Кіріспе

Киттердің эволюциясы 50 миллион жыл бұрын (млн ж.) Үндістан субконтинентінде, тіпті аяқты тырнақты жануарлардан (Artiodactyla) басталып, кем дегенде 15 миллион жылға созылған деп есептеледі. Киттер – Artiodactyla отрядына жататын толық су ортасында тіршілік ететін теңіз сүтқоректілері. Олар 50 миллион жыл бұрын басқа Artiodactyla өкілдерінен бөлініп шыққан. Киттердің эоцен кезеңінде (56-34 млн ж.), қазіргі кенозой дәуірінің екінші кезеңінде пайда болғандығы айтылады. Молекулалық және морфологиялық талдаулар Cetacea-ның суқұйрықтармен салыстырмалы түрде жақын ортақ ата-бабасы бар екенін және олардың туыс топтар екенін көрсетеді. Сүтқоректілер болғандықтан, олар ауа алу үшін су бетіне шығады; қанаттарында бес саусақ сүйектері (тіпті аяқты) болады; балаларын емшектің сүтімен қоректендіреді; және толық су ортасында тіршілік еткеніне қарамастан, құрлықтағы ата-бабаларынан көптеген қаңқалық белгілерді сақтайды. 1970 жылдардың соңында Пәкістанда жүргізілген зерттеулер киттердің құрлықтан теңізге көшуінің бірнеше кезеңдерін анықтады. Екі қазіргі заманғы киттер тобы – Мистицеттер (қаңқалы киттер) және Одонтоцеттер (тісті киттер) – 28-33 миллион жыл бұрын екінші киттер таралуында бір-бірінен бөлінген, ал бірінші таралу археоцеттерде болған. Тісті киттердің жануарлардың эхолокациясына бейімделуі оларды толық су ортасында тіршілік ететін археоцеттер мен ертедегі қаңқалы киттерден ерекшелендіреді. Қаңқалы киттерде қаңқаның болуы біртіндеп жүзеге асты, ал олардың алғашқы түрлерінде қаңқа өте аз болған, ал олардың мөлшері қаңқаға тәуелділікпен (және сәйкесінше, сүзіліп қоректенудің артуымен) байланысты.

Ерте эволюция

Киттердің су ортасындағы өмір салты алғаш рет 50 миллион жыл бұрын Үндістан субконтинентінде жұп тырнақты жануарлардан пайда болды, бұл бастапқы кезең шамамен 4-15 миллион жылға созылды. Археоцети – киттердің ежелгі түрлерін қамтитын, құрып кеткен киттердің бір тобы. 1966 жылы Ван Вален ұсынған киттер эволюциясының дәстүрлі гипотезасы бойынша, киттер мезонихиандармен – ет жейтін, тырнақты жануарлардың (қаңқалы жануарлардың) құрып кеткен тобымен, олар қасқырға ұқсаған және тырнақтары бар, жұп тырнақты жануарлардың (артриодактилдердің) туыс тобы болған. Бұл гипотеза мезонихиандардың және ерте киттердің ерекше үшбұрышты тістерінің ұқсастығына байланысты ұсынылды. Алайда, молекулалық филогенетикалық деректер киттердің артриодактилдерге өте жақын туыс екенін көрсетеді, ал бегемоттар олардың ең жақын қазіргі туыстары болып табылады. Осыған байланысты, киттер мен бегемоттар бірге Whippomorpha қосымша тобына жатқызылады.

Индожайлар

Индохиус – 48 миллион жыл бұрын қазіргі Кашмир аймағында өмір сүрген, кішкентай шерге ұқсас жануар. Бұл Африка шертотаны немесе су шертотаны сияқты, тіршілік ету стратегиясының ұқсас екенін көрсетеді. Олардың жыртқыш құс шабуыл жасағанда суға сүңгіп, бетінде 4 минутқа дейін жасырынуы мүмкін. Индохиусқа қатысты алғашқы қазбаларды үнді геологы А. Ранга Рао тапқан. Ол өзі жинаған тастардың ішінде бірнеше тіс және жақ сүйегін анықтаған. Ол қайтыс болғаннан кейін оның әйелі Лилавати Рао, сол тастарды профессор Ханс Тевиссенге сыйлаған. Оның техникалық қызметкерлері кездейсоқ сыйланған тастардың бірнешеуін ашып, қосымша Индохиус қазбаларын таба алды.

