Кіріспе

Электронға қарсы бөлшек

Позитрон немесе антиэлектрон – +1e электр заряды, 1/2 спині (электрон сияқты) және электронмен бірдей массасы бар бөлшек. Ол электронның антибөлшегі (антиматерияға жататын қарсы бөлшегі). Позитрон электронмен соқтығысқанда, аннигиляция процесі жүзеге асады. Егер бұл соқтығысу төмен энергияда болса, нәтижесінде екі немесе одан көп фотон пайда болады. Позитрондар позитрондық радиоактивті ыдырау арқылы (әлсіз өзара әрекеттесу арқылы) немесе жеткілікті энергиясы бар фотонның материалдағы атоммен өзара әрекеттесуінен жұптар түзілу арқылы пайда болуы мүмкін.

Теория

1928 жылы Пол Дирак электрондардың оң және теріс зарядталған болу мүмкіндігін ұсынған мақала жариялады. Бұл мақалада Дирак теңдеуі енгізілді, ол кванттық механиканы, арнайы салыстырмалылық теориясын және Земан эффектісін түсіндіру үшін электрон спинінің сол кездегі жаңа тұжырымының біріктірілген түрі болды. Мақала жаңа бөлшекті тікелей болжамады, бірақ электрондардың оң немесе теріс энергияға ие болуын шешім ретінде қарастыруға мүмкіндік берді. Герман Вейль теріс энергиялық шешімнің математикалық салдарларын талқылайтын мақала жариялады. Оң энергиялық шешім эксперименттік нәтижелерді түсіндірді, бірақ Дирак математикалық модельге рұқсат етілген, бірдей жарамды теріс энергиялық шешіммен қызығушылық танытты. Кванттық механика теріс энергиялық шешімді қарапайым түрде елемеуге мүмкіндік бермеді, өйткені классикалық механика мұндай теңдеулерде көбінесе істейтін; екіұшты шешім электрондардың оң және теріс энергиялық күйлер арасында спонтанды түрде секіру мүмкіндігін білдірді. Дегенмен, мұндай ауысулар әлі тәжірибе жүзінде байқалған жоқ. Бұл релятивистік электрон үшін теріс энергиялық шешімді түсіндіруге бағытталған. Ол «теріс энергиясы бар электрон сыртқы [электромагниттік] өрісте оң зарядталғандай қозғалады» деді. Ол сондай-ақ, кеңістіктің барлығын электрондардың оң энергиялық күйлерден (теріс электр заряды) және теріс энергиялық күйлерден (оң заряд) секіруіне кедерлес ететін, толтырылған теріс энергиялық күйлердің «теңізі» ретінде қарастыруға болатынын айтты. Мақалада протонның осы теңіздегі «арал» болу мүмкіндігі және оның теріс энергиялы электрон болуы мүмкіндігі де қарастырылды. Дирак протонның массасы электроннан әлдеқайда көп екенін мойындады, бірақ болашақ теория бұл мәселені шешеді деп үміттенді. Роберт Оппенгеймер Дирак теңдеуінің теріс энергиялық шешімі ретінде протондардың болуына күшті қарсылық көрсетті. Ол егер олай болса, сутек атомы жылдам өзін-өзі жояды деп мәлімдеді. 1931 жылы Вейль теріс энергиялы электронның массасы оң энергиялы электронның массасына тең болуы керек екенін көрсетті. Оппенгеймер мен Вейльдің аргументтеріне көндігіп, Дирак 1931 жылы әлі байқалмаған бөлшектің бар екендігін болжаған мақала жариялады, оны «антиэлектрон» деп атады, ол электронмен бірдей массаға және қарама-қарсы зарядқа ие болады және электронмен жанасқанда өзара жойылады. Ричард Фейнман және одан бұрын Эрнст Штюкельберг позитронның интерпретациясын уақыт бойынша кері қарай қозғалатын электрон ретінде ұсынды, Дирак теңдеуінің теріс энергиялық шешімдерін қайта қарастырды. Уақыт бойынша кері қарай қозғалатын электронның оң заряды болады. Джон Арчибальд Уилер осы тұжырымды барлық электрондардың бірдей қасиеттерін түсіндіру үшін қолданды, олардың «барлығы бір электрон» екенін және күрделі, өзін-өзі қиылыстыратын әлемдік сызыққа ие екенін көрсетті. Кейінірек Йоичиро Намбу оны бөлшектер мен антибөлшектер жұптарының барлық құрылымы мен жойылуына қолданды, «қазіргі және кейінгі уақытта пайда болатын жұптардың соңғы құрылымы мен жойылуы жарату немесе жою емес, тек қозғалатын бөлшектердің бағытының өзгеруі, өткеннен болашаққа немесе болашақтан өткенге» дейді. Уақыт бойынша кері қарау тұжырымы қазіргі таңда басқа тұжырымдармен толыққанды эквивалентті деп қабылданады, бірақ оның микроскопиялық физикалық сипаттамаларда пайда болмайтын «себеп» және «салдар» макроскопиялық ұғымдарымен ешқандай байланысы жоқ.

