Кіріспе
Жасыл түсті құм немесе құмтас – жасыл түсті құм немесе құмтас. Бұл термин, әсіресе, теңіз түбіндегі шөгінділерге қолданылады, онда көзге көрінетін мөлшерде дөңгелек жасыл түйіршіктер болады. Бұл түйіршіктер глауконит деп аталады және смектит және глауконит сияқты қабатты балшық минералдарының қоспасынан тұрады. Жасыл құм кез келген глауконитті шөгіндіні сипаттау үшін де қолданылуы мүмкін.
Greensand or green sand is a sand or sandstone which has a greenish color. This term is specifically applied to shallow marine sediment that contains noticeable quantities of rounded greenish grains. These grains are called glauconies and consist of a mixture of mixed layer clay minerals, such as smectite and glauconite. Greensand is also loosely applied to any glauconitic sediment.
Құрылу
Жасыл құм оттегісіз, органикалық қалдықтарға толы және аз шөгінді әкелінетін теңіз ортасында пайда болады.
Пайда болуы
Маңызды кездесетін орындары Солтүстік және Батыс Еуропа, Солтүстік Америка, Оңтүстік-Шығыс Бразилия және Солтүстік Африкада белгілі. Жақсы зерттелген және маңызды жасыл құмдар – Англияның Жоғарғы және Төменгі жасыл құмдары. Олар Нью-Джерси және Делавэр штаттарының жағалау жазықтарындағы эоцен және кредалық шөгінді қабаттарында кездеседі. Жасыл құм фанерозой және кеш кембрий шөгінділерінде табылғанымен, эоцен, кембрий және кредалық шөгінділерде көбірек таралған. Бұл ламинатталған, көгілдір жасыл түсті сазды-балшықты шөгінді тас, құрамында 40–80% глауконит, 10–15% калий фелдспары, 10–60% кварц, 5% мусковит, сондай-ақ 2% біотит, <1% гоетит, <1% титан және марганец оксидтері, <1% барий фосфаты және сирек жер элементтерінің фосфаттары бар. Калийге қаныққан деңгейлерде K2O 8%–12% аралығындағы мөлшерде болады, қалыңдығы глауконитті қабаттарға дейін жетеді және олар глауконитті қабаттармен байланысты, қара-жасыл түсті. Глауконит аутигенді және жоғары деңгейде жетілген. Бұл минералдың жоғары концентрациясы төмен шөгінділік жылдамдығы бар шөгінді ортамен байланысты. Глауконитті балшық тас Бамбуи алабындағы су тасқынының нәтижесінде пайда болған. Шөгіндінің шығу тегі – континенттік шеттік аймақтағы қышқыл магмалық доғасы бар (алдыңғы алап) қабық үсті фельдситтік элементтер.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда жасыл құм әдетте ерте креда дәуірінің нақты бір тау жыныстары қабаттарын білдіреді. Жоғары Гринсэнд пен Төменгі Гринсэнд арасында ерекшелік бар. Гринсэнд терминін алғаш рет Уильям Смит Англияның батысындағы глауконитті құмтастарға қолданған, кейін Велдтің ұқсас шөгінділеріне де қолданылды. Бірақ, соңынан олардың Гаульт балшығымен бөлінген екі бөлек құрылым екені анықталды. Жоғары Гринсэнд бұрын "Мальм" немесе "Батыс Сассекстің Мальм тасы" деп те аталып келген. Жоғары және Төменгі Гринсэндтің жер бетіне шығу орындары Лондон алабы мен Уэльдті қоршаған тіктеу беткейлерде кездеседі. Ең ірі жаймалары Бель-Хорс аңғарында, Бедфордширде, Кентте, Суррейде, Саут-Даунс ұлттық паркінде, Гэмпширдің басқа аймақтарында, Уайт аралында және Дорсеттегі Юра жағалауында табылады. Шағын жаймалары Девонның Блэкдаун және Холдон төбелерінде де кездеседі. Жасыл құмның топырағы әртүрлі, құнарлыдан құнарсызға дейін болады. Құнарлы топырақта каштан, қарағай және емен ағаштары өседі, ал кедей топырақтарда шотланд қарағайы мен қайың ағаштары тамыр жаяды. Гринсэнд қырқалары ұзақ қашықтыққа саяхаттауға арналған танымал бағыттар, мысалы, Кенттегі Гринсэнд жолы.
Төменгі Гринсэнд
Төменгі Гринсэнд (Лондон бассейнінің солтүстігінде Вобурн құмы деп аталады) Аптиан дәуіріне жатады. Вейлд аймағында Төменгі Гринсэнд ішінара диахронды төрт шөгіндіден тұрады: қалың Атерфилд сазы, қалың Фолкстоун қабаттары; қалың Хьют қабаттары және қалың Сэндгейт қабаттары. Лондон бассейнінің солтүстігінде де, оңтүстігінде де кездеседі, бірақ ол бассейнге жататын бор тобының астында барлық жерде қабаттаспайды; Гальт аймақтың көп бөлігінде эрозияға ұшыраған юра немесе девон тау жыныстарының тікелей үстінде жатыр.
Жоғарғы Гринсэнд
Үстіңгі Гринсэнд Альбиан дәуіріне жатады. Ол Гаульттік сазды тоғаннан күштірек ағыстар болған аймақтарда шөгіндірген құмды литофациесті көрсетеді. Төменгі Гринсэнд сияқты, ол Лондон алабының барлық бөлігінің астында кездеспейді, Дунстабл мен Татсфилд арасындағы сызықтан шығысқа қарай және Лондонның шығысындағы аумағы белгісіз Гаульт сазына біртіндеп ауысады. Үстіңгі Гринсэндтің шөгінділері Англияның оңтүстік-батысында, Блэкдаун таулары, Шығыс Девон платосы және Холдон тауларында кездеседі – бұл бір кезде әлдеқайда кеңірек болған кеңістіктің қалдықтары.
Қасиеттері мен қолданылуы
Жасыл құмның жасыл түсі темір-калий силикаты – глауконит минералының мөлшеріне байланысты, ол өте төмен сыртқы факторларға төзімді; нәтижесінде жасыл құм әлсіз және шашыраңқы болады. Ол органикалық егіс және шаруашылық тыңайтқыштарында калийдің көзі ретінде жиі қолданылатын құраушы болып табылады. Жасыл құм глаукониті химиялық алмасу қасиеттеріне байланысты суды жұмсарту үшін пайдаланылады. Манганий оксидімен қапталған жасыл құм (манганийлік жасыл құм деп аталады) ұңғыма суын тазарту жүйелерінде еріген (тотықсызданған) темір мен манганийді тотықтырғыш заттардың, әдетте калий перманганатының қосылуымен, бақыланатын pH деңгейінде жою үшін қолданылады. Жасыл құм көп таралған аймақтарда тас қабырғалар салуға арналған тас ретінде де қолданылады. Рим дәуірінде Ұлыбританияда төменгі жасыл құмнан алынған ірі ұсатылған материалдар Оксфордширдегі қыш зауыттарында жасалған ұнтақтағыштардың (іріткіш табақтардың) ішкі бетін қаптау үшін қолданылған. Соңғы кезде глауконитті жасыл құм танымал органикалық топырақ жақсартушыға айналды. Глауконит жасыл құмының ке porous қасиеттері су мен минералдарды сіңіруге мүмкіндік береді, бұл суару мен қоректік заттарды жеткізуді тиімдірек етеді (топырақ кондиционеріне қараңыз). Жасыл құмды сазды топырақтағы артық суды сіңіруге және құмды топырақта судың булануын болдырмауға болады.