Кіріспе

Қаржылық қылмысты және алаяқтықты зерттейтін бухгалтерлік есеп саласы.

Соттық-экономикалық сараптама, соттық есеп немесе қаржылық соттық сараптама – бұл бухгалтерлік есептің арнайы практикалық саласы, ол компаниялардың қаржылық есеп берудегі бұзушылықтарды, немесе ұйым қызметкерлерінің, басшыларының немесе директорларының жұмыс орнында жасаған қаржылық қылмыстарын анықтауға бағытталған. Соттық-экономикалық сараптама мамандары компанияның немесе оның қызметкерлерінің қаржылық қылмыстық әрекеттерін анықтау үшін әртүрлі дағдылар мен әдістерді қолданады.

Тарих

Сот-медициналық есеп 1940 жылдарға дейін ресми түрде анықталмаған. Франк Уилсон 1930 жылдары сот-медициналық есептің пайда болуымен байланыстырылады. Уилсон АҚШ Ішкі кірістер қызметінде есепші болып жұмыс істеген кезде, ол әйгілі қылмыскер Аль Капоненің қаржылық операцияларын тергеуге жіберілді. Капоне заңсыз қызметтерімен, соның ішінде зорлық-зомбылық қылмыстарымен танымал болды. Бірақ, Капоненің федералдық табыс салығы бойынша жасаған алдауы сот-медициналық есепшілердің күшімен анықталды. Уилсонның Аль Капоненің қаржылық жазбаларын жан-жақты талдауы оны салықтан қашуда айыптады. Капоне заңсыз құмар ойындарынан түскен табыс бойынша мемлекетке 215 080,48 доллар қарызы болды және ол салықтан қашуға кінәлі деп танылды, осы үшін 10 жылға федералдық түрмеге жіберілді. Осы іс сот-медициналық есептің маңыздылығын бекітті.

Әдістер

Сот-медициналық есеп аудитордың және мемлекеттік немесе жеке тергеушінің жұмысын біріктіреді. Аудиторлардың қателерді табуға және алдын алуға бағытталғаннан айырмашылығы, сот-медициналық бухгалтердің рөлі алаяқтық жағдайларды анықтау, сондай-ақ алаяқтық жасады деп күдіктенетін адамды анықтау болып табылады. Сот-медициналық есептік әдістер сандық және сапалық болып жіктеледі. Сапалық тәсіл қаржылық алаяқтық схемаларының артында тұрған адамдардың жеке ерекшеліктерін зерттейді. Алаяқтық туралы танымал теория – алаяқтық үшбұрышы, ол алаяқтықтың үш элементін: қабылданатын мүмкіндік, қабылданатын қажеттілік (қысым) және рационалдау деп жіктейді. Бұл теориялық тұжырымды алғаш рет мінез-құлық ғалымы Дональд Кресси ұсынған. Соңғы уақытта сот-медициналық бухгалтерлер ынталандыру эффектілерінен асып, мінез-құлық ерекшеліктеріне, яғни бухгалтерлік есеп, мінез-құлық және ұйымдар немесе ұйымдық мінез-құлық саласына назар аударды. Кейбір болжамдық факторлар, мысалы, «нарциссистік» деп сипатталуы немесе ізгіліксіздік жасауы, алаяқтардың жиі кездесетін қасиеттері болып табылады. Сандық тәсіл қаржылық деректер ақпарына және құқысбұзушылықты болжайтын аномалияларды немесе үлгілерді іздеуге бағытталған. Сот-медициналық есепші тиісті деректерге қол жеткізгеннен кейін, талдау техникалары қолданылады. Болжамдық модельдеу алаяқтық әрекеттерді анықтауға мүмкіндік береді, объектілерді анықтау алгоритмдері және әлеуметтік желілерді талдау жасырын байланыстарды анықтауға көмектеседі, ал мәтіндік талдау сот-медициналық есепшілерге үлкен көлемдегі құрылымдалмаған деректерді жылдам өңдеуге мүмкіндік береді. Тағы бір кең таралған сандық сот-медициналық есептік әдіс – Бенфорд заңының қолданылуы. Бенфорд заңы бухгалтерлік деректер жиынтығындағы үлгілерді болжайды, ал деректер үлгіден қаншалықты ауытқыса, соғұрлым деректердің бұрмаланғаны және жалған екені ықтимал.

Талдау әдістері

Сот-медициналық бухгалтерлер өз жұмысын атқару үшін экономикалық теорияларды, бизнес ақпаратты, қаржылық есептілік жүйелерін, бухгалтерлік есеп пен аудит стандарттары мен процедураларын, деректерді басқару және электрондық ашуды, алаяқтықтарды анықтау үшін деректерді талдау техникаларын, дәлелдерді жинау және тергеу техникаларын, сондай-ақ сот процестері мен процедураларын пайдаланады. Мемлекеттік ұйымдарда алаяқтықтарды анықтағанда бухгалтерлер шот-фактуралар, сыбайлас жемқорлық, қолма-қол және қолма-қол ақшасыз активтерді ұрлау, қайтарымдар және еңбекақы бөліміндегі мәселелер сияқты салаларды қарастырады. Алаяқтықтарды анықтау үшін компаниялар басшылықтың шолуларын, аудиттерді (ішкі және сыртқы) және құжаттарды тексеруден өтуі мүмкін. Сот-медициналық бухгалтерлер көбінесе алаяқтықтардың алдын алуға тырысады, сонымен қатар қателерді және дәл операцияларды, жақсы құжатталмаған мәмілелерді іздейді.