Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Камбоджалық коммунистік саясаткер және сарбаз (1930–1997)
Cambodian Communist politician and soldier (1930–1997)
Сон Сен (; 12 маусым 1930 – 15 маусым 1997), лақап аты – Khieu жолдасы (សមមិត្តខៀវ) немесе "89 нөмірлі ағайынды", камбоджалық коммунистік саясаткер және сарбаз болған. 1974 жылдан 1992 жылға дейін Кампучья Коммунистік партиясы/Демократиялық Кампучья партиясының Орталық комитетінің мүшесі Сэн партияның қауіпсіздік аппаратын, соның ішінде Сантебал құпия полициясын және Туол Сленгтегі S 21 әйгілі қауіпсіздік түрмесін басқарды. Сон Сен 1978 жылдың соңғы алты айында Камбоджаның шығыс аймағында 100 000-нан астам адамды өлтіруге бұйрық берді. Сон Сен Юн Ятқа үйленген, ол партияның білім және ақпарат министрі болды. Ол отбасының қалған мүшелерімен бірге 1997 жылы Қызыл Кхмерде болған фракциялық дағдарыс кезінде Пол Поттың бұйрығымен қаза тапты.
Son Sen ( ; 12 June 1930 – 15 June 1997), alias Comrade Khieu (សមមិត្តខៀវ) or "Brother Number 89", was a Cambodian Communist politician and soldier. A member of the Central Committee of the Communist Party of Kampuchea/Party of Democratic Kampuchea, the Khmer Rouge, from 1974 to 1992, Sen oversaw the Party's security apparatus, including the Santebal secret police and the notorious security prison S 21 at Tuol Sleng. Son Sen was responsible for ordering the massacre of more than 100,000 people in the Eastern Zone of Cambodia during the last six months of 1978. Sen was married to Yun Yat, who became the Party's minister of education and information. Along with the rest of his family, he was killed on the orders of Pol Pot during a 1997 factional split in the Khmer Rouge.
Ерте өмір
Сон Сен Вьетнамның оңтүстігіндегі Тра Вин провинциясының Хуонг Хоа ауылында шағын жер иелері отбасында дүниеге келді. Кхмер институты Сенді «қытай-вьетнамдық» тегінен деп сипаттағанымен, Березиат және басқалар оның көптеген қызыл кхмер көшбасшылары сияқты кхмер-кром этносына жататынын растады. 1946 жылдан бастап ол Пномпеньдегі мұғалімдер даярлау колледжінде оқыды, ал 1950 жылдары Парижде оқуға стипендия алды, онда Салот Сар (Пот Полдың псевдонимдері), Йенг Сари және Хоу Юон орталығындағы камбоджалық студенттердің марксистік тобының мүшесі болды. Топтың басқа мүшелерімен бірге Сенге француз коммунистік партиясы ұстанған радикалды бағыттың ықпалы тиді. Сеннің оқу үлгерімі салыстырмалы түрде жақсы болмады, және 1956 жылдың мамырында билік оның саяси белсенділікке қатысуын тоқтатпағаны үшін стипендиясын қайтарып алды. Оқушылық куәлігімен Камбоджаға оралғаннан кейін ол біраз уақыт Сисоват лицейінде сабақ берді, содан кейін Пномпень университетінің құрамындағы Ұлттық оқыту институтының зерттеулер директоры болды. Алайда, 1960 жылға қарай ол жасырын Камбоджа коммунистік партиясына, сол кезде Кхмер халық революциялық партиясы деп аталған және Тоу Самут басқарған партияға қосылды.
