Кіріспе

Американдық жалдамалы және қылмыскер (1956–2012)

Идема он жылдық мерзімнің үш жылын өтеді. Ол 2007 жылдың сәуір айында Ауғанстанның сол кездегі президенті Хамид Карзай босатты, ал маусымның басында Ауғанстаннан Мексикаға кетіп, 2012 жылдың қаңтар айының соңында СПИДтен қайтыс болды. Х. Джон Идема 2008 жылдың қараша айында қайтыс болды.

Әскери қызмет

Идема 1975 жылдың ақпанында АҚШ армиясына қабылданып, қызметке кірді. 1977 жылы, әскери қызметін бастағаннан кейін екі жыл өткен соң, ол АҚШ Армиясының арнайы күштеріне оқуға қабылданды және біліктілік алды. 1994 жылы жасалған алаяздыққа қатысты сот процесінде алынған әскери жазбаларына сәйкес, арнайы күште бір мерзім қызмет еткеннен кейін Идемаға қайтадан әскери қызметке қабылдануға рұқсат берілмеді, мүмкін, нашар қызмет көрсетуіне байланысты. Ол 1976 жылдың 29 сәуірінен 1977 жылдың 28 сәуіріне дейін соттан тыс үш тәртіптік жазалау ісіне қатысқаннан басқа, жоғары шенді офицерлерден көптеген жағымсыз бағалар алған. Идемаға «бұйрықтарды орындамағаны, қызметтік міндеттерін дұрыс атқармағаны және жоғары шенді офицерге құрметсіздік көрсеткені» айыбы тағылды. Капитан Джон Д. Карлсон сияқты бір жоғары шенді офицер Идеманың «мен таныған ең ынтасыз, кәсіби емес және жас сарбаз екеніне күмән жоқ» деді. Идемаға құрметті түрде босатылып, АҚШ Армиясының резервіндегі 11-ші арнайы күштер тобына қосылуға рұқсат берілді, олар логистикалық қолдау көрсетумен айналысты. 1980 жылдардың басында Идема Counterr Group (сондай-ақ АҚШ-тың терроризмге қарсы тобы деп те аталады) компаниясын құрды. Компанияның веб-сайтында көрсетілгендей, ол терроризмге қарсы күрес, шабуыл тактикасы және басқа да қауіпсіздікке байланысты салалардағы сарапшылар даярлаумен айналысты. Counterr Group-тың заңдық мәртебесі мен меншігі күмәнді болды; 2004 жылы жарияланған Soldier of Fortune журналында Идема компанияның иесі ретінде аталды. Компанияның веб-сайтында Солтүстік Каролина штатындағы мекенжай көрсетілген, бірақ сол штатта компания тіркелгені туралы ешқандай жазба жоқ. Алайда, 1997 жылы Уильям Л. Лондон, Идеманы бірнеше сот ісінде қорғаған адвокат, «Counter Group, Inc.» деп аталатын компанияны құрды. 2004 жылдан бастап бұл компанияның мәртебесі «тоқтатылған» деп тіркелді. Counterr Group Academy 1970 жылдардың соңынан 1980 жылдардың соңына дейін кем дегенде он жыл бойы жұмыс істеді. Ол Нью-Йорк штатының Ред-Хук қаласындағы 199-шы тас жолдың оңтүстігіндегі шағын әуежайда орналасқан. Компанияда тұрақты қызметкерлер де, сондай-ақ Кит Идеманың басшылығымен келген қызметкерлер де болды. Кем дегенде он ресми оқу курсы ұсынылды. Оларға жалпы халыққа ұсынылатын қару қауіпсіздігінің негіздері, сондай-ақ белсенді әскери қызметкерлер мен полиция қызметкерлеріне ғана ұсынылатын тапанша, мылтық және оқпаналар бойынша бағдарламалар кірді. Раппель, қарумен және қарусыз, жердегі раппель мұнарасында ұсынылды. Объектілерде реактивті нысаналармен жабдықталған, «Хоган аллеясы» стиліндегі ішкі және сыртқы орталар бар болды. Курстар оқу бөлмесіндегі сабақтардан және далалық жаттығулардан тұрды. Барлық жоғары деңгейдегі оқулар тікелей оқ ату ортасында өтті. Жауынгерлік және шабуылдық курстар үш күнге созылды. Курсқа қатысушылар, 20 адамға дейін, объектінің ішінде тұрып, ұйықтады. Түнгі курстар жұлдызды көру құралдарымен жүргізілді. Солтүстік Каролина штатында Джонатан Идема атына тіркелген жалғыз компания – Idema Combat Systems, ол мемлекеттік жазбаларға сәйкес 1991 жылдың қаңтарында құрылып, 1994 жылдың шілдесінде таратылды. Counter Group веб-сайттары Идеманың іскер серіктесі және компанияның қазіргі директоры Томас Р. Бумбакқа тіркелген. Идема сондай-ақ әскери жабдықтар жеткізушілері үшін ұйымдастырылған конвенцияларды өткізген «Special Operations Exposition and Trade Show Inc.» компаниясына ие болды. Идемамен байланысы бар тағы екі компания бар: Isabeau Dakota, Inc. және Star America Aviation Company, Ltd. Соңғысы 2008 жылдың шілдесінде құрылған және Дубайда орналасқан авиациялық қолдау компаниясы екенін мәлімдейді. Екі компания да Солтүстік Каролинада Уильям «Скип» Лондонға тіркелген, бірақ Isabeau Dakota жасанды компания ретінде тіркелген; оның 2002 жылы ұсынылған соңғы жылдық есебінде H. John Idema (Идеманың әкесі), Poughkeepsie қаласынан президент және жалғыз лауазым иесі ретінде көрсетілген, және ол маңызды активтерді немесе бизнес қызметін көрсетпейді. Counterr Group және Star America Aviation веб-сайттары өте ұқсас, соның ішінде Идеманың Ауғанстандағы және тұтқындалғанға дейінгі суреттерін қамтиды. Солтүстік Каролинадағы Файетвиллдегі Солтүстік Альянс көмегі кейіннен иттер бағу ортасы ретінде тіркелді.

