Кіріспе

17 ғасырдағы ағылшын ақсұлтаны, драматург және саясаткер Сэр Чарльз Седли, 5-ші баронет (1639 жылдың наурызы – 1701 жылдың 20 тамызы) – ағылшын ақсұлтаны, драматург және саясаткер. Ол көбінесе өткір әзілі мен бейбақтығымен есте қалады.

Өмір

Ол Кенттегі Айлсфордтың 2-ші баронеті сэр Джон Седли мен оның әйелі сэр Генри Савилдің қызы Елизаветаның ұлы болды. Седлилер (кейде Сидли деп те жазылады) кем дегенде 1337 жылдан бері Кентте танымал болды. Седлидің атасы Уильям Седли 1605 жылы рыцарь атағын алып, 1611 жылы баронет атағын алды. Ол Оксфордта Сидлиандық табиғат философиясы лекцияларын құрған адам болды. Седли Оксфордтың Уадхам колледжінде білім алған, бірақ бітірмей кетіп қалды. Ол жерде оның мұғалімі - ақын Уолтер Поуп болды. Сэр Джон Седли мен Елизаветаның екінші тірі қалған ұлы Уильям 1645 жылы баронеттікке ие болды. Чарльз Седли 1656 жылы ағасы Уильям қайтыс болғанда атағын мұра етті (5-ші баронет). Бірінші әйелі Леди Кэтрин Савидж, Джонның қызы, 2-ші граф Риверс, оның тек бір заңды баласы, Дорчестер графинесі Кэтрин болды, ол Джеймс II-нің сүйіктісі еді. Олар Ұлы Королева көшесінде тұрды. Бірінші әйелі ауыр психикалық жағдайына байланысты Генттегі монастырға жіберілгеннен кейін, Седли ажырасуға тырысты, бірақ сәтті болмады. Ол шамамен 1670 жылы Энн Айскоумен танысты, одан Уильям және Чарльз Седли есімді екі заңсыз ұлы болды. Уильям бала кезінде қайтыс болды, ал ағасы Чарльз 1689 жылы таққа отырғызылғаннан кейін Уильям III-нің құрметіне ие болып, 1702 жылы баронет болды. Энн Айскоумен қарым-қатынасы Седли өмірінің соңына дейін жалғасты. Седли 1701 жылдың 20 тамызында Хэмпстедте қайтыс болды және 26 тамызда Саутфлит шіркеуіне жерленді. Седли баронеттігі оның өлімімен тоқтатылды. Седли Реставрация кезеңіндегі әдебиеттің меценаты ретінде танымал болды және Драйденнің «Драмалық поэзия туралы эссесіндегі» франкофил Лизидейі болды. Дегенмен, Седлидің тапқырлығы оның замандастарының ең көп бағалаған қасиеті болды. Седли әйгітілі реке және еркіндікке бой ұрған адам ретінде танымал болды, ол Рочестер графы мен лорд Бакхерсті қамтитын «Қуаныш тобының» мүшесі болды. 1663 жылы Боу-стриттегі әдепсіз әрекеті үшін 2000 марка айыппұл төледі, бұл Седлиді әйгілі етті. Ол, лорд Бакхерст және сэр Томас Огл Оксфорд Кейтс тавернасының балконынан көптеген көрермендерді құдайға қарсы және ұятсыз әзілдерімен таң қалдырды және қуантты. Сэмюэл Пеппстің айтуынша, Седли «өзінің жалаңаштығын көрсетті, жазбаларды қорлап, сол жерден уағыз айтқан, қаладағы барлық әйелдерді өзіне тартып әкелетін ұнтақты сатуға дайын екенін айтты, оны көру және тыңдау үшін 1000-ға жуық адам тұрды, содан кейін ол бір стақан шарап ішіп, оның мүшесін жуды, содан кейін ішіп қойды, содан кейін тағы бір стақан алып, Патшаның денсаулығына көтерілді». Бұл әрекет көрермендер арасында наразылық тудырып, сотта айыптауға әкелді, онда бас судья олардың сияқты адамдардың арқасында «Құдайдың қаһары мен жазасы біздің үстімізге төніп тұрғанын» айтты. Седли Кенттегі Нью-Ромни парламентінің депутаты болды және саясатта белсенді және пайдалы рөл атқарды. Революциядан кейін азаматтық тізімде сөйлеген сөзін Маколей оның ақыл-ойы мен қабілеті бар адам ретіндегі беделінің лайықты екендігінің дәлелі ретінде келтіреді. Оның Джеймс II есебінен айтқан «бон моты» кеңінен танымал. Патша оның қызын азғырып, оны Дорчестер графинесі етіп тағайындағаннан кейін, Седли: «Патша менің қызымды графине етіп тағайындағандықтан, мен ризашылығымды білдіріп, оның Ұлылық әміршісінің қызын (Марияны) патшайым етуге көмектесе аламын» деді. Седли кейде 1660 және 1670 жылдар аралығында белсенді болған, өзінің «Баллерлер» деп атаған, шексіз той-томалақшылар тобымен де байланысты болды. Бәлкім, Седли олардың атынан «Баллер антын» жазған шығар. Седлидің парламенттік мансабы 1660 жылдары басталды, бірақ 1677/78 жылдары ол виг партиясына қосылды. 1685 жылы Карл II қайтыс болғанда, Седли 1685 жылдың мамырында шақырылған оның мұрагері Джеймс II парламентіне заңсыз түрде кіргізілді. Седлидің католик Джеймске қарсы шығып, 1688 жылы шешуші жылда Орандық Вильгельмді қолдағаны сөзсіз. Седли 1690 жылдың наурыз айында сайланған Вильгельмнің екінші парламентіне қайта оралды. 1690 жылы тағы да көптеген баяндамалар мен парламенттік ұсыныстар болды, соның ішінде Революциядан кейін Седлидің саяси міндеттемелерін ашатын Бас сатқындық үшін сот процестерін реттеу туралы заң жобасы талқыланды. Седлидің баяндамалары 1702 жылы шыққан «The Miscellaneous Works» жинағына енгізілген. Седли 1701 жылы қайтыс болғанға дейін парламенттегі орнын сақтады.

