Кіріспе

1913–2002 американдық есептесу фирмасы, компания.

Артур Андерсен LLP – Чикагода орналасқан американдық есептесу фирмасы. Ол ірі корпорацияларға аудит, салық кеңесі, консалтинг және басқа да кәсіби қызметтер көрсеткен. 2001 жылға қарай ол әлемдегі ең ірі көпұлттық корпорациялардың біріне айналып, «Үлкен бес» есептесу фирмасының қатарына кірді (Deloitte, Ernst & Young, KPMG және PricewaterhouseCoopers компанияларымен бірге). Фирма 2002 жылдың ортасында құлдырады, себебі энергетикалық компания Enron және телекоммуникациялық компания WorldCom үшін күмәнді есептесу тәжірибесінің мәліметтері екі жоғары беделді банкроттық жағдайдың кезінде жарияланды. Осы оқиғалар 2002 жылғы «Сарбенс-Оксли» заңының қабылдануына ықпал етті.

Негізін қалау

1885 жылдың 30 мамырында Иллинойс штатының Плано қаласында дүниеге келген Артур Э. Андерсен 16 жасында жетім қалды. Ол күндіз пошташы болып жұмыс істеп, ал түнде оқуға барып, ақырында Чикагодағы Allis Chalmers компаниясының бас есепшісінің көмекшісі болып жұмысқа орналасты. 1908 жылы, жұмыс істеп жүріп түнгі курстарда оқығаннан кейін, ол Солтүстік-Батыс университетінің Келлогг менеджмент мектебін бизнес бойынша бакалавр дәрежесімен бітірді. Сол жылы, 23 жасында, ол Иллинойс штатындағы ең жас сертификатталған бухгалтер атанды. 1913 жылы Андерсен мен Кларенс ДеЛэни Andersen, DeLany & Co. атты бухгалтерлік фирманы құрды. 1915 жылы, көптеген байланыстарының арқасында, Милуокидегі кеңсе фирманың екінші кеңсесі ретінде ашылды. Бастапқы жылдары, Андерсенге жергілікті теміржол компаниясының өкілі қате есептеулер бар шоттарға қол қоюды ұсынды, әйтпесе үлкен клиентті жоғалту қаупі туады. Андерсен бұл ұсынысты қабылдамай, «Чикаго қаласында мұны істеуге жеткілікті ақша жоқ» деп нақты жауап берді. Теміржол компаниясы Андерсенді жұмыстан шығарды, бірақ бірнеше айдан кейін банкротқа ұшырады. Артур Андерсен сонымен қатар бухгалтерлік есеп стандарттарының бірнеше саласында алғашқылардың бірі болды. 2008 жылғы субпримдік дағдарыстың ықтималдығын бірінші болып сезген Артур Андерсен 1970-ші жылдары бірқатар клиенттермен қарым-қатынасын тоқтатты. Артур Андерсен бухгалтерлік есеп стандарттарына адалдықты сақтау және клиенттерінің пайданы барынша арттыруға ұмтылысын, әсіресе тоқсандық есеп беру кезеңінде теңестіруге тырысты. Фирма Sunbeam Products, Waste Management, Asia Pulp & Paper, Arizona Baptist Foundation, WorldCom, сондай-ақ Enron және тағы да басқа компаниялардың қаржылық есептерін және аудитін бұрмалауда күдіктелді.

