Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тісті дөңгелек немесе тістік
Toothed wheel or cog
a gear or wheel with metal teeth
Тістері бар дөңгелек немесе тісті дөңгелек – металл тістері бар дөңгелек. Тізбекті дөңгелек, тізбектік дөңгелек немесе жекпе дөңгелек – тістері тізбекпен, тісті тақтамен немесе басқа тесілген немесе ойыс материалмен байланысатын профильді дөңгелек. «Тізбекті дөңгелек» атауы радиалды тіректермен тізбекті ұстап тұратын кез келген дөңгелекке қолданылады. Ол тісті дөңгелектерден тікелей бірімен-бірі байланыспайтынымен және шкивтерден тісті дөңгелектерде тістері бар, ал шкивтер тегіс (тісті белбеулермен қолданылатын уақыт шкивтерін қоспағанда) екенімен ерекшеленеді. Тізбекті дөңгелектер велосипедтерде, мотоциклдерде, табанды көліктерде және басқа да машиналарда екі білік арасында айналмалы қозғалысты беру үшін немесе рельске, лентаға және т.б. сызықтық қозғалыс беру үшін қолданылады. Тізбекті дөңгелектердің ең көп таралған түрі велосипедте кездеседі, онда педаль білігінде үлкен тізбекті дөңгелек орналасқан, ол тізбекті қозғалтады, ал ол өз кезегінде артқы дөңгелек осіндегі кішкентай тізбекті дөңгелекті қозғалтады. Алғашқы автомобильдер де көбінесе тізбектік және тісті механизмдермен қозғалды, бұл тәжірибе велосипедтерден алынған. Тізбекті дөңгелектер әртүрлі конструкцияларда жасалады, әрқайсысының тиімділігі оның авторымен дәлелденеді. Тізбекті дөңгелектерде әдетте фланцтар болмайды. Кейбір тізбекті дөңгелектерде, уақыт белбеулерімен қолданылатын жерлерде, белбеуді ортада ұстау үшін фланцтар болады. Тізбекті дөңгелектер мен тізбектер де бір біліктен екіншісіне қуат беру үшін қолданылады, мұнда сырғанауға жол берілмейді, белбеулер немесе арқандар орнына тізбекті дөңгелектер, ал шкивтер орнына тізбектік дөңгелектер қолданылады. Оларды жоғары жылдамдықпен жүргізуге болады және тізбектің кейбір түрлері жоғары жылдамдықпен де шусыз болады.
A sprocket, sprocket wheel or chainwheel is a profiled wheel with teeth that mesh with a chain, rack or other perforated or indented material. The name 'sprocket' applies generally to any wheel upon which radial projections engage a chain passing over it. It is distinguished from a gear in that sprockets are never meshed together directly, and differs from a pulley in that sprockets have teeth and pulleys are smooth except for timing pulleys used with toothed belts. Sprockets are used in bicycles, motorcycles, tracked vehicles, and other machinery either to transmit rotary motion between two shafts where gears are unsuitable or to impart linear motion to a track, tape etc. Perhaps the most common form of sprocket may be found in the bicycle, in which the pedal shaft carries a large sprocket wheel, which drives a chain, which, in turn, drives a small sprocket on the axle of the rear wheel. Early automobiles were also largely driven by sprocket and chain mechanism, a practice largely copied from bicycles. Sprockets are of various designs, a maximum of efficiency being claimed for each by its originator. Sprockets typically do not have a flange. Some sprockets used with timing belts have flanges to keep the timing belt centered. Sprockets and chains are also used for power transmission from one shaft to another where slippage is not admissible, sprocket chains being used instead of belts or ropes and sprocket wheels instead of pulleys. They can be run at high speed and some forms of chain are so constructed as to be noiseless even at high speed.
Этимология
"Шикірт" термині бастапқыда тізбекке ілігіп, оны қоздыратын дөңгелектің тісті бөлігін білдірген. Ал, дөңгелектің өзі "тісті дөңгелек" деп аталған. Уақыт өте келе және осы құрылғылардың жиі қолданылуына байланысты, дөңгелек жалпы "шикірт" деп аталатын болды. Алғашқы қолданыс қазір көне деп есептеледі.
The term 'sprocket' originally applied to the projection from the wheel that caught on the chain and provided the drive to it. The overall wheel was then termed a 'sprocket wheel'. With time and common use of these devices, the overall wheel became known as a sprocket. The earlier uses would now be seen as archaic.