Отбасы

Чарльз Седли 1656 жылы ағасы Уильям қайтыс болғанда атақ мұрагері болды (5-ші баронет). Бірінші әйелі, Леди Кэтрин Савидж, 2-ші граф Риверстің қызы Джон Савидж, одан бір ғана заңды баласы болды – Дорчестер графинесі Кэтрин, кейін Англия королі Джеймс II-нің сүйіктісі атанды. Бірінші әйелі ауыр психикалық ауруға шалдыққандықтан Генттегі монастырға жіберілген соң, Седли ажырасуға әрекет етті, бірақ нәтижесіз болды. Ол шамамен 1670 жылы Энн Айскоумен танысты, одан екі заңсыз ұлы – Уильям мен Чарльз Седли дүниеге келді. Уильям бала кезінде қайтыс болды, ал ағасы Чарльз 1689 жылы Вильгельм III Оранскийдің таққа отыруынан кейін рыцарь атағын алды және 1702 жылы баронет болды. Энн Айскоумен қарым-қатынасы Седли өмірінің соңына дейін сақталды.

Мұра

Оның өткірлігі мен босаңсыған мінезі Уильям Макейпис Такеррейдің «Ванти-Фейр» романындағы Седлилер образының қалыптасуына ішінара себеп болды. Сонымен қатар, Седли ежелгі поэзияның басқа да үлгілерін аударды, мысалы, Вергилийдің «Георгика» IV, Горацийдің екінші кітабының сегізінші одасы және Овидийдің «Аморлар» атты үш элегиясы. Драйден Седлидің Овидийден жасаған аудармаларын 1684 жылғы «Әртүрлі жинақтарға» қосты. Оның бірнеше өлеңдері музыкаға қойылды: Джон Уильям Хоббстің (1799–1877) «Филис – менің жалғыз қуанышым» атты төрт дауысты әні, Элизабет Тернердің (1700–1756) «Не, Селия, мен әділмін бе?» атты соло әні және Генри Перселлдің (1659–1695) «Менің Филлисім естімейді» (Knotting Song, Z.371) атты соло әні. 1692 жылы Седли Мэри патшайымның туған күніне арнап «Махаббат құдайы, әлде соқыр еді» деген мақтау өлеңін жазды, оны да Перселл музыкаға қойды. Бұл өлең 1692 жылдың мамыр айында «The Gentleman’s Journal» журналында жарияланды.

Пьесалары

Оның алғашқы комедиясы "Мүлбері бақшасы" (1668 ж.) Седлидің әңгімелесудегі өткірлігі үшін замандас танымалдылығын сақтайды. Оның комедияларының ең жақсысы, бірақ ең ерсілісі – "Белламира: немесе, Ұстазы" (1687), Теренцийдің "Евнухына" еліктеу, онда басты кейіпкер Карл II-нің сүйіктісі, Кливленд герцогинясы Барбара Вильерс бейнесін көрсетеді. "Мүлбері бақшасы" Жаңару дәуірінің жетістіктерін шаттықпен мақтайды, ал "Белламира" өзгерген тарихи жағдайда қарастырылуы тиіс қараңғы цинизмді көрсетеді. Оның екі трагедиясы – "Антоний мен Клеопатра" (1677) және Генри Киллигрюдің "Паллант пен Эудора" туындысының бейімделуі болған "Криттің зұлым патшасы" (1702) аса құнды емес. Ол сондай-ақ Брюи мен Палапраттың "Le Grondeur" туындысының бейімделуін – "Грамблер" (1702) шығармасын жазды. Дегенмен, Седлидің өлімінен кейін жарық көрген басылымдарының көп бөлігі жалған. Өзінің пьесаларының прологынан басқа, Седли комедияларға кем дегенде төрт пролог жазды, олардың ең танымалдары Шэдвеллдің "Эпсом Уэллсі" үшін жазылған.