Құс тұқымдас

Пакицетидтер – цифрлық аяқты сүтқоректілер, олар ең ерте кездегі киттер деп саналады, ал Индохиус оларға ең жақын туыс топ. Олар 50 миллион жыл бұрын Эоцен дәуірінің басында өмір сүрген. Олардың қазба қалдықтары алғаш рет 1979 жылы Солтүстік Пәкістанда, бұрынғы Тетис теңізінің жағалауынан көп алыс емес өзенде табылды. Алғашқы жаңалықтан кейін, көбірек қазбалар табылған, негізінен Солтүстік Пәкістан мен Солтүстік-Батыс Үндістанның эоцен дәуірінің ерте кезеңіне жататын өзендік шөгінділерінде. Осы жаңалықтарға сүйенсек, пакицетидтер миллиондаған жылдар бұрын құрғақ климатта, уақытша ағыстармен және орташа дамыған су тасқыны жазықтарымен сипатталатын ортада өмір сүрген болуы мүмкін. Олардың диетасы су ішу үшін жақындаған құрлықтағы жануарларды немесе өзенде мекендеген кейбір тұщы су организмдерін қамтыған болуы мүмкін. Пакицетидтер негізінен есту булласының (құлақ сүйегі) құрылысы бойынша киттерге жатқызылады, ол тек эктотимпаникалық сүйектен ғана қалыптасқан. Пакицетидтердің құлақ аймағының пішіні өте ерекше және бас сүйегі киттерге ұқсас, бірақ осы кезеңде үскірлік тесік (blowhole) жоқ. Пакицетидтердің жақ сүйегінде май немесе майға толы үлкен кеңістік (жақ тесігі) де жоқ, ол қазіргі киттерде су асты дыбысын қабылдау үшін қолданылады. Оларда жоғарыға қараған орбиталар (көз ұялары) бар, бұл крокодилдерге ұқсас. Мұндай көздің орналасуы су астындағы хищниктерге су бетіндегі мүмкін жемтікті байқауға көмектеседі. Алғашқыда пакицетидтердің құлақтары су астында естуге бейімделген деп есептелген, бірақ осы жаратылыстың анатомиясынан күтілгендей, пакицетидтердің құлақтары құрлықта естуге арналған. Дегенмен, пакицетидтер басқа құрлық сүтқоректілері сияқты құлақ пердесіне сүйенудің орнына, сүйек арқылы дыбысты күшейту арқылы су астында тыңдауға қабілетті болды. Бұл әдіс су астында бағытталған естуді қамтамасыз етпеді.

Құс тұқымдас

49 миллион жыл бұрын өмір сүрген Амбулоцет 1994 жылы Пәкістанда табылды. Олар крокодилге ұқсас, ірі брейвиростринді жақтары бар сүтқоректілер еді. Эоцен дәуірінде амбулоцетидтер Тетис теңізінің шығанақтары мен ушқалаңдарында мекендеген. Амбулоцетидтердің қазба қалдықтары әрқашан жағалауға жақын, теңіз өсімдіктерінің және жағалаулық моллюскалардың көптеп кездесетін жерлердегі терең емес теңіз шөгінділерінде табылады. Олар, суда қозғалу үшін негізінен артқы аяқтарын пайдаланатын (pelvic paddling) және омыртқа бағанасының толқындауы арқылы күш тудыратын (caudal undulation) жүзу тәсілдерін қолданған болуы мүмкін, сияқты сойылдар, теңіз түлкілері және қазіргі киттер де осылай жүзеді. Бұл киттердің қозғалысы эволюциясының аралық сатысы, себебі қазіргі киттер құйрықтық тербеліс (caudal oscillation) арқылы жүзеді, бұл caudal undulation-ға ұқсас, бірақ энергияны тиімдірек пайдаланады.

