Кіріспе
Экономикалық субъектілер туралы қаржылық ақпаратты өлшеу, өңдеу және тарату.
Бухгалтерлік есеп, сондай-ақ есепке алу деп те аталады, – бұл бизнес және корпорациялар сияқты экономикалық субъектілер туралы ақпаратты тіркеу және өңдеу процесі. Бухгалтерлік есеп ұйымның экономикалық қызметінің нәтижелерін өлшейді және осы ақпаратты инвесторлар, кредиторлар, басқару және реттеуші органдар сияқты түрлі мүдделі тараптарға жеткізеді. Бухгалтерлік есеппен айналысатын мамандар бухгалтерлер деп аталады. "Бухгалтерлік есеп" және "қаржылық есеп беру" терминдері көбінесе бір-бірін алмастырып қолданылады. Бухгалтерлік есепті бірнеше салаға бөлуге болады, оның ішінде қаржылық есеп, басқару есебі, салық есебі және өндіріс есебі. Бухгалтерлік ақпараттық жүйелер бухгалтерлік есеп функцияларын және осыған байланысты қызметтерді қолдау үшін құрылған. Есепке алу адамзат тарихы бойында әртүрлі формада және күрделілік деңгейінде болған. Қазіргі күні қолданылып жүрген қос жазба есеп жүйесі ортағасырлық Еуропада, әсіресе Венецияда дамыған және итальяндық математик және францискандық монах Лука Пачолиге жатқызылады. Бүгінде бухгалтерлік есеп стандарттарды әзірлейтін ұйымдар, бухгалтерлік фирмалар және кәсіби қауымдастықтар сияқты бухгалтерлік ұйымдар арқылы жүзеге асырылады. Қаржылық есептілікті әдетте бухгалтерлік фирмалар аудиттен өткізеді.
Тарих
Есепке алу мыңдаған жылдардан бері қолданылып келеді және көне өркениеттерге дейін жетеді. Есепке алудың алғашқы дамуларының бірі ежелгі Месопотамияға қатысты және жазу, санау және ақшаның дамуымен тығыз байланысты; сондай-ақ, ежелгі египеттіктер мен вавилондықтардың алғашқы тексеру жүйелері. Бүгінгі есепке қатысты көптеген ұғымдар орта ғасырлық Таяу Шығыста пайда болған сияқты. Мысалы, еврей қауымдары ерте орта ғасырларда қос жазбалы есеп жүйесін қолданған, ал мұсылмандық қоғамдар, кем дегенде 10 ғасырдан бері, көптеген қазіргі есептік ұғымдарды пайдаланған. Еуропада тарихи түрде қолданылатын рим цифрларының орнына араб цифрларын қолданудың таралуы, Жерорта теңізіндегі саудагерлер арасында есептеудің тиімділігін арттырды, олар орта ғасырлық Еуропада есеп жүргізуді одан әрі жетілдірді. Акционерлік қоғамдардың дамуымен есепке алу қаржылық есеп және басқару есебіне бөлінді. Қос жазбалы есеп жүйесі туралы алғашқы жарияланған еңбек – 1494 жылы Италияда Лука Пачоли (“Есепке алудың әкесі”) жариялаған "Арифметиканың жиынтығы" ("Summa de arithmetica"). Есепке алу 19 ғасырда ұйымдастырылған кәсіп ретінде қалыптаса бастады, Англиядағы жергілікті кәсіби ұйымдар бірігіп, 1880 жылы Англия мен Уэльстегі Хартиялы есепшілер институтын құрды.
Этимология
"Бухгалтерлік есеп" және "бухгалтерия" сөздері Ұлыбританияда 1800 жылдардың ортасынан бері қолданылып келеді және 18 ғасырда қолданылған "аккомптинг" және "аккаунтшылық" сөздерінен туындаған. Орта ағылшын тілінде (шамамен 12-дан 15 ғасырдың соңына дейін қолданылған) "есептеу" етістігі "accounten" түрінде болған, ол көне француз тіліндегі "aconter" сөзінен алынған. Ал "aconter" латын тіліндегі "computare" сөзімен байланысты, яғни "есептеу" деген мағынаны білдіреді. "Computare" сөзінің түбірі – "putare", ол "әртүрлі мағыналарда кесу, тазарту, есепті түзету, соның салдарынан санау немесе есептеу, сондай-ақ ойлау" дегенді білдіреді.
