Кіріспе
Рентгендік сәулелерге негізделген бейнелеуде көрінуді жақсартатын зат. Радиоконтрастты заттар – компьютерлік томография (контрастты КТ), проекциялық рентгенография және флюороскопия сияқты рентгендік сәулелерге негізделген бейнелеу техникаларында ішкі құрылымдардың көрінуін жақсарту үшін қолданылатын заттар. Радиоконтрастты заттар көбінесе йод, ал сирек жағдайларда барий сульфаты болып табылады. Контрасттық заттар сыртқы рентген сәулелерін жұтады, нәтижесінде рентген детекторындағы экспозиция төмендейді. Бұл, ядролық медицинада қолданылатын радиофармацевтикалық заттардан өзгеше, олар сәуле шығарады. Магниттік-резонанстық томография (МРТ) басқа принциптер бойынша жұмыс істейді, сондықтан МРТ контрасттық заттарының әсер ету механизмі де басқаша. Бұл қосылыстар жақын жердегі сутегі ядроларының магниттік қасиеттерін өзгерту арқылы әрекет етеді.
Radiocontrast agents are substances used to enhance the visibility of internal structures in X ray based imaging techniques such as computed tomography (contrast CT), projectional radiography, and fluoroscopy. Radiocontrast agents are typically iodine, or more rarely barium sulfate. The contrast agents absorb external X rays, resulting in decreased exposure on the X ray detector. This is different from radiopharmaceuticals used in nuclear medicine which emit radiation. Magnetic resonance imaging (MRI) functions through different principles and thus MRI contrast agents have a different mode of action. These compounds work by altering the magnetic properties of nearby hydrogen nuclei.
Түрлері мен қолданылуы
Рентгендік зерттеулерде қолданылатын радиоконтрастты заттарды оң (иодталған заттар, барий сульфаты) және теріс (ауа, көмірқышқыл газы, метилцеллюлоза) деп жіктеуге болады.
Ауа
Оң жақтағы суретте ауа мен барий екеуі де бірге қолданылған (сондықтан "қос контраст" барий клизмасы деген термин пайда болған), ауа контраст материал ретінде қолданылуы мүмкін, себебі ол анықтайтын тіндерге қарағанда радио мөлдір емес. Суретте ол тоқ ішектің ішкі бетін көрсетеді. Контраст құралы ретінде тек ауаны пайдаланатын техниканың мысалы – ауа артрограммасы, онда буын қуысына ауа енгізу арқасында сүйек ұштарын жабатын шеміршек көрінеді. Қазіргі заманғы нейросуреттеу техникаларының пайда болуына дейін ауа немесе басқа газдар контраст агенттері ретінде қолданылып, мидағы цереброспиналдық сұйықтықты ығыстыруға мүмкіндік берді, бұл пневмоэнцефалография жасау үшін қажет болды. Кейде "ауа зерттеуі" деп аталатын бұл бұрын кең таралған, бірақ өте жағымсыз процедура мидағы құрылымдардың контурларын анықтау және зақымданулардың салдарынан болатын пішін өзгерістерін табу үшін қолданылды.
Көмірқышқыл газы
Көмірқышқыл газы ангиопластикада да маңызды рөл атқарады. Ол табиғи өнім болғандықтан, аллергия тудыру қаупі жоқ және қауіпсіз саналады. Дегенмен, оны тек диафрагманың төменгі жағында ғана қолдануға болады, себебі нейроваскулярлық процедураларда эмболия пайда болу қаупі бар. Инъекция жасаған кезде бөлме ауасымен араласпау үшін сақтықпен қолдану қажет. Ол теріс контрастты зат болып табылады, себебі тамырға енгізген кезде қанды ығыстырады.
Торотраст
Торотраст – торий диоксидіне негізделген, радиоактивті контрасттық зат. Ол алғаш рет 1929 жылы қолданысқа енгізілді. Бейнелеу сапасын жақсартқанымен, 1950 жылдардың соңында оны пайдалану тоқтатылды, себебі ол қатерлі ісік тудыратын зат екені анықталды. Бұл зат организмде қалып, тұрақты сәулеленуге себеп болды және бауыр, өт жолдары мен сүйектердегі қатерлі ісіктер, сондай-ақ гематологиялық қатерлі ісіктердің (лейкоз және лимфома) пайда болу қаупімен байланысты болды. Торотрастты қолдану тоқтатылғанға дейін миллиондаған науқасқа тағайындалған болуы мүмкін.