Remingtonocetidae

Ремингтонноцетидтер Оңтүстік Азияда орта эоцен дәуірінде, шамамен 49-43 миллион жыл бұрын өмір сүрген. Пакицетидтер және Амбулоцетидтер тұқымдастарымен салыстырғанда, Ремингтонноцетидтер Солтүстік және Орталық Пәкістан мен Батыс Үндістанда кездесетін алуан түрлі тұқымдас болды. Ремингтонноцетидтердің қазба қалдықтары жағалау аймағындағы теңіз шөгінділерінде де табылды, бірақ олар амбулоцетидтерге қарағанда су ортасына көбірек бейімделген. Бұл олардың қазба қалдықтарының жағалаудағы және лагуналық шөгінділерді қоса алғанда, жағалауға жақын әртүрлі теңіз орталарынан табылуынан көрінеді. Осы мөлшердің азаюы киттердің теңіз ортасына кеңірек таралуымен бірге жүрді. Spoor және авторлар тобының 2002 жылғы зерттеуіне сәйкес, жартылай дөңгелек канал жүйесінің бұл өзгерісі киттердің ерте эволюциясындағы маңызды «қайта оралу мүмкін емес нүкте» болуы мүмкін, ол ұзаққа созылған жартылай сулық өмір салтын болдырмады. Олардың екі ортада да өмір сүру қабілеті жүкті Майацетус қазбасының табылуымен расталды, онда қазбаланған ұрық басы алға қарап тууға дайындалған күйде болды, бұл Майацетус құрлықта туғанын көрсетеді. Егер олар суда туса, ұрық суға батып кетпеу үшін құйрығымен алға қарап орналасатын еді. Ремингтонноцетидтер мен амбулоцетидтерден айырмашылығы, протоцетидтерде ірі, бүйірге қарай бағытталған көз ұялары бар. Көздердің бүйірге қарай бұрылуы су астындағы жемтікті байқау үшін пайдалы болуы мүмкін және қазіргі киттердің көздеріне ұқсас. Сонымен қатар, мұрын тесіктері үлкен және мұрынның жартысына дейін жетеді. Тістердің әртүрлілігі протоцетидтердің әртүрлі тамақтану әдістерін көрсетеді. Родоцетус тұқымдасының аяқтарының құрылысы протоцетидтердің негізінен су жануарлары болғанын көрсетеді. 2001 жылы Гингерич және авторлар тобы жүргізген зерттеуде Родоцетус мұхит ортасында амбулоцетидтер сияқты жамбаспен суда жылғанын, бұл қозғалыс құйрық толқындарымен күшейтілгенін болжады. Родоцетус аяқтарының құрылысының ерекшелігіне байланысты құрлықта қозғалу мүмкіндігі өте шектеулі болды. Олардың құрлықтағы қозғалысы құлақты түлендердің құрлықта қозғалуына ұқсас болды, артқы жүзбелерін алға және денесінің астына бұрып жылжыды.

Базилозаврлар

Базилозавридтер мен дорудонтиндер 41-33,9 миллион жыл бұрын Эоценнің соңында бірге өмір сүрген және ең ерте белгілі, толығымен су ортасында тіршілік ететін киттер болып табылады. Дорудонтиндердің омыртқа бағанасы қысқа, бірақ күшті болған. Оларда да құйрық жүзбегі болды және базилозавридтерден өзгеше, қазіргі киттер сияқты, құйрық қозғалыстарын пайдаланып жүзген болуы мүмкін. Базилозавридтер де, дорудонтиндер де қазіргі киттерге (Odontoceti және Mysticeti парводерлеріне) жақын туыс. Алайда, 1994 жылы Фордайс пен Барнстың жүргізген зерттеулеріне сәйкес, базилозавридтердің ірі денесі мен созылған омыртқасы оларды қазіргі киттердің тікелей ата-тегі болуынан шығарады. Дорудонтиндерге келетін болсақ, олардың арасында ұзын омыртқасы жоқ түрлер де бар, олар Odontoceti және Mysticeti парводерлерінің тікелей ата-тегі болуы мүмкін. Ал қалған базилозавридтер жойылып кетті. Сүзгі арқылы қоректенудің дамуы дүниежүзілік экологиялық өзгерістер мен мұхиттардағы физикалық өзгерістердің салдары болуы мүмкін. Мұхит ағындары мен температурасының күрт өзгеруі қазіргі мистицеттердің кең таралуына себеп болуы мүмкін. Ертедегі қаңқа балықтары немесе "археомистицеттер" (мысалы, Janjucetus және Mammalodon) азырақ қаңқаға ие болды және негізінен тістеріне сүйенді. Тіссіз киттердің эволюциясында генетикалық факторлардың да ролі бар екенін көрсететін дәлелдер бар. Қазіргі қаңқа балықтарында эмаль өндіруге қатысты гендерде бірнеше мутациялар анықталды. Бұл көбінесе тоқтау кодонын ертерек тудыратын кіріктіру/жою мутациялары. Соңғы зерттеулер қаңқаның пайда болуы мен эмальмен қапталған тістердің жоғалуы бір рет болғанын және екеуі де мистицеттердің эволюциялық тамырында жүргенін көрсетті. Жалпы, қазіргі төрт мистицет туысының (Balaenopteridae – тұмсықты киттер және жұмбақ кит, Megaptera novaengliae; Balaenidae – право киттер; Eschrichtiidae – сұр кит, Eschrictius robustus; Neobalaenidae – карликовый право кит, Caperea marginata) кетотерлерден бөлек шыққандығы болжанады. Қазіргі қаңқа балықтарында, басқа кетотерлерде кездеспейтін және керісінше (мысалы, сагиттальді қыр) туынды белгілер бар. Мистицеттердің ірі денелі болуымен де белгілі, өйткені қаңқа балықтары – тіршілік еткен ең үлкен жандардың бірі; олардың ұзындығы 20 метрден асып, салмағы 100 000 кг-нан аспайды. Бұл ірілік тікелей олардың қоректену механизмімен байланысты – мистицеттің дене мөлшері оның жемтісін сүзгілеуге пайдалана алатын қаңқа мөлшеріне байланысты екені анықталды. Сонымен қатар, дене мөлшері – мистицеттердің тіршілікке бейімделуіне ықпал ететін оң таңдаулы қасиет. Сондықтан, қаңқа мөлшері үлкен киттер таңдалып алынғандықтан, мистицеттердің популяциясы одан да ірілене түседі.

