Кіріспе
Джордж Купер Парди (25 шілде 1857 - 1 қыркүйек 1941) – американдық медицина ғылымдарының докторы және саясаткер. Калифорнияның 21-ші губернаторы болып, 1903 жылдың 7 қаңтарынан 1907 жылдың 9 қаңтарына дейін қызмет еткен Парди, Ромуальдо Пачекодан кейін губернаторлық лауазымын атқарған екінші туған калифорниялық және штат мәртебесіне ие болғаннан кейін Калифорнияда туған алғашқы губернатор болды.
George Cooper Pardee (July 25, 1857 – September 1, 1941) was an American doctor of medicine and politician. As the 21st Governor of California, holding office from January 7, 1903, to January 9, 1907, Pardee was the second native born Californian to assume the governorship, after Romualdo Pacheco, and the first governor born in California after statehood.
Өмірбаян
Парди 1857 жылдың 25 шілдесінде Калифорния штатының Сан-Франциско қаласында, Енох Х. Парди мен Мэри Пардидің жалғыз баласы ретінде дүниеге келді. Парди отбасы Сан-Франциско шығанағы аймағында жақсы танымал болған. Оның әкесі Сан-Франциско мен Окленд қалаларында белгілі көз дәрігері болған. Енохтың қоғамдағы беделі оған 1870 жылдардың басында Калифорния штатының заң шығару ассамблеясына сайлануына көмектесті, ал кейіннен 1876 жылдан 1878 жылға дейін Окленд қаласының мэрі болып бір мерзім қызмет етті. Оклендтегі Парди үйінде өскен Джордж Парди әкесінің медициналық жолын жалғастырды. Ол жақын жердегі Берклидегі Калифорния университетінде оқыды, содан кейін Сан-Францискодағы Купер медициналық колледжінде медицина білімін алды. 1885 жылы Парди Германия империясындағы Лейпциг университетінде медицина ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін шетелге сапар шекті. Германиядан оралғаннан кейін Парди әкесімен бірге дәрігерлік практикада жұмыс істеді, көз және құлақ ауруларына маманданған. Әкесі Енох сияқты, Парди де ерте жасынан саясатқа қызығушылық танытты. 1890 жылдардың басында Парди Республикалық партияның белсенді мүшесі болды және Окленд қаласының денсаулық сақтау кеңесі мен қалалық кеңесіне сайланды. 1893 жылы сәтті сайлаудан кейін Парди Оклендтің 29-шы мэрі болды, ол 1895 жылға дейін екі жылдық мерзімде қызмет етті.
Басқарушылық
1900-1904 жылдардағы Сан-Франциско обасы кезінде Пардидің Шығыс шығанақтың саясатындағы жылдам өсуі 1902 жылғы жалпы сайлауға дейін штаттағы республикалық жетекшілердің назарына ілікті. Губернатор Генри Гейдж Сан-Францисконың Қытай ауданында бубондық обаның таралуын мойдаламағандықтан, республикашылар қатты ұялғандықтан және қаржылық қиындықтарға тап болғандықтан штаттық конвенцияда Гейджге қолдау көрсетуден бас тартты. Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолының қолдауына ие теміржол республикашылары мен өсіп келе жатқан прогрессивтік қозғалыстың реформалық республикашылары партияны бөліп тастады. Парди, өзінің қалалық және медициналық тәжірибесіне байланысты, компромистік кандидат ретінде ұсынылды. Бұрынғы мүдделеріне қарамастан, Оңтүстік Тынық мұхиты республикашылары Пардиді Сан-Франциско қаласының прокуроры және Оңтүстік Тынық мұхитына қарсы күрескен белсенді саясаткер демократ Франклин К. Лейнге қарсы жақсы кандидат деп есептеді. 1902 жылғы жалпы сайлауда Парди демократ Лэйн, социалист Гидеон Броуэр және тыйым салушы Теодор Каноузбен төрттік жарысқа түсті. Парди Лейнді аз айырмамен жеңіп, 0,9% дауыспен губернаторлыққа ие болды. Екі жетекші үміткерді 3000-нан аз дауыс бөліп тұрды.