Эксперименттік ілгілер мен жаңалықтар

Бірнеше дереккөздер Дмитрий Скобельцын позитронды 1930 жылдан бұрын, тіпті 1923 жылы алғаш рет байқағанын мәлімдеді. Олар Комптон эффектісін зерттеу үшін Уилсон бұлтты камерасын пайдаланып, Скобельцын электрон сияқты әрекет ететін, бірақ қолданған магнит өрісінде қарама-қарсы бағытта қисық бөлшектерді анықтағанын және ол бұл құбылысты суреттермен Кембридж университетінде өткен конференцияда, 23–27 шілдеде ұсынғанын айтады. 1963 жылы жарық көрген позитронның ашылу тарихы туралы кітабында Норвуд Расселл Хансон осы мәлімдемеге негізделген себептерді егжей-тегжейлі баяндады, және бұл аңыздың шығу тегі болуы мүмкін. Бірақ ол сондай-ақ қосымшада Скобельцынның қарсылығын келтірді. Кейіннен Скобельцын бұл пікірді одан да қатты жоққа шығарып, оны "ешқандай мағынасы жоқ сұқақтарлық" деп атады. Скобельцын позитронның түпкілікті ашылуына екі маңызды үлес арқылы жол ашты: бұлт камерасына магнит өрісін қосу (1925 жылы) және зарядталған бөлшектік ғарыш сәулелерін ашу, ол үшін Карл Дэвид Андерсонның Нобель лекциясында оған есеп берілді. Скобельцын 1931 жылы түсірілген суреттерде позитронның іздерін байқаған, бірақ сол кезде оларды осылай деп танымаған. Сол сияқты, 1929 жылы Калтехте оқыған қытай аспиранты Чун Яо Чао электрондар сияқты, бірақ оң зарядты бөлшектер секілді мінез-құлық танытқан аномальды нәтижелерді байқады, бірақ нәтижелер нақты болмады және осы құбылысты зерттеу тоқталды. Елу жыл өткен соң Андерсон өзінің ашылуына Калтехтегі сыныптасы Чун Яо Чаоның жұмысының ықпал еткенін мойындады, оның зерттеулері Андерсонның көптеген жұмыстарының негізін құрады, бірақ сол кезде ол мойындалмады. Андерсон 1932 жылдың 2 тамызында позитронды ашқан, ол үшін 1936 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығын алды. Андерсон "позитрон" терминін өзі ойлап тапқан жоқ, бірақ 1932 жылдың соңында өзінің ашылу туралы мақаласын ұсынған Physical Review журналының редакторының ұсынысымен оны пайдалануға рұқсат берді. Позитрон антиматерияның алғашқы дәлелі болды және ол Андерсон ғарыш сәулелерін бұлтты камерадан және қорғасын пластинасынан өткізген кезде ашылды. Магнит бұл құрылғыны қоршап тұрды, бұл бөлшектердің электр зарядына байланысты әртүрлі бағытта иілуіне себеп болды. Әрбір позитрон қалдырған иондық із фотопластинкада электронның массасы мен зарядының арақатынасына сәйкес келетін қисық сызық түрінде пайда болды, бірақ оның заряды оң екенін көрсететін бағытта. Андерсон кейіннен Чун Яо Чаоның жұмысына негізделген позитрон бұрын ашылуы мүмкін еді, егер оның ізіне барылғанда, деп жазды.