Терминология
Бухгалтерлік есеп – фирманың операцияларының қаржылық жазбаларын сақтау немесе дайындау, мұндай жазбаларды талдау, растау және есеп беру, сондай-ақ "бухгалтерлік есептің принциптері мен процедуралары" ретінде әртүрліше анықталған; бұл бухгалтер мамандығын да қамтиды. Бухгалтерлік есеп – бухгалтердің кәсібі немесе мамандығы, әсіресе британдық ағылшын тілінде.
Қаржылық есеп
Қаржылық есеп беру ұйымның қаржылық ақпаратын инвесторлар, потенциалды инвесторлар және кредиторлар сияқты сыртқы пайдаланушыларға ұсынуға бағытталған. Ол бизнес-мәмілелерді есептеп, тіркеп, жалпы қабылданған есеп стандартына (GAAP) сәйкес сыртқы пайдаланушыларға арналған қаржылық есептілікті дайындайды. GAAP, өз кезегінде, есеп теориясы мен тәжірибесі арасындағы кең келісімге негізделген және шешім қабылдаушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін уақыт өте келе өзгеріп отырады. Басқару есебі өткенге бағытталған есептерді, әртүрлі мерзімдерде шығарады, сонымен қатар бюджеттер сияқты болашаққа бағытталған есептерді де қамтиды. Басқару есебінде қаржылық және қаржылық емес ақпараттар болады, мысалы, нақты өнімдер мен бөлімдерге назар аударуы мүмкін. Ал есеп жүйесінде аудит – бұл ұйымның қаржылық есептілігін тәуелсіз және бейтарап түрде тексеру және бағалау болып табылады. Аудит – жүйелі және дәстүрлі кәсіби қызмет. Қаржылық есептілікті аудиттеудің мақсаты – қаржылық есептілік туралы тәуелсіз пікір білдіру немесе одан бас тарту. Аудитор, кәсіпорынның қаржылық жағдайы, операциялық нәтижелері және ақша ағындары жалпы қабылданған есеп стандарты (GAAP) бойынша және "барлық маңызды мәселелер бойынша" әділ көрсетілгендігі туралы тәуелсіз пікір білдіреді. Сондай-ақ аудитор жалпы қабылданған есеп стандартының (GAAP) үнемі сақталмаған жағдайларын анықтауға міндетті.
Ақпараттық жүйелер
Бухгалтерлік ақпарат жүйесі – бухгалтерлік деректерді өңдеу үшін қолданылатын ұйымның ақпараттық жүйесінің бір бөлігі. Көптеген корпорациялар жасанды интеллектке негізделген ақпараттық жүйелерді пайдаланады. Банктік және қаржы саласы алаяқтықты анықтау үшін жасанды интеллектті қолданады. Бөлшек сауда саласы клиенттерге қызмет көрсету үшін жасанды интеллектті пайдаланады. Жасанды интеллект киберқауіпсіздік саласында да қолданылады. Ол статистика мен модельдеуді қолданатын компьютерлік аппараттық және бағдарламалық жүйелерді қамтиды. Көптеген бухгалтерлік амалдар компьютерлік бағдарламалардың көмегімен жеңілдетілді. Кәсіпорынның ресурстарын жоспарлау (ERP) жүйесі ірі ұйымдарда кеңінен қолданылады және компанияларға сатып алудан бастап өндіріске және адам ресурстарын басқаруға дейінгі барлық негізгі бизнес-процестерді басқару үшін қолдана алатын толыққанды, орталықтандырылған, біріктірілген ақпарат көзін ұсынады. Бұл жүйелер бұлттық негізде болуы мүмкін және қосымша немесе браузер арқылы қажет болғанда қолжетімді, немесе белгілі бір компьютерлерге немесе жергілікті серверлерге орнатылған бағдарламалық қамтамасыз ету ретінде қолжетімді болуы мүмкін, мұндай жағдайда оны "жергілікті" деп атайды.