Ерімейтін заттар
Бұрын суға ерімейтін кейбір контрасттық заттар қолданылды. Мұндай заттардың бірі – йофендилат (саудалық атаулары: Pantopaque, Myodil) – йодталған май негізіндегі зат, ол миелографияда кеңінен қолданылды. Оның майлы болуына байланысты, процедура соңында дәрігерге пациенттің денесінен оны алып тастау ұсынылды. Бұл қиын және жағымсыз процедура болды, және толық алып тастау әрқашан мүмкін болмағандықтан, организмде йофендилаттың қалуы кейде омыртқаның ауыр және мүгедек ететін өмір бойына созылатын ауруы – арахиноидитке әкелуі мүмкін еді. 1970 жылдардың соңында суда еритін заттар (мысалы, метризамид) қолжетімді болғаннан кейін йофендилатты қолдану тоқтатылды. Сонымен қатар, МРТ-нің пайда болуымен миелографияны жасау жиілігі азайды.
Жағымсыз әсерлер
Қазіргі заманғы йодталған контрасттық заттар, әсіресе ионды емес қосылыстар, көбінесе жақсы көтеріледі. Радиоконтрасттың қолайсыз әсерлерін А типіндегі реакцияларға (мысалы, тиреотоксикоз) және В типіндегі реакцияларға (гиперсезімталдық реакциялары: аллергиялық және аллергиялық емес реакциялар [бұрын "анафилактоидтық реакциялар" деп аталатын]) бөлуге болады. Пациенттерге тамыр ішіне контраст енгізген кезде көбінесе тамақ айналысында қызу сезімі пайда болады, бұл қызу сезімі біртіндеп төмен қарай, кіші кеңсеге дейін жетеді. Контрасттық заттарға байланысты жағымсыз дәрілік реакцияларды дәл тіркеу қажет, сондай-шама контрасттық зат қайта қолданылса, пациентке тиісті профилактика жасалуын қамтамасыз ету керек.
Контраст әсерінен пайда болатын нефропатия
Иодидті контраст бүйректерге зиянды болуы мүмкін, әсіресе катетерлі коронарлық ангиография сияқты зерттеулерге дейін артерия арқылы енгізілген кезде. Компьютерлік томография зерттеулерінде дерлік толығымен қолданылатын ионды емес контрасттық заттар, КТ зерттеулері үшін қажетті дозаларда тамырға енгізілгенде бүйрек жеткіліксіздігін (БЖ) тудырмайды.
Қалқанша безінің бұзылуы
Иодидті радиоконтраст қалқанша безінің жоғары белсенділігін (гипертиреоз) және төмен белсенділігін (гипотиреоз) тудыруы мүмкін. Бір рет тексеруден кейін осы екі жағдайдың даму қаупі, йодталған контрастпен сканерлеуден өтпеген адамдарға қарағанда 2-3 есе артық. Қалқанша безінің төмен белсенділігі Пламмер және Вольф-Чайкофф эффектілері деп аталатын екі құбылыс арқылы жүзеге асырылады, онда йод қалқанша безі гормондарының өндірілуін басады; бұл көбінесе уақытша болады, бірақ ұзақ мерзімді гипотиреозбен байланысты. Кейбір адамдарда Jod Basedow құбылысы деп аталатын кері әсер байқалады, онда йод қалқанша безі гормондарының артық өндірілуіне себеп болады; бұл қалқанша безінің алдын ала болған ауруының (мысалы, түйіндер немесе Грейвс ауруы) немесе бұрынғы йод тапшылығының салдары болуы мүмкін. Жүктілік кезінде йодталған контрастқа ұшыраған балаларда туғаннан кейін гипотиреоз дамуы мүмкін, сондықтан қалқанша безінің қызметін бақылау ұсынылады.