Құқықтық мәселелер

Идема кейде кәсіпкерлікпен айналысқанымен қатар, айтарлықтай қылмыстық тарихы болған. Ол жылдар бойы полиция қызметкері болып қойғандық үшін, құлпынауға қатысқандық үшін, жалған чектерді қолданғандық үшін, шабуыл жасағандық үшін, ұрланған мүлікке иелік еткендігі үшін және үйге оқ атқандығы үшін айыпталды. 1994 жылдың қаңтар айында Идема 58 компанияны шамамен 260 000 долларға алдап, 58 жағдай бойынша телеграммалық алаяқтық жасады деген айып тағылды. Ол кінәлі деп танылып, алты жылға бас бостандығынан айырылды (үш жылдан кейін мерзімінен бұрын босатылды) және содан кейін өтемақы төлеуге міндеттелді, сондай-ақ АҚШ үкіметіне де төлеуге міндеттелді. Идема Стивен Спилберг пен Dreamworks Studios-қа қарсы сотқа жүгініп, 1997 жылғы Dreamworks фильмі «Бейбітшілік жасаушы» фильміндегі кейіпкердің прототипі Идема болғанын мәлімдеді. Айып талқыланып, Идема 267 079 доллар төлеуге міндеттелді. 2001 жылдың 15 тамызында қазылар алқасы Идемаға мүліктік зиян үшін 781 818 доллар, ал моральдық зиян үшін 1 миллион доллар өтемақы төлеуді бұйырды. Бұл шешім Идеманың алдау үкімі кезінде мүлік басқарушысы оның кейбір мүліктерін заңсыз сатқаны туралы мәлімдемеден кейін қабылданды. Идема екі мүлік басқарушыны өзінің екі бизнесіне – «Арнайы операциялар көрмесі және сауда жәрмеңкесі» және «Idema Combat Systems» жабдықтары орналасқан ғимаратты күту үшін жалдады. Сот процесінде жабдықтар жоғалғаны, зақымдалғаны немесе жойылғаны және ғимарат қабырғаларында тесіктер болғаны анықталды. Идема 2000 жылдың 10 сәуірінде екі мүлік басқарушыны және олардың әйелдерін сотқа берді, бірақ кейіннен бір мүлік басқарушыны қоспағанда, қалғандары істен алынып тасталды.