Салықтық есеп
АҚШ-тағы салық есебі салық төлемдерін және салық декларацияларын дайындау, талдау және ұсынуға шоғырланған. АҚШ салық жүйесі салық мақсаттары үшін қаржылық есептіліктегі жалпы қабылданған есеп беру принциптерінен (GAAP) өзгеше арнайы есеп беру принциптерін қолдануды талап етеді. АҚШ салық заңы бизнес иелігінің төрт негізгі түрін қамтиды: жеке кәсіпкерлік, серіктестік, корпорация және жауапкершілігі шектеулі серіктестік. Корпоративтік және жеке табысқа әртүрлі салық ставкалары қолданылады, олардың екеуі де табыс деңгейіне қарай өзгереді, сондай-ақ әртүрлі шекті ставкалары (әр қосымша доллар табысқа салынатын салық) және орташа ставкалары (жалпы табыстың проценттік үлесі ретінде есептеледі) бар. "Forensic" сөзі "сотта пайдалануға жарамды" дегенді білдіреді, және сот сарапшысы-бухгалтерлер әдетте осы стандартқа және оның мүмкін болатын нәтижесіне сәйкес жұмыс істеуі керек.
Саяси науқанның есебі
Саяси науқан есебі – саяси науқандарды басқаруды реттейтін заңнамаға сәйкес қаржылық жүйелерді құру және іске асыру, сондай-ақ қаржылық операцияларды есепке алумен айналысатын сала. Бұл есеп саласы алғаш рет 1976 жылғы наурыз айында шыққан "The Journal of Accountancy" журналында ресми түрде ұсынылды.
Кәсіби ұйымдар
Кәсіби есеп беру ұйымдарына Американың Сертификатталған мемлекеттік есепшілер институты (AICPA) және Халықаралық есепшілер федерациясының (IFAC) тағы 179 мүшесі кіреді, оның ішінде Шотландияның Чартерлі есепшілер институты (ICAS), Пәкістанның Чартерлі есепшілер институты (ICAP), CPA Австралия, Үндістанның Чартерлі есепшілер институты, Чартерлі сертификатталған есепшілер қауымдастығы (ACCA) және Англия мен Уэльстегі Чартерлі есепшілер институты (ICAEW). Кейбір елдерде бір ғана кәсіби есеп беру органы бар, ал кейбір елдерде есеп беру салаларының тармақтары бойынша кәсіби органдар да бар, мысалы, Ұлыбританиядағы Басқарушы есепшілер институты (CIMA) және АҚШ-тағы Басқарушы есепшілер институты. Осы кәсіби ұйымдардың көптегені әртүрлі есеп беру мамандықтары үшін білім беру және оқытуды ұсынады, соның ішінде біліктілік беру және әкімшілік жұмыстарды жүзеге асыру, мысалы, сертификатталған мемлекеттік есепші (AICPA) және чартерлі есепші.
Кәсіпорындар
Компанияның мөлшеріне байланысты, оның қаржылық есептемелері білікті аудиторға аудиттену үшін міндетті болуы мүмкін, ал аудиттерді көбінесе есепшілік фирмалар жүргізеді. Есепшілік фирмалар 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Америка Құрама Штаттары мен Еуропада дамыды, ал бірнеше бірігулер нәтижесінде 20 ғасырдың ортасына қарай ірі халықаралық есепшілік фирмалар құрылды. 20 ғасырдың соңындағы ірі бірігулер аудиторлық нарықта "Үлкен Бес" есепшілік фирмасының басымдығына әкелді: Артур Андерсен, Делойт, Эрнст & Янг, KPMG және Прайсвотерхаус Куперс. "Энрон" скандалынан кейін Артур Андерсеннің құлауы "Үлкен Бестікті" "Үлкен Төрттікке" азайтты.