Son Sen was born in the village of Huong Hoa, Trà Vinh Province in southern Vietnam to a minor landowning family. Although the Khmer Institute described Sen as being of "Sino Vietnamese" descent, Béréziat and others have confirmed that like several other Khmer Rouge leaders he was of Khmer Krom ethnicity. From 1946 he attended a teacher training college in Phnom Penh, and in the 1950s received a scholarship to study in Paris, where he became a member of a Marxist group of Cambodian students centred on Saloth Sar (alias Pol Pot), Ieng Sary, and Hou Yuon. Along with other members of the group, Sen was influenced by the radical line pursued by the French Communist Party. Sen's academic record was relatively mediocre, and in May 1956 the authorities withdrew his scholarship due to his continued participation in political activity. Returning to Cambodia with a teaching certificate, he taught for a time at the Lycee Sisowath, and went on to become director of studies of the National Teaching Institute, part of the University of Phnom Penh. By 1960 he had also, however, joined the clandestine Cambodian Communist Party, then known as the Khmer People's Revolutionary Party and led by Tou Samouth.
Макиде
Принц Нородом Сиануктың биліктегі Сангкум режиміне қарсы болған Сон Сеннің саяси көзқарастары оның мансабына тез әсер етті. 1962 жылы ол студенттер арасында Сангкумға қарсы идеяларды таратты деген айыппен Институттағы қызметінен алынды, бірақ оған оқытуын жалғастыруға рұқсат берілді және Такео провинциясындағы жоғары мектеп директоры болып тағайындалды. 1963 жылы Салот Сар Коммунистік партия басшылығын қабылдаған кезде, көптеген солшылдар Пномпеньден елді мекендерге қаша бастады; Сен жасырын өмірге көшіп, 1964 жылы қытайлық дипломатиялық көліктің багаж бөлімінде жасырынып кетті. 1960 жылдардың аяғына қарай, партизандық соғыста тәжірибесі артып, Сен талантты дала командирі ретінде танылды және партия ішінде жоғары дәрежеге көтерілді. 1968 жылы ол елдің оңтүстік-батысындағы бірнеше сәтті көтерілістерге жауапкер болды және Кампот, Такео және Кампонг Спеу аймандарының саяси комитетінің басшысы екені хабарланды.
Son Sen's political views, which opposed the ruling Sangkum regime of Prince Norodom Sihanouk, were soon to affect his career. In 1962 he was removed from his post at the Institute after being accused of spreading anti Sangkum ideas amongst the students, though he was permitted to continue teaching and was appointed principal of a high school in Takéo Province. By 1963, when Saloth Sar took over the Communist Party leadership, a number of leftists were beginning to escape Phnom Penh for the countryside; Sen went underground and was to follow them in 1964, hidden in the car boot of a Chinese diplomatic vehicle. By the later 1960s, Sen – with increasing experience of guerrilla warfare – had built up a reputation as a talented field commander, and had risen to a senior rank within the Party. In 1968, he was responsible for several successful uprisings in the south west of the country, and was reported to be the chief of the political committee for Kampot, Takéo and Kampong Speu.