Тұтқындау, сот және үкім шығару

Идема мен оның серіктестері Брент Беннетт пен Эдвард Карабальо 2004 жылғы 5 шілдеде Ауған полициясымен рейд кезінде ұсталды, сол рейдте олар сегіз ауған еркегін тапты, олардың кейбіреулері аяқтарынан байланып, беттері жабылып, қамауда ұсталған. Идеманың тұтқындалуы Абу-Грейбтегі азаптау және тұтқынға қатысты қылмыстар туралы "60 минут" бағдарламасының екінші бөлімі хабарлағаннан кейін үш айдан кейін болды. Идема генерал-лейтенант Бойкинмен және Пентагонның бірнеше жоғары лауазымды шенеуніктерімен жеке байланыста болғанын мәлімдеді, сондай-ақ сотта генерал Бойкиннің кеңсе қызметкерлерімен болған жазбаларды ұсынды, бірақ тікелей Бойкинмен емес. Ол тобының Білім министрі Юнус Кануни мен Қорғаныс министрі Маршал Мохаммад Касим Фахимге жасалған қастандықтардың алдын алғанын айтты. Сондай-ақ ол ФБР оның тобы ұстаған бірнеше экстремисті тексергенін және оны ұстағаннан кейін ФБР оның үйінен жүздеген бейнежазбалар, фотосуреттер мен құжаттарды алып кеткенін мәлімдеді. Кейбір заттар кейін Идема мен оның адвокаттарына қайтарылды. Қорғаныс министрлігінің Идемамен болған жалғыз ресми байланысы – АҚШ әскері бір ай бойы ұстаған бір тұтқынды қабылдау болды, бірақ шенеуніктер Ауғанстанда терроризм күдіктілерін ұстауға оның көмегін ұсынуын қабылдамады. 2004 жылдың басында Идема Пентагонның қауіпсіздік жөніндегі директорының міндетін атқарушы Хизер Андерсонмен байланыста болды. Андерсон Дональд Рамсфелдтің кеңсесіндегі барлау мәселелеріне жауапты бас шенеуніктің бақылауында болды. Идема Ауған сотына Андерсонның оның жұмысын мақтағанын айтты, бірақ Андерсон кейін Идеманың Ауғанстанда Пентагон үшін жұмыс істеу туралы өтінішін қабылдамағанын мәлімдеді. Идема Андерсоннің кеңсесімен байланыс орнатуға тырысты. Идема, Карабальо және Беннетт елге заңсыз кіргені, жеке түрме ұстағаны және азаптауға қатысқаны үшін айыпталды. Кейін Идема мен Беннетттің жазасы бес және үш жылға дейін қысқартылды. Карабальо Идема мен Беннетттің терроризмге қарсы күрес туралы деректі фильм түсіріп жатқанын мәлімдеді. Идемамен жұмыс істеген төрт ауғандық бір жылдан бес жылға дейін бас бостандығынан айырылды. Кейін президент Хамид Карзай оны кешіріп, АҚШ-қа қайтаруға рұқсат берді. Беннетт 2006 жылғы 30 қыркүйекте жақсы мінез-құлқы үшін мерзімінен бұрын босатылды. Карабальоның адвокаты Карабальо Ауғанстаннан кетуге бір күн қалғанда, Карабальо мен Беннетт 6x8 фут көлемді лас камерада төрт күдікті "Әл-Қаида" мүшесімен бірге тұрғанын айтты; американдық тұтқындар жақсырақ қорғау үшін басқа түрмеге көшірілді. Жақындағы бағалауда тұтқындардың бөлмесі "жайлы" деп сипатталды.