Стандартты белгілейтіндер
Жалпы қабылданған есептік қағидалар (GAAP) – ұлттық реттеуші органдар шығарған есептік стандарттар. Сонымен қатар, Халықаралық есеп стандарттары кеңесі (IASB) 147 елде қолданылатын Халықаралық қаржылық есептілік стандарттарын (IFRS) шығарады. Олар кәсіби бухгалтерлерге арналған этика кодексін, халықаралық талаптарға сәйкес белгілейді; Халықаралық бухгалтерлік білім беру стандарттары кеңесі (IAESB) кәсіби бухгалтерлік білім беру стандарттарын белгілейді; ал Халықаралық мемлекеттік сектордың есеп стандарты кеңесі (IPSASB) – жиынды негіздегі халықаралық мемлекеттік сектордың есеп стандартындарын белгілейді. Дегенмен, 2012 жылдан бастап «барлық ірі экономикалар» МСФО-ға жақындасу немесе оны қабылдау жоспарларын жасады. Бухгалтерлік есеп мамандығы бойынша білімі болуы қажет, сондай-ақ кәсіби бухгалтерлік ұйымдарға мүшелікке талаптарды орындау үшін де қолданылуы мүмкін. Мысалы, бухгалтерлік есеп бойынша алған білім Америкалық ПКА институтының (AICPA) 150 семестрлік сағаттық талабын орындауға пайдаланылуы мүмкін, ал Ұлыбританияның сертификатталған бухгалтерлер қауымдастығының қауымдастық мүшелігі қаржы немесе бухгалтерлік есеп бойынша білім алғаннан кейін қолжетімді. Академиялық есеп саласында мансап құру үшін, мысалы, есептік университет профессоры ретінде жұмыс істеу үшін докторлық дәреже талап етіледі. Философия докторы (PhD) және Бизнес-әкімшілік докторы (DBA) ең танымал дәрежелер. PhD академиялық мансапты көздейтін үшін ең көп таралған дәреже, ал DBA бағдарламалары көбінесе зерттеу дағдылары мен біліктілігін қажет ететін бизнес немесе мемлекеттік мансапқа бизнес басшыларын дайындауға бағытталған. Шотландияда ICAS дипломдық бухгалтерлері үздіксіз кәсіби дамудан өтеді және ICAS этикалық кодексін сақтайды. Англия мен Уэльсте ICAEW дипломдық бухгалтерлері жыл сайынғы оқудан өтеді, ICAEW этикалық кодексіне бағынады және оның тәртіптік процедураларына бағынады. АҚШ-та AICPA-ға аттестатталған бухгалтер ретінде қосылу талаптары әр штаттың есептік кеңесімен белгіленеді, ал мүшелер AICPA-ның Кәсіби мінез-құлық кодексі мен жарғыларын сақтауға келіседі. ACCA – 320 000-нан астам мүшесі бар ең ірі жаһандық есептік ұйым, және ұйым «IFRS бағыты» мен «Ұлыбритания бағыты» ұсынады. Студенттер үш деңгейге бөлінген барлығы 14 емтиханды тапсыруы керек.
Зерттеу
Бухгалтерлік есеп зерттеулері – экономикалық оқиғалардың бухгалтерлік есеп процесіне, жарияланған ақпараттың экономикалық оқиғаларға тигізетін әсеріне, сондай-ақ ұйымдар мен қоғамдағы бухгалтерлік есептің атқаратын рөліне қатысты зерттеулерді қамтиды. Ол қаржылық есеп, басқару есебі, аудит және салық салу сияқты кең ауқымды зерттеу салаларын қамтиды. Бухгалтерлік зерттеулерді академиялық зерттеушілер де, тәжірибелі бухгалтерлер де жүргізеді. Академиялық бухгалтерлік зерттеулердің әдістемелеріне мұрағаттық зерттеулер (қоймалардан жиналған объективті деректерді зерттеу), тәжірибелік зерттеулер (зерттеушінің қатысушыларға әсер ететін факторларды қолдану арқылы жинаған деректерді зерттеу), талдамалық зерттеулер (теорияларды формалды түрде модельдеу немесе идеяларды математикалық тұрғыда негіздеуге негізделген зерттеулер), түсіндіруші зерттеулер (есептік тәжірибеде тілдің, түсіндірудің және түсінудің рөлін, әлемді ерекше жолдармен қалыптастыратын символдық құрылымдар мен қабылданатын тақырыптарды атап көрсету), сындық зерттеулер (есептік тәжірибеде билік пен қақтығыстың рөлін атап көрсету), жағдайлық зерттеулер, компьютерлік модельдеу және далалық зерттеулер жатады. Эмпирикалық зерттеулер бухгалтерлік журналдардың экономика және басқа бизнес салаларындағы ұқсас журналдармен салыстырғанда жалпы алғанда аз зерттеу мақалаларын жариялайтынын, соның салдарынан бухгалтерлік зерттеушілердің академиялық жарияланымдарда бизнес мектептеріндегі әріптестеріне қарағанда аз жетістікке қол жеткізетінін көрсетеді. Бухгалтерлік есеп және басқа бизнес салалары арасындағы жарияланымдардың мөлшерінің өзгешелігіне байланысты, академиялық авторлардың рейтингтеріне негізделген соңғы зерттеуде жоғары рейтингтегі журналдардағы бір жарияланымның бәсекеге қабілеттілігі бухгалтерлік есепте ең жоғары, ал маркетингте ең төмен екені анықталды.