Қызыл кхмерлер әскерлерінің штаб бастығы
1970 жылғы Камбоджа төңкерісінен кейін және Лон Ноль басшылығымен Кхмер Республикасы құрылғаннан соң Сианук бұрынғы коммунистік жауымен бірігіп, Бейжіңдегі ГРУНК – жер аударылған үкімет құрды. Қызыл Кхмер күштеріне Сиануктің атымен танылған мыңдаған жаңа сарбаздар қосылды. Сон Сен ГРУНК-тың ірі мүшесі болмаса да, үкіметтік күштердегі жоғары лауазымының арқасында зор ықпалға ие болды – КПНЛАФ, яғни Камбоджа Халық Ұлттық Азаттық Қарулы Күштері. Иенг Саримен бірге ол партияның «Орталық» бекінісі саналатын Солтүстік-Шығыс аймағына жауапты болды. 1972 жылы Сон Сен Қызыл Кхмер күштерінің Бас штабына тағайындалды. Кейде сынға ұшыраған әріптестері оның мінез-құлқы қатал екенін, ал көзқарасы «буржуазиялық» деп тапты. Бұл қатыгездікпен үйлесім тапқан; Сен бір кезде Сыртқы істер министрі Иенг Сариге соншалық ашуланған еді, оны өлтіруге әрекет жасаған, бірақ сәтті болмаған. Партияның қауіпсіздікке қатысты паранойясы мен құпиялылыққа деген құштарлығы көптеген жоғары тұрған Қызыл Кхмер кадрларының ішкі құжаттарда псевдонимдермен немесе нөмірлермен танылуына әкелді: Сон Сенді көбінесе «Хию», ал оның әйелін «Ат» деп атады. Сондай-ақ, хаттар мен меморандумдарда ол «89-шы бауырлас» деп белгіленген. Осы кезеңде Сеннің басқа да маңызды міндеттеріне КПНЛАФ күштерін біріктірілген ұлттық армияға, яғни Кампучия Революциялық Армиясына қайта ұйымдастыру кірді. 1977–78 жылдары ол шекарадағы Вьетнам күштерімен қақтығыстардың күшеюін қадағалады, сондай-ақ Вьетнаммен байланысы бар деп саналған Шығыс аймағының кадрларын жаппай тазартуды жүргізді. Бірақ Вьетнаммен жүргізіліп жатқан соғыс Демократиялық Кампучия күштері үшін нашарлай бастағанда, Сен өзі де күдік тудырды және 1979 жылғы Вьетнамның араласуы болмағанда, өзі құрбан болуы мүмкін еді.
After the Cambodian coup of 1970, and the subsequent establishment of the Khmer Republic under Lon Nol, Sihanouk was to join with his former Communist enemies in forming the GRUNK, a Beijing based government in exile. The Khmer Rouge's forces were soon to be swelled by thousands of new recruits, attracted in part by Sihanouk's name. Son Sen, whilst not a prominent member of the GRUNK, had considerable power thanks to his high position in the government's forces on the ground – CPNLAF, the Cambodian People's National Liberation Armed Forces. Along with Ieng Sary, he was responsible for the North Eastern Zone, the stronghold of the Party 'Centre'. By 1972 Son Sen had become Chief of Staff of the Khmer Rouge forces. Despite occasional criticisms – his colleagues found his style peremptory and his point of view "bourgeois", These were combined with a brutally ruthless streak; Sen was reputed to have once been so angry with Foreign Minister Ieng Sary that he unsuccessfully attempted to have him murdered. The Party's paranoia with regard to security, and its obsessive secrecy, led many senior Khmer Rouge cadres to be identified in internal documents by pseudonyms or numbers: Son Sen was often referred to as "Khieu", and his wife as "At". He was also identified as "Brother 89" on letters and memoranda. Sen's other main duties in this period involved reorganising the CPNLAF forces into a cohesive national army, the Revolutionary Army of Kampuchea. By 1977–78, he was overseeing an increasing series of clashes with Vietnamese forces along the border, as well as mounting a massive purge of Eastern Zone cadres considered to have Vietnamese links. As the ongoing war with the Vietnamese began to go increasingly badly for the Democratic Kampuchean forces, however, Sen began to fall under suspicion himself, and may well have become a victim of his own security apparatus if the 1979 Vietnamese invasion had not intervened.
КДНК-нің қолбасшысы
Вьетнамдықтардың басып кіруінен және Пномпеньде Вьетнамға жақын үкімет орнағаннан кейін, Сен Кардамон тауларындағы базалардан Вьетнамға және Кампучия Халық Республикасының күштеріне қарсы күресіп жатқан Қызыл Кхмер күштеріне бақылауын қайта орнатты. 1985 жылдың тамызында Пол Поттың "зейнетке шығуы" ресми түрде жарияланғанда, Сон Сен Демократиялық Кампучияның Ұлттық Армиясының бас қолбасшысы болды. Осы кезеңде Сен Демократиялық Кампучияның Коалициялық Үкіметі құрамындағы басқа қарулы топтардың командирлерімен ара-тура байланыста болды: Сак Сатсахан басқаратын Кхмер халқының Ұлттық Азаттық Қарулы Күштері және корольдік ФУНСИНПЕК-тің ANS қарулы қанаты, оған Нордомом Ранаридх басшылық етті. Сеннің NADK және әсіресе ANS арасында кейде үйлесімділік болды, бірақ Қызыл Кхмер күштері коалициядағы ең күшті күш болып қала берді (және ANS және KPNLAF күштеріне үнемі шабуылдар жасады).