Түйісті киттер

Эхолокацияның бейімделуі тісті киттер (Odontoceti) балиндардан бөлінген кезде пайда болды және қазіргі тісті киттерді толық су ортасында тіршілік ететін археоцеттерден ажыратады. Бұл шамамен 34 миллион жыл бұрын екінші киттердің таралу кезеңінде болды. Қазіргі тісті киттер аң аулау үшін көру қабілетіне емес, сонарға сенеді. Эхолокация тісті киттерге тамақ іздеу үшін тереңге түсуге мүмкіндік берді, навигация үшін жарық қажет болмай, жаңа тамақ көздерін ашты. Тісті киттер әртүрлі жиіліктегі дыбыстық сигналдарды шығару арқылы эхолокация жасайды. Дыбыс толқындары шығарылып, нысандардан кері шағылысып, төменгі жақ арқылы қабылданады. Сквалодон бас сүйектері эхолокацияның алғашқы пайда болуына дәлел келтіреді. Сквалодон олигоценнің ерте кезеңінен орта миоценге дейін, шамамен 33–14 миллион жыл бұрын өмір сүрген. Сквалодон қазіргі тісті киттермен бірнеше ұқсастықтары бар: бас сүйегі жақсы қысылған (мұрынның бір бөлігі – қарындасқа орын беру үшін), рострам сыртқа қарай созылып, қазіргі тісті киттерге тән тұмсыққа айналған, бұл Сквалодонға оларға ұқсас сыртқы түрін берген. Дегенмен, сквалодонтидтер қазіргі тісті киттердің тікелей ата-бабалары емес деп есептеледі. Кентриодонттар сияқты алғашқы мұхиттық дельфиндер олигоценнің соңында пайда болып, миоценнің ортасында кеңінен тарады. Алғашқы киттердің қазба қалдықтары теңіз жағалауларында (дельфиндер мекендейтін жерлерде) Солтүстік Тынық мұхиты маңынан табылды; Семирострум сияқты түрлер Калифорния жағалауында (сол кездегі эстуарларда) табылған. Бұл жануарлар Еуропа жағалауларына және Оңтүстік жарты шарға тек плиоцен кезінде ғана тарады. Арктикалық киттердің ең ерте белгілі ата-бабасы – 9–10 миллион жыл бұрын миоценнің соңында пайда болған Денебола брахицефала. Баха-Калифорнияда табылған бір ғана қазба қалдық бұл отбасының бір кезде жылы суларда мекендегенін көрсетеді. Ежелгі кашалоттар қазіргі кашалоттардан тістерінің санымен, беті мен жауырының пішінімен ерекшеленеді. Мысалы, Scaldicetus-тің тұмсығы конус тәрізді болған. Олигоцен мен миоцен дәуірлеріндегі түрлердің жоғарғы жақ сүйектерінде тістер болған. Анатомиялық айырмашылықтар осы ежелгі түрлердің қазіргі кашалоттар сияқты терең теңіздегі кальмарларды аулаушы болмағанын, бірақ кейбір түрлері негізінен балық жегенін көрсетеді. Қазіргі кашалоттардан айырмашылығы, ежелгі кашалоттардың көпшілігі киттерді аулауға бейімделген. Livyatan-ның ені 3 метрге жететін қысқа және кең тұмсығы болған, бұл оған басқа алғашқы киттер сияқты күресіп жатқан үлкен жем-шөпке елеулі зақым келтіруге мүмкіндік берген. Осыған ұқсас түрлер жиынтығы «өлтіруші кашалоттар» немесе «макрорапторлық кашалоттар» деп белгіленеді. Тұмсықты киттер 20-дан астам туыстан тұрады. Бұрынғы түрлері, мүмкін, өлтіруші кашалоттар мен мегалодон сияқты ірі акулалардың шабуылына ұшыраған. 