Сан-Францискодағы бубондық оба
Парди 1903 жылдың 7 қаңтарында қызметке кірді. Өкілеттігінің басында Парди Сан-Францискода обаның бар екенін толық мойындамады. Оның қызметке кіруіне дейін, 1902 жылдың 1 шілдесінде Конгресс қоғамдық денсаулық сақтау және теңіз ауруханасы қызметі туралы заң қабылдады. Бұл заң бойынша мемлекеттік денсаулық сақтау органдары талап бойынша бас хирургтің кеңесін шақыруға бастама көтере алады. Обаға байланысты белгісіздік пен қорқыныш болғандықтан, он бір штат Калифорниядағы оба жағдайын талқылау үшін кеңес ұсынды. Оған жауап ретінде бас хирург Уолтер Уайман 1903 жылдың 19 қаңтарында Вашингтонда кеңес өткізуді ұсынды. Қоғамдық денсаулық сақтау және теңіз ауруханасы қызметі туралы заңға сәйкес, әр штат бас хирургтің кеңесіне мемлекеттік денсаулық сақтау кеңесінің бір өкілін жіберуі керек еді. Калифорния үшін мәселе сол еді, бұрынғы губернатор Генри Гейдж басқарған мемлекеттік денсаулық сақтау кеңесінің қызметкерлері обаның бар екенін күшпен жоққа шығарды. Бұл қиындыққа шешім табу үшін АҚШ-тың хирург Артур Гленнан жаңа губернатор Пардимен жұмыс істеуге жіберілді. Оның күш-жігерінің нәтижесінде Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолының бұрынғы бас хирургi Мэтью Гарднер Калифорнияны конференцияда өкілдік етуге тағайындалды. Оба туралы қауесеттерге байланысты Сан-Францискодағы коммерциялық орта Солтүстік-Батыс және Солтүстік Тынық мұхиты темір жолдарының жетістіктерінен алаңдады. Осы уақытта Солтүстік-Батыс және Солтүстік Тынық мұхиты темір жолдары сауданы батыс штаттарына бағыттауды қалады. Конференциядан бір күн бұрын, 1903 жылдың 18 қаңтарында алдын ала отырыс өтті. Басқа штаттардың денсаулық сақтау қызметкерлері Гарднерге жаулы болды, өйткені Калифорнияның денсаулық сақтау қызметкерлері теміржол бизнесіне көбірек қызығушылық танытады деп сенді. Гарднер обаның бар екенін мойындады және Парди мен Сан-Франциско мэрі Юджин Шмитцтен санитарлық науқан мен жоюды бастауға уәде алуға уәде берді. Парди билік өкілдерінің барлық талаптарын орындауға уәде берді. Бірақ билік өкілдері оның уәдесін ескермеді және Сан-Францискодан әскер тасымалын ауыстыруға дауыс берді. Конференция күні Уайман тексеру нәтижелері туралы айтты, онда обаның анықталмағаны хабарланды. Бірақ ол оның толық жойылмағанын да мойындады. Көптеген денсаулық сақтау қызметкерлері бұл жауапқа риза болмады және екі жоспар ұсынды. Бірінші жоспар Уайман қарсылық білдірген федералдық қолдау жүйесіне қатысты. Екінші жоспар егер денсаулық сақтау қызметкерлері обаны жоюға белсенді қатыспаса, теміржолдар кіретін Калифорния шекараларына эмбарго салуды ұсынды. Бұл конференция Калифорниядағы бубондық обаның бар екенін растады және бұрынғы губернатор Генри Гейджді және оның мемлекеттік денсаулық сақтау кеңесін обаны мойындамағаны және жоймағаны үшін кінәлады. Конференциядан кейін Уайман обаны мойындау саудаға әсер етпейді деп мәлімдеді. Карантиннен құтылу үшін Гарднер Пардиді Сан-Францискодағы бубондық обаны мойындауға шақырды. Инаугурациядан кейін Парди мен Гленнан жеке кездесті. Ол АҚШ-тың қоғамдық денсаулық сақтау қызметін қолдады және Қытай ауданындағы мемлекеттік инспекторларды жоюға келісті. Парди конференцияда қабылданған шешімдерге де