Скандалдар
2001 жылы Enron, аудиторлық фирма Arthur Andersen, WorldCom телекоммуникациялық компаниясы, Qwest және Sunbeam сияқты танымал корпорациялардың қатысуымен қаржылық ақпарат бойынша бірқатар алаяқтық оқиғалар тіркелді. Бұл мәселелер бухгалтерлік есеп стандарттарының, аудиторлық регламенттердің және корпоративтік басқару принциптерінің тиімділігін қайта қарау қажеттігін көрсетті. Кейбір жағдайларда басшылық қаржылық есептерде көрсетілген көрсеткіштерді жақсы экономикалық нәтижелерді көрсету үшін манипуляциялады. Басқа жағдайларда салық және нормативтік жеңілдіктер компанияларды артық қарыздануға және ерекше және негізсіз тәуекелге баруға итермеледі. Enron скандалы қаржылық есептіліктің сенімділігін арттыруға бағытталған жаңа регламенттерді әзірлеуге зор әсер етті, сондай-ақ компаниялардың қаржылық жағдайын объективті көрсетуші есеп стандарттарының және аудиторлық фирмалардың тәуелсіздігінің маңыздылығы туралы қоғамдық сананы арттырды. Осының салдарынан сол кезде әлемдегі бес ірі аудиторлық фирманың бірі болған Arthur Andersen таратылды. 1990 жылдар бойында жүзеге асырылған заңсыз есептік амалдарды ашыққа шығарғаннан кейін, Enron 2001 жылдың желтоқсанында банкроттықтан қорғану үшін 11-тарауға жүгінді. Бұл оқиғалардың нәтижесінде 2002 жылы АҚШ-та Sarbanes–Oxley заңы қабылданды, бұл Enron компаниясының алаяқтық қызметін мойындауының тікелей нәтижесі болды. Заң бағалы қағаздармен жасалған алаяқтықтар үшін, федералдық тергеулер кезінде құжаттарды жою, өзгерту немесе жалған құжаттар жасау, сондай-ақ акционерлерді алдау мақсатындағы кез келген схемалар үшін қылмыстық жазаларды күрт арттырады.
Алдамшылық және қателік
Бухгалтерлік алаяқтық – басқарудың немесе қызметкерлердің бухгалтерлік жазбалардағы қасақана бұрмалауы немесе маңызды ақпаратты жасыруы, оның ішінде алдау қолданылуы. Бұл қылмыстық құқық бұзушылық және азаматтық талапқа негізделген құқық бұзушылық. Онда үшінші тараптармен сөз байласу болуы мүмкін. Бухгалтерлік қате – бухгалтерлік жазбалардағы қасақана емес бұрмалау немесе маңызды ақпаратты жасыру, мысалы, фактілерді дұрыс түсіндірмеу, деректерді өңдеудегі қателіктер немесе қате бағалауларға әкелетін жіберілген қателер. Бухгалтерлік қателерге себеп болған әрекеттер қылмыстық емес, бірақ азаматтық құқық бұзушылықтарға жатуы мүмкін, мысалы, салдарынан келтірілген зиян. Алдау мен қателерді алдын алу және анықтау жөніндегі негізгі жауапкершілік ұйым басшылығында жатыр.