2008 жылы Оңтүстік Африка жағалауында көптеген зифидтердің қазба қалдықтары табылды, бұл қалған зифид түрлерінің жойылып кеткен жоғары әртүрліліктің қалдықтары болуы мүмкін екенін растады. Көптеген қазба бас сүйектерін зерттегеннен кейін зерттеушілер Оңтүстік Африканың барлық зифидтерінде функционалдық жоғарғы тістердің жоқтығын анықтады, бұл миоцен кезінде бірнеше туыста сору арқылы тамақтану дамығандығын көрсетеді. Жойылып кеткен зифидтердің де мықты бас сүйектері болған, бұл олардың еркектер арасындағы қарым-қатынастарында тістерін қолданғанын көрсетеді. Олар қасқырға ұқсаса да, пакицетидтердің қазба қалдықтарында көз ұяларының басқа құрлықтық сүтқоректілерге қарағанда басына әлдеқайда жақын екені көрсетілді, бірақ киттердегі көздердің құрылысына ұқсас. Олардың құрлықтан суға көшуі бас сүйегі мен тамақ өңдеу құралдарын қайта құруға әкелді, өйткені тамақтану әдеттері өзгерді. Көздер мен аяқ сүйектерінің орналасуының өзгеруі пакицетидтердің суға батыратын жануарларға айналуымен байланысты. Амбулоцетидтер де қазіргі киттерде кездесетін ұзын тұмсықтарға ие бола бастады. Олардың аяқтары (және болжамды қозғалысы) су құбыршығына өте ұқсас болды. Киттерде аяқтардың болмауы толық қалыптасқан аяқтардың регрессиясын немесе аяқ бүршігінің басталуын болдырмау емес, керісінше аяқ бүршігінің дамуын тоқтатуды білдіреді. Аяқ бүршігі киттердің ұрықтарында қалыпты түрде дамиды. Кейде ұзын аяқтарды құрайтын гендер қазіргі киттің кішкентай аяғын (атавизм) дамытады. Pakicetus-тің жамбас сүйегі құрлық сүтқоректілерінің жамбас сүйегіне өте ұқсас. Кейінгі түрлерде, мысалы, Basilosaurus-та жамбас сүйегі, енді омыртқаға және иліумға бекітілмей, кішірейтілген. Қазіргі киттердегі жамбас белдеуі бұрын пайдасыз құрылымдар деп есептелген, ешқандай мақсаты жоқ. Еркек киттердегі жамбас белдеуінің мөлшері әйелдерден өзгеше, және бұл айырмашылықтың жыныстық диморфизмнің нәтижесі деп есептеледі. Қазіргі еркек киттердің жамбас сүйектері әйелдерге қарағанда ірі, ұзын және үлкен. Жыныстық диморфизмнің көрінуіне байланысты, олар жыныстық көбею кезінде ішкі қабырғалардың арасында жасырылған еркек жыныс мүшелерін қолдауға қатысқан болуы мүмкін. Ерте археоцеттер, мысалы, Pakicetus-тің мұрын тесіктері тұмсығының соңында орналасқан, бірақ кейінірек түрлерде, мысалы, Rodhocetus-та тесіктер бас сүйегінің жоғарғы жағына қарай жылжи бастады. Бұл мұрынның жылжуы деп аталады. Қазіргі киттердің дем тесіктері су бетіне шығуға, дем алуға және ыңғайлы түрде суға батуға мүмкіндік беретін дем тесіктерге айналды. Құлақтар да ішке қарай жылжи бастады, ал Basilosaurus-та орта құлақтар төменгі жақтан дірілді қабылдай бастады. Бүгінгі тісті киттер эхолокация үшін майлы жастықшасы бар мелон мүшесін пайдаланады.