сәйкес келеді. Бірақ ол обаның бар екенін тікелей айтудан аулақ болды. Ол кез келген ауру, тіпті оба да санитарлық бақылауды қажет ететінін айтты. Уайман Пардидің ұстанымы елдің денсаулық сақтау қызметкерлерін сендірмейді деп сенді және Гленнанды Парди мен мэр Шмитцпен мәселені қайта қарауға шақырды. Бұл Сауда жөніндегі бірлескен комитетті үш жыл ішінде жұқпалы аурудың тоқсан үш жағдайы болғанын ресми түрде мойындауға мәжбүр етті. Олар сонымен қатар Шмитц пен Пардиден қазіргі кезде обадан қауіп-қатер жоқ екенін ресми түрде мойындауды сұрады. Шмиц бұл құжатқа бірінші болып қол қойды. Парди бұған қарсылық білдіріп, ақырында оған қол қойды. Осы жағдайды ескере отырып, Уайман 1902 жылдың желтоқсанынан бері обаның жаңа ошақтары болмағанын және Чайнатаун бизнес басшыларына қанағаттанарлық санитарлық жағдайларды қамтамасыз еткенін хабарлады. Бұл жаңалық Мексиканы және басқа да шет елдерді эмбаргоны алып тастауға итермеледі. Парди мен Рузвельт келесі он жыл бойы саяси одақтас болып қалды. 1901 жылдан бастап мемлекеттік ауыл шаруашылық мектебін құру туралы ұсыныстар Калифорния штатының заң шығарушы органында талқыланды, бірақ ешбір ұсыныс қолдау таппады. Осы кезеңде штаттың көптеген ауыл шаруашылық зерттеулері UC Берклиде шоғырланды, бірақ Беркли климатының салдарынан зерттеулер негізінен органикалық және топырақ химиясын зерттеумен шектелді. 1903 жылы болашақ фермерлерге тәжірибелік білім беру үшін мемлекеттік ауыл шаруашылық мектебін құруды қаржыландыратын ауыл шаруашылық заңын заң шығарушы орган қабылдады. Парди бұл заңға вето қойды, өйткені ол ауыл шаруашылық мектебі идеясына қарсы емес, бірақ одан да нақты ұсыныс қалады. Заң шығарушы орган 1905 жылы Университет фермасы заңын жазды. Бұл заңда болашақ мемлекеттік ауыл шаруашылық мектебіне суармалы жер, топырақ пен климат жағдайларына қолайлы, сондай-ақ су және жер құқықтары қажет екені көрсетілді. Парди келісіп, заңға қол қойды. Келесі жыл ішінде Парди демеушілік еткен ауыл шаруашылық комиссиясы Гленн округынан Фресноға дейін елуден астам жерді зерттеді. 1906 жылы Парди Дэвисвиллді, штат астанасы Сакраментодан оңтүстік-батысқа қарай шамамен он бес шақырым жерде орналасқан Йоло округында орналасқан жер ретінде шешім қабылдады. 1908 жылы студенттерге есігін ашқан Ауыл шаруашылық мектебі штаттың ауыл шаруашылық зерттеулерінің жетекші орталықтарының біріне айналды. 1959 жылы Калифорния университетінің регенттері мектеп кампусына автономия берді және оны UC Дэвис деп атады. Калифорния штатының орманшаруашылығы да Пардидің бағдарламасына енді. Әкімшілігінің басында Парди, Гиффорд Пиншоттың көмегімен Калифорния орманшаруашылығын тексеру және зерттеу үшін бірлескен мемлекеттік және федералдық комиссия құрды. 1905 жылы штат орманшаруашылығы заңы заң шығарушы органмен қабылданды және губернатор қол қойды, орман шаруашылығын бақылау және қадағалау үшін Орман шаруашылығы кеңесі құрылды. Бұл заң, Пиншоттың қолдауымен, Президент Рузвельтті федералдық орман жерін АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментіне беруге ықпал етті, кейін ол Ұлттық орман қызметіне айналды. Пардидің Орман шаруашылығы кеңесі кейінірек Калифорния орман шаруашылығы және өрттен қорғау департаментіне айналды.