Кешірім және түрмеден шығудан бас тарту

2007 жылдың 10 сәуірінде Associated Press агенттігі Идеманың жақын арада түрмеден босатылып, содан кейін АҚШ-қа қайтарылатынын, ал Ауғанстан үкіметі оған кешірім бергенін хабарлады. Дегенмен, ол 4 сәуірде босатылды. Идема түрмеден кетуге бас тартты, алдымен өзінің паспортын, жеке заттарын және АҚШ үкіметімен ресми байланысын дәлелдейтін құжаттарын қайтаруды талап етті. Оның сөзіне қарағанда, оған 500 000 долларлық өтемақы төленуі керек еді, оның ішінде ұсталған кезде Ауғанстан үкіметі тәркілеген компьютерлер, қару-жарақ және камералар басым болды. АҚШ-тың Кабулдағы елшілігі арқылы жаңа паспорт пен Үндістанға виза алуға қаражат алған Идема өзінің заттарын қайтаруды және Беннеттке тиесілі болған үй жануарының өзімен бірге саяхаттауына рұқсат беруді талап етті. Идема АҚШ үкіметіне қарсы тағы да сотқа жүгінді, 2005 жылы өзі мен серіктестерінің заңсыз түрде қамауға алынғаны туралы алғашқы айыптауларын қайталады, бірақ енді оған азапталғаны туралы қосымша талап қосты. АҚШ округтік судьясы Эммет Г. Салливанның айтуынша, "талапкерлер АҚШ шенеуніктерінің оларды тұтқындауға бұйрық бергенін, азаптауға бұйрық бергенін, сот және апелляция кезінде оларды ақтауға қатысты дәлелдерді ұрлағанын, Ауғанстан судьяларына қысым көрсеткенін және тікелей немесе жанама түрде талапкерлерді кінәсіз деп тапқан судьяларға оларды түрмеден босатуға бұйрық бермегенін" мәлімдеді. Бұл Идеманың бұрынғы стратегиясынан – Пентагон бекіткен тапсырма бойынша әрекет еткенін дәлелдеуге тырысудан ауытқу болды. Енді назар сот процесіне, әсіресе заңды процедура сақталған-сақталмағанына, сондай-ақ оның азаптау құрбаны болғанына ауыстырылды. Екі жағдайда да Идема АҚШ үкіметін ақпаратты әдейі жасырып отыр деп айыптады. Судья Салливан ФБР мен Мемлекеттік департаментке айыптауларға жауап беруді бұйырды. АҚШ Әділет министрлігінің адвокаттары Идеманың жазасы жеңілдетілгендіктен істің қаралуын тоқтатуды сұрады. Идеманың адвокаты үкімет Идемаға кешірім беру арқылы бұрмалаушылық әрекеттерге жауап беруден жалтарды деді. Идеманың дәлелдерді жасыру туралы айыптаулары алғаш рет 2004 жылы Ауғанстандағы сотта айтылған. Шілде айының басында ер адамдар тұтқындалғанда, кассеталар ФБР-мен тәркіленді. Қарабаллоның адвокаты Майкл Скибби өтініш білгеннен кейін бірнеше апта өткен соң ғана таспалардың бір бөлігіне қол жеткізгенін мәлімдеді. Бірнеше таспалар пайдаланылды, бірақ Скибби бірнеше маңызды таспалар ФБР оларды алып алғаннан кейін зақымдалғанын, жоғалғанын немесе жартылай өшірілгенін айтты. Скибби алған кейбір бейнематериалдар сотта көрсетілді. Соттағы бейнежазбаларда Идеманың әуежайда жоғары лауазымды Ауғанстан шенеуніктерімен күшін құшақтасуы, Қанунидің оған алғыс айтуы, Идемамен жұмыс істейтін қауіпсіздік күштері, ұсталған күдіктілердің тергеу кезінде кінәларын мойындауы және ИСАФ күштерінің Идемаға көмектесуі көрсетілді. Оның тұтқындалуына қатысты жарлықтар мен айыптаулар Мексика және Американдық БАҚ-та жарияланды. Ол ерлермен және трансгендер әйелдермен жыныстық қатынаста болғаны белгілі болғанмен, Алесиге сәйкес, оның тоғыз әйелі болған, бірақ олардың тек біреуі заңды болуы мүмкін. Ол қайтыс болған кезде оның жақын туыстары жоқ деп тіркелді. Идеманың күмәнді тарихына байланысты ақпарат құралдары оның берген кез келген контентін немесе ақпаратын таратуға дайындығы үшін сынға ұшырады.