Сәулелену оқиғалары

Киттердің эволюциялық тарихында әртараптандыру мен түрленуді белгілейтін үш маңызды сәулелену оқиғасы бар. Біріншісі орта эоценде (40 млн жыл бұрын) болды, бұл кезде ертедегі киттер өзендер мен жағалаудың жақын суларынан бас тартып, Protocetidae – алғашқы толыққанды теңіз китінің пайда болуына жағдай жасады. Екінші сәулелену оқиғасының уақыты кездейсоқ емес, себебі киттердің келесі әртараптандыруы мұхиттардағы өзгерістердің жаңа экологиялық мүмкіндіктерін пайдалануына байланысты болуы мүмкін. Орта миоценнің бойымен және плиоценге дейін (12 млн жылдан 2 млн жылға дейін) болған соңғы маңызды сәулелену оқиғасы нақты бір оқиғаға байланысты емес, бірақ тіссіз киттер (odontocetes) мен мистицеттердің кең таралған түрлік кеңеюімен байланысты. Мәдениет – әлеуметтік оқыту арқылы берілетін топтық ерекше мінез-құлық. Азық табуға көмектесетін құралдарды қолдану соның бір мысалы. Дельфиннің құрал қолдануы оның тамақтану мінез-құлқына әсер етеді, бұл диетадағы айырмашылықтарға себеп болады. Сонымен қатар, құралдарды қолдану жаңа экологиялық нишалар мен жаңа жемтіктерді ашуға мүмкіндік береді. Осы айырмашылықтардың нәтижесінде популяциядағы дельфиндердің тіршілікке бейімділігі өзгереді, бұл ұзақ мерзімді эволюцияға әкеледі. Мәдениет және әлеуметтік желілер қазіргі киттердің эволюциясында маңызды рөл атқарды, дельфиндердің бірдей әлеуметтік оқыту арқылы меңгерген мінез-құлықтары бар жұптастарды бағалауын көрсететін зерттеулерде және көбею аймақтары арасында әндерді қолданатын жұмбақ киттерде (humpback whales) бұл айқын көрінеді. Әсіресе дельфиндер үшін, олардың эволюциясына генетикалық емес әсерлер мәдениет пен әлеуметтік құрылымға байланысты. 2014 жылғы зерттеуге сәйкес, Батыс Австралияның Шарк-Бей аймағындағы Индо-Тынық мұхитының бөтелке мұрынды дельфиндері (Tursiops sp.) екі топқа бөлінеді: шүмектілер (spongers) және шүмектілер емес. Шүмектілер өткір заттардан, шағаланың тікенектерінен немесе улы организмдерден қорғану үшін мұрындарына теңіз шүмектерін жабыстырады. Шүмектілер дельфиндерге жүзу қабысы жоқ балықтарды анықтауға көмектеседі, себебі эхолокация күрделі фонға қарсы оларды анықтауды қиындатады. Шүмектілер терең арналарда азықтанады, ал шүмектілер емес дельфиндер терең және жақын арналарда азықтанады. Бұл азықтандыру мінез-құлқы көбінесе анадан балаға беріледі. Сондықтан, бұл топтық мінез-құлық әлеуметтік оқыту арқылы берілгендіктен, бұл құралды қолдану мәдени ерекшелік деп есептеледі. Бұл жасөспірім еркектердің кішілеріне әлеуметтік қысым көрсетуін көрсетеді. Шындығында, жасөспірім еркектердің еркек баласына қарсы агрессия, үстемдік және қорқыту актілерін орындауы құжатталған. Климен дельфиндерінде (Stenella clymene) жүргізілген генетикалық зерттеулер олардың табиғи тарихына назар аударды, нәтижесінде түрдің пайда болуы гибридтік түрленудің нәтижесі екені анықталды. Солтүстік Атлантикада спинер дельфиндері (Stenella longirostris) мен жолақты дельфиндерінің (Stenella coeruleoalba) арасындағы гибридтік байланыс екі түрдің тұрақты мекендеу орталарын бөлісуінен туындады. Бұл үш түрдің арасындағы қарым-қатынас Клаймен және спинер дельфиндерінің анатомиясы арасындағы айқын ұқсастықтарға сәйкес болжамдалды, нәтижесінде бұрынғысы 1981 жылға дейін соңғысының кіші түрі ретінде қарастырылды, ал Клаймен дельфинінің спинер және жолақты дельфиндердің арасындағы гибрид болу мүмкіндігі осы екі түрдің анатомиялық және мінез-құлық ұқсастықтарына байланысты сұрақ тудырды.