Andersen Consulting және Accenture компаниясы

Фирманың консалтингтік бөлімі 1970 және 1980 жылдары маңызды рөл атқара бастады, бухгалтерлік есеп, аудит және салық практикасынан әлдеқайда жылдам өсім көрсетті. Үнемділікті арттыру мақсатында, Price Waterhouse пен Arthur Andersen 1989 жылы бірігу мүмкіндігін талқылады, бірақ келіссөздер сәтсіз аяқталды. Бұған басты себеп, Andersen-дің IBM-мен тығыз коммерциялық байланыстары, PW-дің IBM-ді тексеруі сияқты мүдделердің қақтығысы, сондай-ақ екі фирманың түбегейлі түрде әртүрлі корпоративтік мәдениеттері болды. Бірігуге қатысқандардың айтуынша, талқылаулардың соңында әріптестер бизнеске қатысты әртүрлі көзқараста екенін түсінді, нәтижесінде бірігу жобасы тоқтатылды. 1989 жылы Arthur Andersen және Andersen Consulting Andersen Worldwide Société Coopérative құрамындағы жеке бөлімшелерге айналды. Екі компания 1990-шы жылдардың басынан аяғына дейін қызыл тінтін тудырған дауға ұшырады. Andersen Consulting он жылдық ішінде үлкен табысқа ие болды. Дегенмен, консультанттар Arthur Andersen-ге міндетті түрде аударым жасауға наразылық білдірді. 2000 жылдың тамызында Халықаралық сауда палатасының төрелік шешімі бойынша, төрешілер Andersen Consulting-ге Arthur Andersen-ден тәуелсіздік берді, бірақ өткен төлемдерден 1,2 миллиард доллар (шешім күшіне енгенге дейін эскроуда сақталған) Arthur Andersen-ге берді және Andersen Consulting енді «Andersen» атауын пайдалана алмайтынын жариялады. Осының нәтижесінде Andersen Consulting 2001 жылдың 1 қаңтарында өзінің атын Accenture деп өзгертті, ал Arthur Andersen, «Andersen Consulting» атауына құқығын сақтап, өзін «Andersen» деп қайта брендтеді. Төреші шешімін шығарғаннан кейін төрт сағат өткен соң Arthur Andersen-дің бас директоры Джим Вадия отставкаға кетті. Салалық сарапшылар мен бизнес мектептерінің профессорлары бұл оқиғаны Andersen Consulting-тің толық жеңісі деп бағалады. Вадия жылдар өткен соң Гарвард бизнес мектебінде өткен бөліну тақырыбындағы жағдайда отставкаға кетуіне қатысты түсінік берді. Көрініп тұрғанындай, Arthur Andersen басқармасы ол консалтингтік практиканы бөлу үшін келісім арқылы немесе төрешінің шешімі арқылы кем дегенде 4 миллиард доллар алмаса, отставкаға кетуге міндетті екенін айтқан қаулы қабылдады, сондықтан шешім жарияланғаннан кейін ол дереу отставкаға кетті. Бөліну себептері туралы әртүрлі пікірлер бар – екі тараптың басшылары да бір-бірінің ашкөздігі мен мақтандығын айтты. Andersen Consulting басшылары Arthur Andersen екінші консалтингтік топты – AABC (Arthur Andersen Business Consulting) құрғанда, ол нарықта Andersen Consulting-пен тікелей бәсекелестікке түскенін, бұл келісімшартты бұзу болғанын мәлімдеді.

Энрон туралы аңыз

2001 жылы энергетикалық алып «Enron» компаниясы институционалды және жүйелі есептесу арқылы 100 миллиард долларлық кірістің заңсыздығын көрсеткеннен кейін, «Andersen» аудиторлық фирмасының атқарылған қызметі мен күдіктіліктері қатаң тексеруге алынды. «Powers Committee» (Enron басқармасымен 2001 жылдың қазанында компанияның есептесуін тексеру үшін тағайындалған) төмендегі бағалауға келді: «Бізге қолжетімді дәлелдер «Andersen» компаниясы «Enron» компаниясының қаржылық есептемелерін тексеруге байланысты кәсіби міндеттерін орындамағанын, сондай-ақ «Enron» басқармасына (немесе аудит және сәйкестік комитетіне) байланысты тараптармен жасалған мәмілелерге қатысты «Enron» компаниясының ішкі келісімшарттары туралы алаңдаушылықтарын жеткізу міндетін орындамағанын көрсетеді». 2002 жылдың 15 маусымында «Andersen» «Enron» компаниясының аудитіне қатысты құжаттарды жойғаны үшін әділетке кедергі келтіргені үшін сотталды. Жоғарғы сот фирманың айыпталуын күштен шығарса да, даудың салдары және қылмыстық құтылуға қатыстылық табылғандықтан фирма толығымен құлап кетті. Фирманың заң бөліміндегі Нэнси Темпл және «Enron» есебінің жетекші серіктесі Дэвид Дункан скандалға жауапты басшылар ретінде танылды, себебі олар тиісті құжаттарды жоюға бағынған қызметкерлеріне бұйрық берді. АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы сотталған қылмыскерлердің аудиторлық қызметін қабылдамайды, сондықтан фирма 2002 жылдың 31 тамызында CPA лицензиясынан және SEC алдында практика жүргізу құқығынан бас тартты, бұл фирманы тиімді түрде банкротқа дейін жеткізді. Ол айыптаудан кейін американдық операцияларын қысқарта бастады, ал көптеген бухгалтерлері басқа фирмаларға қосылды. Фирма өзінің американдық операцияларының көп бөлігін KPMG, Ernst & Young, Deloitte & Touche және Grant Thornton International сияқты басқа аудиторлық фирмаларға сатты. Осы кезде «Arthur Andersen» бизнесінің көп бөлігін және 28 000 қызметкерінің үштен екі бөлігін жоғалтты. Айыптау сонымен қатар фирманың басқа компаниялардың, әсіресе Waste Management, Sunbeam Products, Arizona Baptist Foundation және WorldCom компанияларының кемшікті аудитіне назар аударды. 2005 жылдың 31 мамырында «Arthur Andersen LLP v. United States» ісі бойынша Жоғарғы сот сот судьясының қазылар алқасына берген нұсқауларындағы қателерге байланысты «Andersen» компаниясының айыпталуын бірауыздан күштен шығарды. Жоғарғы сот нұсқаулар сотталуға кедергі келтіргені туралы шешім қабылдауға қазылар алқасына мүмкіндік бермейтінін мәлімдеді. Сот нұсқаулардың «Andersen» компаниясы заң бұзғанын білмейінше айыпталуы мүмкін етіп жазылғанын анықтады, сондай-ақ құжаттарды жоюға тыйым салған кез келген ресми процедураға қатысы бар екенін дәлелдемейінше айыпталуы мүмкін еді. Бас судья Уильям Ренквист жазған пікірде үкіметтің «заңсыз көндіру» тұжырымына күмән білдірілді – заңсыз екенін білмей, дұрыс емес мақсатпен әрекет етуге адамды көндіру.