Даулар

Айтыстың негізгі мәселесі – Идеманың АҚШ үкіметінің тапсырмасымен Ауғанстанға барғаны және Солтүстік Одақтың кеңесшісі болғаны туралы мәлімдемесі. Басқа уақыттарда Идема адамдарға Ауғанстанда гуманитарлық көмек көрсетіп жатқанын немесе журналистерге "қауіпсіздік консультанты" ретінде жұмыс істегенін айтқан. Көптеген адамдар Идеманы алаяқ немесе жалғаншы деп санайды, себебі ол өзінің сөздерін растайтын нақты дәлелдер келтіруден бас тартты немесе мұндай дәлелдерді ұсына алмады. Сонымен қатар, заңды құжаттар оның өзі туралы айтқандарына қайшы келеді, бұрынғы сотталғандығы (пошта арқылы алаяқтық жасағаны үшін) және қылмыстық қызметінің тарихы да бар. Кейбіреулер Идеманың өте қысқа және маңызды емес әскери қызметіне қарамастан, өзін халықаралық терроризммен күресетін, жоғары даярланған жасырын агент ретінде елестеткенін, яғни фантазиялық бейне жасағанын болжайды (әскери қызметінің мәліметтерінде Идема арнайы күште тек қолдау қызметінде болғаны көрсетілген). Бұл пікірді 2004 жылы Идема тұтқындалған кезде Кабулдағы АҚШ әскери өкілі, майор Скотт Нельсон да қолдады. 1994 жылы Идеманың алаяқтық ісін қараған судья оның психикалық денсаулығына күдік тудырып, үкім шығару алдында оны сараптамадан өтуге міндеттеді. Сайып келгенде, ол "психикалық аурумен ауырмаса да, оның тұлғасында бұзылыс бар, ол оған ұқсас мінез-құлық танытатын адамдармен – мысалы, басшылармен, адвокаттармен, дәрігерлермен, судьялармен және биліктегі басқа да тұлғалармен қарым-қатынасына әсер етеді" делінген еді. Идеманың қолдаушылары да болды, олар көбінесе оның жағдайына симпатиямен қараған блогтарда табылды. Бұл блогтардың авторы Идеманың АҚШ әскері мақұлдаған, тіпті ресми түрде қолдаған әрекеттері үшін әділетсіз жазаланғанына сенді. Дегенмен, Идеманың мәлімдемелеріне жалпы ақпарат құралдарында қолдау көрсетілгені аз. Шындығында, Ауғанстанда Идемамен кездескен көптеген журналистер оны алаяқ деп санайды. Идемаға тиісінше баға берілмегендіктен, Скурка мен Карабалло "Кез келген қарапайым адам: Кит Идеманың тарихы" деген жұмыс атауымен деректі фильм түсіруді бастады. Рекламалық материалдарға сәйкес, бұл фильм "КГБ-нің ядролық контрабандасына, кеңес шпиондарына, араб террористеріне және ФБР-ге қарсы жалғыз "жасыл берет"тің жеке соғысының нағыз оқиғасы" болуы тиіс еді. Бірақ ол аяқталған жоқ.