Көлік
Велосипед тізбектерінде тізбектің әр жағындағы тісті дөңгелектердің диаметрін (соответственно, тістер санын) өзгерту арқылы тізбектің жалпы беріліс қатынасын өзгертуге болады. Бұл дерайлерлік берілістердің негізі. Көп жылдамдықты велосипед екі немесе үш түрлі өлшемдегі жетекші тісті дөңгелектермен және 12-ге дейін (2018 жылғы мәлімет бойынша) түрлі өлшемдегі басқарылатын тісті дөңгелектермен 36-ға дейін әртүрлі беріліс қатынастарын қамтамасыз етеді. Нәтижесінде, төменгі беріліс қатынастары велосипедті көлбеуге дейін апаруды жеңілдетеді, ал жоғары беріліс қатынастары жазық жерде және төмен қарай жүргенде велосипедті қуаттырақ етуге мүмкіндік береді. Сол сияқты, мотоциклдегі тісті дөңгелектерді қолмен ауыстыру, соңғы жетек берілісінің қатынасын өзгерту арқылы үдеу және максималды жылдамдық сипаттамаларын өзгерте алады. Соңғы жетек берілісінің қатынасын артқы тісті дөңгелектің тістер санын қарсы білік тісті дөңгелегінің тістер санына бөлу арқылы есептеуге болады. Мотоциклдің стандартты берілісіне қатысты, кішкентай қарсы білік тісті дөңгелегін (азырақ тістері бар) немесе үлкен артқы тісті дөңгелегін (көп тістері бар) орнату төменгі беріліс қатынасын тудырады, бұл мотоциклдің үдеуін арттырады, бірақ максималды жылдамдығын төмендетеді. Үлкен қарсы білік тісті дөңгелегін немесе кішкентай артқы тісті дөңгелегін орнату жоғары беріліс қатынасын тудырады, бұл мотоциклдің үдеуін төмендетеді, бірақ максималды жылдамдығын арттырады.
In the case of bicycle chains, it is possible to modify the overall gear ratio of the chain drive by varying the diameter (and therefore, the tooth count) of the sprockets on each side of the chain. This is the basis of derailleur gears. A multi speed bicycle, by providing two or three different sized driving sprockets and up to 12 (as of 2018) different sized driven sprockets, allows up to 36 different gear ratios. The resulting lower gear ratios make the bike easier to pedal up hills while the higher gear ratios make the bike more powerful to pedal on flats and downhills. In a similar way, manually changing the sprockets on a motorcycle can change the characteristics of acceleration and top speed by modifying the final drive gear ratio. The final drive gear ratio can be calculated by dividing the number of teeth on the rear sprocket by the number of teeth on the counter shaft sprocket. With respect to the stock gearing on a motorcycle, installing a smaller counter shaft sprocket (fewer teeth), or a larger rear sprocket (more teeth), produces a lower gear ratio, which increases the acceleration of the motorcycle but decreases its top speed. Installing a larger counter shaft sprocket, or a smaller rear sprocket, produces a higher gear ratio, which decreases the acceleration of the motorcycle but increases its top speed.
Тізбекті тізбекті көліктер
Шенеулі көліктерде, қозғалтқыштан қуат алып, тізбекке қозғалыс беретін тісті дөңгелек жетек дөңгелек деп аталады және ол көліктің алдыңғы немесе артқы бөлігіне орналастырылуы мүмкін, ал кейбір жағдайларда екеуіне де. Тізбекті басқаратын үшінші, жоғары орналасқан дөңгелек те болуы мүмкін.
In the case of vehicles with caterpillar tracks the engine driven toothed wheel transmitting motion to the tracks is known as the drive sprocket and may be positioned at the front or back of the vehicle, or in some cases both. There may also be a third sprocket, elevated, driving the track.
Қабық және қағаз
Сприкеттер кинопроекторлар мен кинокамералардың кино тасымалдау механизмдерінде қолданылады. Бұл жағдайда сприкет дөңгелектері кинолентадағы тесіктерге кіріп, оны жылжытады. Сприкетпен тамақтандыру сонымен қатар перфокарталар үшін де қолданылды және кейбір компьютерлік принтерлерге қағаз жеткізу үшін пайдаланылады.
Sprockets are used in the film transport mechanisms of movie projectors and movie cameras. In this case, the sprocket wheels engage film perforations in the film stock. Sprocket feed was also used for punched tape and is used for paper feed to some computer printers.