Қоршаған орта факторлары

2013 жылы жасалған геномдық тізбектер Янцзы өзенінің дельфині немесе "байжи" (Lipotes vexillifer) геномдарында жалғыз нуклеотидтік полиморфизмдердің жоқтығын көрсетті. Бұл дельфин түрінің байджи геномдарының тарихын қайта құрудан кейін зерттеушілер генетикалық әртүрліліктің төмендеуі соңғы мұз басу кезеңінің соңында болған тар жолақты оқиғаға байланысты болған деп тапты. Бұл кезеңде теңіз деңгейі көтеріліп, жаһандық температуралар артты. Басқа тарихи климаттық оқиғалар да Янцзы өзенінің дельфині геномдық тарихымен сәйкес келіп, байланысты болуы мүмкін. Бұл жаһандық және жергілікті климаттың өзгеруі геномға қалай әсер ететінін көрсетеді, нәтижесінде түрдің бейімделу қабілеті, тіршілік етуі және эволюциясында өзгерістер пайда болады. Жерорта теңізіндегі жалпы дельфин (Delphinus delphis) популяциясының еуропалық бөлігі шығыс және батыс деп екі типке бөлінген. 2012 жылғы зерттеуге сәйкес, бұл соңғы тар жолақтың салдарынан болған, ол Шығыс Жерорта теңізіндегі популяцияның мөлшерін күрт қысқартқан. Сонымен қатар, батыс және шығыс аймақтар арасындағы популяциялық құрылымның болмауы дельфиндердің басқа аймақтары арасындағы ерекше популяциялық құрылымдармен қайшы келеді. Дельфиндердің Жерорта теңізіндегі аймақтары арасында физикалық кедергі болмаса да, экологиялық және биологиялық факторларға байланысты екі типке бөлінген. Сондықтан, шығыс және батыс дельфиндері арасындағы айырмашылықтар физикалық кедергілерден гөрі жоғары мамандандырылған экологиялық нишаны таңдаудан туындаған болуы мүмкін. Осылайша, қоршаған орта осы дельфин түрінің дифференциациясы мен эволюциясында маңызды рөл атқарады. Бөтелкелі дельфиндердің түрленуі мен түрге бөлінуі тарихи климат пен қоршаған ортаның өзгеруіне байланысты болды. Зерттеулерге сәйкес, тұқымның ішкі бөліністері климаттың қарқынды өзгеру кезеңдерімен сәйкес келеді. Мысалы, температураның өзгеруі жағалау ландшафтын өзгертіп, нишаларды босатып, бөлінуге мүмкіндік тудыруы мүмкін. Әсіресе Атлантиканың Солтүстік-Шығысында генетикалық деректер бөтелкелі дельфиндердің жағалау және пелагикалық типтерге бөлінгенін көрсетеді. Дивергенция, ең алдымен, үлкен топтың бөлініп кеткенімен байланысты. Осы оқиғадан кейін жеке топтар сәйкесінше бейімделіп, өздерінің жеке маманданған және әлеуметтік құрылымдарын қалыптастырды. Осы айырмашылықтар екі топтың бір-бірінен алыстауына және бөлек қалуына себеп болды. Жапон архипелагында қысқа қанатты киттің екі эндемикалық, ерекше түрі кездеседі: Тапанага (немесе Шиогонду) – үлкен, солтүстік түрі және Магонду – кіші, оңтүстік түрі. Осы екі түрдің таралуы көбінесе Хонсю аралының ең шығыс нүктесі маңындағы мұхит фронтымен шектеспейді. 12 ғасырда Солтүстік Тынық мұхитында ұзын қанатты киттің жойылуы Тапанаганың пайда болуына себеп болуы мүмкін, нәтижесінде қысқа қанатты киттер ұзын қанатты түрдің суық аймақтарына қоныстанды. Тэппанагаға ұқсас сипаттамалары бар киттер Ванкувер аралы мен АҚШ-тың солтүстік жағалауларында да кездеседі.