1906 жылы Сан-Франциско жер сілкінісі
1906 жылғы 18 сәуірде таңертең Сан-Андреас жарылысының бойында 7,7-ден 8,3 дейінгі магнитудаға ие жер сілкінісі болды. Эпицентрі Сан-Францискодан екі шақырым (үш километр) қашықтықта, көршілес Сан-Матео округындағы Муссел-Рок жанында орналасқан. Санта-Роза, Сан-Хосе және Пало-Альто сияқты қалалар да қатты зардап шексе де, Сан-Франциско ең ауыр соққыға ұшырады, нәтижесінде болған өрттер қаланың орталық бөлігінің көп бөлігін қиратты. Телеграф арқылы түскен хабарлар Сакраментодағы губернатор кеңсесіне баяу келгенде, Парди Калифорния армиясының Ұлттық гвардиясын Сан-Францискоға жіберуге дайындады. Бірақ Парди, бригадалық генерал Фредерик Фанстон басқаратын АҚШ армиясының федералды әскерлері қала көшелерінде күзетте жүргенін білмеді. Парди жағдайды өзі бақылауға алуға тырысып, кешке туған Окленд қаласына сапар шегіп, апатқа байланысты штаттің іс-қимылын қадағалады. Окленд қаласының әкімі Франк К. Мотттың кеңсесін штабы етіп белгілеп, Парди апат кезінде тәулігіне жиырма сағат жұмыс істеді, саяхатқа рұқсат қағаздарына қол қойды, штаттық және федералдық көмек қаражаттары мен пойызды үйлестірді, Оклендтің бұзылмаған телеграф желілері арқылы сыртқы әлеммен байланыста болды. Парди сондай-ақ Оңтүстік Тынық мұхитының монополиясын бұзу үшін жаңа теміржол компанияларын құруға шақыру жасады. Санта-Крузде өткен республикалық конвенцияда, 1906 жылғы жалпы сайлауда партияның үміткерін тағайындау үшін, партия машинасының басшысы Әбе Руеф бастаған теміржол республикашылары Пардиді үміткерліктен шеттетуге тырысты. Республикашылдардың Оңтүстік Тынық мұхитындағы мүдделері Пардиді тым тәуелсіз және қиын адам деп есептеді. 1906 жылғы 1 қыркүйекте «Сан-Франциско Хроника» газетінде Парди былай деп жазды: «Теміржол машинасы мен [Әбе] Руефтің мені қайтадан губернатор еткісі келмейтіні анық, және олар конвенцияны бақылағандықтан, мен қандай қарсылық күте аламын?» 1912 жылы Теодор Рузвельт пен Калифорния губернаторы Хирам Джонсон басқарып, прогрессивтіктерді 1910-шы жылдардың көп бөлігінде заң шығарушы орган мен губернатор кеңсесін бақылауға жеткізген «Булл Моус» партиясы құрылды. 1907 жылғы қаңтарда Калифорния штатының заң шығарушы органына арналған қоштасу сөзінде Парди заң шығарушы органнан тікелей дауыс беру заңын қабылдау туралы ұсыныстарды қарауды талап етті.