Өлім

2005 жылғы Жоғарғы Соттың шешімі теориялық тұрғыдан алғанда Andersen компаниясына қызметін қайта бастауға мүмкіндік берді. Алайда, CNN телеарнасы сол кезде Andersen компаниясының «де-факто тарап кеткенін» және 2002 жылы 28 000 болған қызметкер санының 200-ге жуық қалғанын хабарлады. Бұл шешімнен кейін, Андерсеннің апелляциясын бақылаған АҚШ Бас прокурорының бұрынғы кеңесшісі Уильям Матея NPR радиосына үкіметтің қайта сот отырысын ұйымдастырмайтынына сенім білдірді, себебі «Артур Андерсеннен ештеңе қалмады, салық төлеушілердің ақшасын тағы бір сот процесіне жұмсау – жай ғана ақылға сыймас еді». Осы пікірді қолдап, АҚШ Сауда палатасының вице-президенті Стивен Бокат Андерсенді «өлген» деп мәлімдеді және «компанияны қайта құру мүмкін емес» деді. Журналист Курт Эйхенвальд «Ақымақтардың қастандығы» атты Энрон жанжалы туралы зерттемесінде, Андерсен Енрон ісінен құтылған болса да, WorldCom компаниясындағы ірі есептік алаятынан құлап қалуы мүмкін екенін айтты. WorldCom алаяты Андерсеннің Енрон ісінде кінәлі деп табылғаннан кейін бірнеше күн өткен соң анықталды. Шындығында, Андерсен ешқашан тіпті шектеулі көлемде де жұмыс істейтіндей бизнес ретінде қайта құрылмады. Серіктестіктің меншік құқығы Omega Management I-IV деп аталатын төрт жауапкершілігі шектеулі компанияға берілді. Arthur Andersen LLP компаниясы Иллинойс штатының Сент-Чарльс қаласындағы Q Center конференц-орталығын 2014 жылға дейін басқарды, содан кейін күнделікті басқару Dolce Hotels and Resorts компаниясына жүктелді, бірақ Андерсен меншік құқығын сақтап қалды. 2018 жылы бұл қарым-қатынас тоқтатылды және күнделікті басқару Q Center-ге қайта оралды. Қазіргі уақытта Q Center негізінен Accenture қызметкерлері мен басқа ірі компаниялар үшін оқу орталығы ретінде пайдаланылады. 2014 жылы бірнеше бұрынғы Андерсен серіктестері құрған салық және консалтингтік Wealth Tax and Advisory Services (WTAS) фирмасы, Андерсен атауын алудан кейін Andersen Tax деп өз атауын өзгертті. Сонымен қатар, өзінің бір жылдық халықаралық бөлімшесі WTAS Global-ды Andersen Global деп қайта атады.