Following the Vietnamese invasion and the establishment of a pro Vietnamese regime in Phnom Penh, Sen was to re establish his control over the Khmer Rouge forces, now operating against the Vietnamese and the forces of the People's Republic of Kampuchea from bases in the Cardamom Mountains. By August 1985, when the 'retirement' of Pol Pot was officially announced, Son Sen assumed supreme command of the National Army of Democratic Kampuchea, as it was now called. During this period Sen had occasional contact with the commanders of the other armed groups within the Coalition Government of Democratic Kampuchea; the Khmer People's National Liberation Armed Forces under Sak Sutsakhan, and the ANS armed wing of the royalist FUNCINPEC, commanded by Norodom Ranarridh. There was occasional coordination between the Sen's NADK and the ANS in particular, though the Khmer Rouge forces remained easily the strongest element in the coalition (and periodically attacked ANS and KPNLAF forces).
1991 жылдан кейін және қайтыс болғаннан кейін
1991 жылдың қазан айындағы Париж бейбіт келісімінен кейін Сон Сен мен Кхьеу Самфан Пномпеньдегі ЮНТАК және Камбоджа үкіметімен келіссөздер жүргізу үшін Пномпеньге сапарлады. Сон Сен БҰҰ бақылауындағы сайлаулар өткізілгенге дейін елдің тәуелсіздігін қорғау мақсатында құрылған Жоғарғы Ұлттық Кеңестің мүшесі болды және қызыл кхмерлердің көпшілігінен гөрі, оларды нормативті ұлттық саясатқа қайта интеграциялауды қамтамасыз етуге одан да бейілді болған сияқты. 1992 жылдан 1997 жылға дейін ол қызыл кхмерлер ішінде салыстырмалы түрде аз ықпалға ие болды. Ол 1997 жылдың 15 маусымында, балаларының ішінде 13 отбасы мүшесімен бірге, сол кезде Та Моктан қызыл кхмерлерді қайтарып алу үшін соңғы шайқасын жүргізіп жатқан Пол Поттың бұйрығымен өлтірілді. Пол Пот Сеннің үкімет күштерімен капитуляциялау туралы келіссөздер жүргізіп жатқанына сенген, атап айтқанда, сол кездегі екінші премьер-министр Хун Сенмен байланыста болды; ол Сон Сен мен оның отбасын атып тастауға бұйрық берді, содан кейін жүк көліктері олардың денелерін жоғары жылдамдықпен қайта-қайта айдап өтті.
Following the Paris Peace Agreements of October 1991, Son Sen and Khieu Samphan traveled to Phnom Penh to negotiate with UNTAC and the Cambodian government in Phnom Penh. Sen was made a member of the Supreme National Council which was set up to protect the country's independence until UN supervised elections could take place, and seems to have been more determined than most Khmer Rouge leaders to ensure that they were reintegrated into normal national politics. From 1992 to 1997 he had relatively little influence within the Khmer Rouge. He was murdered on 15 June 1997, alongside 13 members of his family, including children, on orders of Pol Pot, who at the time was fighting his last battle to regain control of the Khmer Rouge from Ta Mok. Pol Pot is thought to have believed that Sen was in negotiations with government forces to surrender, specifically being in contact with then Second Prime Minister Hun Sen; he ordered Son Sen and his family to be shot, after which trucks drove over their bodies back and forth and at high speed.