Табиғи өндіріс

Позитрондар нейтринолармен бірге табиғи радиоактивті изотоптардың β+ ыдырауында (мысалы, калий-40) және гамма-кванттардың (радиоактивті ядролар шығаратын) материямен өзара әрекеттесуінде пайда болады. Антинейтринолар – табиғи радиоактивтілік (β− ыдырау) нәтижесінде туындайтын антибөлшектердің тағы бір түрі. Антибөлшектердің көптеген түрлері ғарыш сәулелері арқылы да өндіріледі (соның ішінде). 2011 жылы Американдық астрономиялық қоғам жариялаған зерттеуде, позитрондар найзағай бұлттарының үстінен пайда болатыны анықталды; позитрондар бұлттардағы күшті электр өрістерімен үдетілген электрондардың тудырған гамма-сәулелік жарқылында пайда болады. Антипротонның Жерді айналатын Ван Аллен белдеулерінде PAMELA модулі арқылы табылып, оның бар екені дәлелденді. Антибөлшектер, олардың ішіндегі ең көп таралғандары – антинейтринолар мен позитрондар, олардың массасы аз болғандықтан, жеткілікті жоғары температурасы бар кез келген ортада да пайда болады (орташа бөлшектердің энергиясы жұптардың тууының шегінен асып түсуі керек). Бариогенез кезеңінде, ғалам өте ыстық және тығыз болғанда, материя мен антиматерия үздіксіз өндіріліп, жойылды. Қалған материяның болуы және анықталатын антиматерияның жоқтығы, сондай-ақ бариондық асимметрия деп аталады, CP симметриясының бұзылуына байланысты: материя мен антиматерияға қатысты CP симметриясының бұзылуы. Бариогенез кезінде бұл бұзылудың нақты механизмі әлі де құпия болып қалуда. Радиоактивті ыдыраудан позитрон өндіруін жасанды да, табиғи да өндіріс деп қарастыруға болады, себебі радиоизотоптың пайда болуы табиғи немесе жасанды болуы мүмкін. Позитрондарды өндіретін ең танымал табиғи радиоизотоп – калий-40, калийдің бастапқы изотобы ретінде кездесетін ұзақ өмір сүретін изотоп. Калийдің жалпы құрамындағы үлесі шағын болса да (0,0117%), ол адам ағзасындағы ең көп таралған радиоизотоп болып табылады. Адам денесінде секундына 4400 40K ядросы ыдырайды. Табиғи калийдің активтілігі 31 Бк/г құрайды. Осы 40K ыдырауларының 0,001% -ы адам ағзасында тәулігіне шамамен 4000 табиғи позитронның пайда болуына себеп болады. Бұл позитрондар көп ұзамай электронды табады, жойылады және 511 кэВ энергиясы бар фотондардың жұптарын тудырады, бұл процесс ПЭТ-сканерлеу ядролық медицина процедурасы кезінде болатынға ұқсас (бірақ әлдеқайда төмен қарқындылықтағы). Жақындағы байқаулар қара тесіктер мен нейтронды жұлдыздардың астрофизикалық салдануларда үлкен мөлшерде позитрон-электрон плазмасын өндіретінін көрсетті. Позитрон-электрон плазмасының үлкен бұлттары нейтронды жұлдыздармен де байланысты.

