in Rutherford scattering, deep inelastic scattering of electrons by proton targets revealed that most of the incident electrons interact very little and pass straight through, with only a small number bouncing back. This indicates that the charge in the proton is concentrated in small lumps, reminiscent of Rutherford's discovery that the positive charge in an atom is concentrated at the nucleus. However, in the case of the proton, the evidence suggested three distinct concentrations of charge (quarks) and not one.
Қиссалық иілмейтін соққылар
Жарым-эластикалық соққылар нақты әлемдегі соққылардың ең көп кездесетін түрі болып табылады. Осы типтегі соққыда соқтығысқан денелер біріне-бірі жабыспайды, бірақ бір бөлігі кинетикалық энергиясы жоғалады. Ұқсастық, дыбыс және жылу – кинетикалық энергияның жарым-эластикалық соққылар арқылы жоғалу жолдарының бірнешесі.