Губернаторлықтан кейінгі кезең
1907 жылы губернаторлық қызметтен кеткеннен кейін, ол көптеген ұлттық және штаттық кеңестерде қызмет етті, оның ішінде Ұлттық табиғатты қорғау комиссиясы мен Калифорния орман шаруашылығы кеңесінде. Парди қоғамдық өмірге белсенді қатысып, 1912 жылы туған Окленд қаласына оралып, штаттық "Булл Моуз" партиясын құруға бірлесіп атсалысты. 1920 жылы ол Окленд яхт клубының комиссары (Commodore) болып тағайындалды, және 1925 жылдан 1928 жылға дейін осы лауазымды қайта атқарды. 1927 жылы Окленд тұрғындары Пардиді Окленд портының негізін қалаушы комиссары деп мойындады, себебі ол жағалаудағы Оңтүстік Тынық мұхитының монополиясын жою үшін ұзақ күрес жүргізген болатын. Парди 1941 жылдың 1 қыркүйегінде Оклендте 84 жасында дүние салды.
Отбасы
Парди өзінің болашақ әйелі Хелен Н. Пардимен 1870 жылдары Окленд орта мектебінде танысып, 1875 жылы бірге бітірді. Хелен мектеп мұғалімі, фотограф және өнер жинаушы болды. Пардилердің Флоренс, Каролина, Мадлен және Хелен атты төрт қызы болды. Флоренс Парди 1910 жылы автокөлік апатында қаза тапты. Каролина Парди 1920 жылы испан қызбасынан қайтыс болды. Қалған қыздары Мадлен мен Хелен 1981 жылы Хелен Парди қайтыс болғанға дейін отбасылық Парди үйінде тұрып, оған иелік етіп келді. Парди үйі 1991 жылы қоғамдық мұражай ретінде ашылды.
Мұра
Оның алдыңғы Генри Гейдж пен ізбасары Джеймс Гиллеттен ерекшеленетіні, Пардидің губернаторлық қызметі тарихшылардың арасында жақсы бағаланған. Оның табиғатты қорғау және білім беру саласындағы күш-жігері ұзаққа созылып, кейін UC Davis және Калифорния орман шаруашылығы және өрттен қорғау департаментіне айналған ұйымдар құрылуына себеп болды. 1902 жылы оның кандидатурасын бастапқыда қолдағандарына қарамастан, Пардидің Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолына үздіксіз қарсылығы, оның теміржол монополияларына тым жақын деген сын-ескертпелерден сақтады. Калифорния штатының хатшысы кеңсесінің тарихшылары Гейдж, Парди және Гиллетт арасында "тек Парди адал және жауапкершілігі жоғары әкімші деп есептелуі мүмкін" деп жазды. Экологиялық тарихшы Филип Л. Фредкин Пардиді 1906 жылғы Сан-Франциско жер сілкінісінің назарсыз қалған батырларының бірі деп атады. "Пардидің көзге түсетін рөлі болған жоқ, оны өртке оранған көшелерге асықпағаны үшін сынады. Сакраментодан шақырылған үлкен штатымен губернатор құжаттарды жылдамдетуші болды; кез келген үлкен апатта кем дегенде бір құзыретті бюрократ болуы керек". Парди сондай-ақ Калифорния губернаторының резиденциясында тұрған алғашқы губернатор болды. Бұл резиденцияда Рональд Рейган губернаторлыққа келгенге дейін штат басшылары тұрып келді. Окленд қаласының орталық бөлігінде орналасқан Парди үйі қаланың мәдени орталығындағы туристік орын болып табылады, онда экскурсиялар мен дөңгелек үстелдер ұйымдастырылады. Парди бөгеті мен Мокелумне өзеніндегі Парди суқоймасы губернатордың құрметіне аталған. Калифорния штатының Капитолийіндегі ескі губернатор кеңсесі 1906 жылы Джордж Пардидің губернаторлық кезіндегідей қалпына келтірілген.