Космикалық сәулелерді бақылау

Спутниктердегі эксперименттер негізгі ғарыш сәулелерінде позитрондардың (сондай-ақ бірнеше антипротонның) бар екенін көрсетті, олар негізгі ғарыш сәулелеріндегі бөлшектердің 1%-дан азын құрайды. Дегенмен, ғарыш сәулелеріндегі позитрондардың үлесі жақында, әсіресе әлдеқайда жоғары энергия деңгейлерінде, жақсартылған дәлдікпен өлшенді және осы жоғары энергиялы ғарыш сәулелерінде позитрондардың үлесі артық екені байқалды. Бұл үлкен жарылыстан пайда болған көп мөлшердегі антиматерияның немесе ғаламдағы күрделі антиматерияның өнімдері болып көрінбейді (оның дәлелі жоқ, төменде қараңыз). Керісінше, ғарыш сәулелеріндегі антиматерия тек осы екі элементар бөлшектен тұратын сияқты. Жақындағы теориялар мұндай позитрондардың көзі қара материя бөлшектерінің жойылғаннан туындауы, астрофизикалық объектілерде позитрондардың жоғары энергияға дейін үдеуі және ғарыш сәулелері ядроларының жұлдызаралық газбен өзара әрекеттесуінен жоғары энергиялы позитрондардың пайда болуы мүмкін екенін ұсынады. Халықаралық ғарыш станциясында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істеп тұрған Альфа магниттік спектрометрінің (AMS 02) алдын ала нәтижелері ғарыш сәулелеріндегі позитрондардың бағытталмаған және 0,5 ГеВ-тан 500 ГеВ-қа дейінгі энергия диапазонында келетінін көрсетті. Позитронның үлесі жалпы электрон+позитрон оқиғаларының шамамен 16%-на дейін, 275 ± 32 ГеВ энергиясында максималды мәнге жетеді. 500 ГеВ-қа дейінгі жоғары энергияда позитрондар мен электрондардың арақатынасы қайтадан төмендеуге бастайды. Позитрондардың абсолюттік ағыны 500 ГеВ-тан бұрын төмендеуге бастайды, бірақ 10 ГеВ шамасындағы электрон энергиясынан әлдеқайда жоғары энергияда максималды мәнге жетеді. Осы нәтижелердің интерпретациясы массивті қара материя бөлшектерінің жойылғаннан туындаған позитрон өндірісіне байланысты болуы мүмкін. Позитрондар, антипротон сияқты, ғаламның кез келген гипотетикалық "антиматериялық" аймақтарынан шыққан сияқты емес. Керісінше, ғарыш сәулелерінде антигелий ядролары (яғни, анти-альфа бөлшектері) сияқты күрделі антиматериялық атом ядролары бар екеніне дәлел жоқ. Оларды белсенді түрде іздеу жұмыстары жүргізілуде. AMS 02 прототипі, AMS 01 деп аталатын, 1998 жылдың маусым айында STS 91 миссиясымен ғарышқа ұшты. Антигелийді анықтамағандықтан, AMS 01 антигелий мен гелий ағысының қатынасы үшін 1,1×10−6 жоғарғы шегін белгіледі.

Жасанды өндіріс

Калифорниядағы Лоуренс Ливермор ұлттық зертханасының физиктері қысқа, өте қарқынды лазерді пайдаланып, бір миллиметрлік алтын нысананы сәулелендіріп, 100 миллиардтан астам позитронды өндірді. Қазіргі уақытта 5 МэВ позитронды-электронды сәулелердің зертханада өндірілуі, әртүрлі элементтердің 5 МэВ позитрондарымен өзара әрекеттесуіне немесе олардың әсеріне қалай ден қоятынын, энергияның бөлшектерге қалай берілетінін және гамма-сәулелік жарылыстардың соққылық әсерін зерттеуге мүмкіндік береді. 2023 жылы CERN және Оксфорд университеті арасындағы ынтымақтастық HiRadMat нысанында эксперимент жүргізді, нәтижесінде 10 триллионнан астам электрон-позитрон жұбын қамтитын, наносекундтық ұзақтықтағы электрон-позитрон сәулелері жасалды. Осылайша, зертханада ұжымдық плазмалық мінез-құлқына қолдау көрсете алатын жеткілікті тығыздықтағы алғашқы "жұп плазмасы" құрылды. Алдағы эксперименттер гамма-сәулелік жарылыстар, жылдам радиожарылыстар және блазар ағындары сияқты көптеген электрон-позитрон жұптарының пайда болатын экстремалды астрофизикалық ортаға қатысты физиканы зерттеу мүмкіндігін ұсынады.

Қолданбалар

Кейбір бөлшектерді жылдамдату эксперименттері позитрондар мен электрондардың релятивистік жылдамдықпен соқтығысуын қамтиды. Жоғары соқтығысу энергиясы және осы материя/антиматерияның өзара жойылуы әртүрлі субатомдық бөлшектердің көптеген түрлерін тудырады. Физиктер осы соқтығысулардың нәтижелерін зерттеп, теориялық болжамдарды тексеруге және жаңа бөлшектерді іздеуге тырысады. ALPHA эксперименті антиводородтың қасиеттерін зерттеу үшін позитрондарды антипротондармен біріктіреді. Позитронды шығаратын радионуклид (маркер) арқылы жанама түрде шығарылатын гамма сәулелері ауруханаларда қолданылатын позитронды эмиссиялық томография (ПЭТ) сканерлерінде анықталады. ПЭТ сканерлері адам ағзасының ішіндегі метаболизм қызметінің егжей-тегжейлі үш өлшемді суреттерін жасайды. Позитрон жою спектроскопиясы (PAS) деп аталатын тәжірибелік құрал материалтануда қатты материалдың тығыздығындағы, ақауларындағы, орын ауыстыруларындағы немесе тіпті бос кеңістіктегі өзгерістерді анықтау үшін қолданылады.