11 қыркүйек шабуылдары

Шабуылдан кейінгі күні Идема Лос-Анджелестегі Fox телеарнасының KTTV арнасына "терроризмге қарсы кеңесші" ретінде сұхбат берді. Сұхбат барысында ол ұрлаушылардың төрт американдық ұшақтан өзге, үш канадалық ұшақты да басып алған болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Идема "Бостон Глоб", MSNBC, NBC, ABC, BBC және тағы да басқаларға "Әл-Қаиданың" жаттығу лагерінен түсірілген видеожазбаларды тұрақты кадрлармен бірге қайта тарату құқығын сатқанда осы жазбалардан қосымша табыс тапты.

Мемлекеттік қолдаумен жүргізілетін терроризм

Идема "Әл-Қаиданың" мемлекеттік органдармен ынтымақтастығы туралы ішкі мәліметтерге ие екенін көрсетуге тырысты. Мысалы, ол Солтүстік Корея, бірнеше Таяу Шығыс елдері мен "Әл-Қаида" арасында ынтымақтастық болғанын, сондай-ақ "Ирак, Иран және Сауд Арабиясының" "Әл-Қаидамен және 11 қыркүйектегі шабуылдармен" байланысты екенін көрсететін жеткілікті дәлел бар екенін айтты. Ол Ауғанстанда Ирак пен "Әл-Қаида" арасындағы байланыс "баршаға белгілі" екенін де мәлімдеді. Ол сондай-ақ Саддам Хусейннің басқаруымен Ирактың "Әл-Қаида" және басқа да террористік ұйымдарды "ақшамен, жабдықпен, технологиямен, жаппай қырып-жою қаруларымен" қолдағанын айтты. Ол Ресейден Иракқа, Иранға және Солтүстік Кореяға ядролық қарудың контрабандалық жолмен тасылғанын жеке білетінін де мәлімдеді.

Медиа қамту

"Жасыл берет" романының авторы Робин Мурдың "Таск-Форс Dagger: The Hunt for bin Laden" кітабында Идемаға арналған бөлімдер болды. Олар оны "Джек" деп аталатын арнайы күштер операторы деп сипаттады (оның суреті кітаптың мұқабасында да жарияланған). Мурдың білмегені, Идема кейіннен өз мәлімдемелерін қолдау үшін пайдаланатын бірнеше қияли эпизодтарды кітапқа қосыпты. Сонымен қатар, Идема кітаптың қолжазбасына өзінің және әйелінің мекенжайында тізілген қайырымдылық қорларға қаржы жәрдем беру туралы шақыруларын қосыпты. Ол Мурдың рұқсатынсыз, соңғы қолжазбаны өзгерткеннен кейін баспаға жіберді. "Random House" баспасы автордың өзі мойындамаған, қияли туындыны жариялағаннан кейін кітапты басылымнан алып тастады. 2022 жылдың 25 маусымында Oki’s Weird Stories видео блогы Idema туралы "Ұрланған батырлықтың патшасы" деген деректі фильмін жариялады. Фильмде бұрын жарияланбаған материалдар мен куәгерлердің түпнұсқа куәліктері көрсетілген.

Өлім

Идема 2012 жылдың 21 қаңтарында Мексикада ЖИТС-тен қайтыс болды.

ФБР тергеуі

Ақпарат еркіндігі туралы заңға сәйкес жарияланған құжаттар Әділет министрлігі мен ФБР 2005 жылдан бері Идеманы жетекшілік ететін белсенді тергеуді жүргізіп келгенін көрсетеді.