Кіріспе

Юпитер атмосферасындағы тұрақты дауыл

Ұлы қызыл дақ – Юпитер атмосферасындағы тұрақты жоғары қысым аймағы, Күн жүйесіндегі ең үлкен антициклондық дауылды тудырады. Оның қызыл-қоңыр түсінің шығу тегі әлі белгісіз болғандықтан, ол Юпитердегі ең танымал ерекшелік болып табылады. Юпитер экваторынан оңтүстікке қарай 22 градусқа орналасқан бұл дауылдың жел жылдамдығы сағатына 432 километрге (268 миль/сағ) дейін жетеді. 1665 жылдан 1713 жылға дейінгі бақылаулардың бір дауылды көрсеткеніне сеніледі; егер осы болжам дұрыс болса, онда ол кем дегенде 350 жылдан бері бар. Алғашқы рет 1831 жылдың қыркүйегінде қайта байқалды, содан кейін 1878 жылға дейін 60 рет тіркелді, одан кейін үздіксіз бақылаулар басталды.

Алғашқы ескертулер

Ұлы қызыл дақ 1665 жылға дейін болған болуы мүмкін, бірақ қазіргі дақ 1830 жылы ғана көрінген болуы мүмкін, және ол 1879 жылы айқын көріністен кейін ғана жақсы зерттелді. 17 ғасырда байқалған дауыл қазіргі дауылдан мүлдем басқаша болуы мүмкін. 1830 жылдан кейінгі қазіргі зерттеу кезеңі мен оның 17 ғасырдағы ашылуы арасында үлкен уақыт аралығы бар. Алғашқы дақ ыдырап, қайта құрылған ба, әлде жай ғана жойылған ба, немесе бақылау деректері нашар болған ба – белгісіз. Бірақ Джованни Кассинидің келесі жылы сипаттаған "тұрақты дақ" туралы мәліметтері көбірек сенімді. Көрінудегі өзгерістермен Кассинидің дағы 1665 жылдан 1713 жылға дейін байқалды, бірақ 48 жылдық бақылау үзілісі екі дақтың бір екенін анықтауға мүмкіндік бермейді. Ескі дақтың бақылау тарихы қысқа, ал қазіргі дақтан қозғалысы баяу болғандықтан, олардың бір екеніне көз жеткізу қиын. Сәл құпиясы бар нәрсе – 1711 жылы Донато Крети салған және Ватикан мұражайында сақталатын Юпитер дағының суреті. Әртүрлі (ұлғайтылған) аспан денелері итальяндық көріністердің фоны ретінде пайдаланылған, ал астроном Эвстахио Манфреди олардың дұрыстығын қадағалаған. Кретидің картинасы Ұлы қызыл дақтың қызыл түспен бейнеленген алғашқы суреті болып табылады (сол кездегі телескоптарға тән оптикалық инверсияға байланысты ол Жопитердің солтүстік жарты шарына көтерілген). 19 ғасырдың соңына дейін Юпитердегі ешқандай нысан жазбаша түрде қызыл деп сипатталмаған. 1879 жылы көзге түскеннен бері ол үздіксіз бақылауда.

ХХ ғасырдың аяғы мен ХХІ ғасыр

1979 жылғы 25 ақпанда «Вояджер-1» ғарыш кемесі Юпитер маңынан өтіп бара жатқанда, Ұлы Қызыл Дақтың алғашқы егжей-тегжейлі суретін жіберді. Шамасы бір километрдей кішкентай бұлттардың да мәліметтері көрінді. Қызыл Дақтың солтүстік-батыс жағында (сол жақта) көрінетін түрлі-түсті, толқынды бұлт үлгісі – бұл өте күрделі және өзгермелі толқынды қозғалыс аймағы. XXI ғасырда Ұлы Қызыл Дақтың диаметрі кішірейіп бара жатқаны байқалды. 2004 жылдың басында оның ұзындығы бір ғасыр бұрынғыдан шамамен екі есе кіші болды, ол кезде оның диаметрі Жер диаметрінен үш есе артық болатын. Қазіргі қарқынмен есептегенде, 2040 жылға қарай ол дөңгелек пішінге келмек. Бұл дақтың неше жылға созылатыны немесе бұл өзгеріс қалыпты құбылыс па, әзірге белгісіз. 2019 жылы Ұлы Қызыл Дақтың шеттері «ұсақталып» бастады, дауылдың бөліктері үзіліп, тарап кетті. Бұл кішірейіп, «ұсақталу» кейбір астрономдардың Ұлы Қызыл Дақ 20 жылдың ішінде жойылуы мүмкін деген болжамын күшейтті. Дегенмен, басқа астрономдар Ұлы Қызыл Дақтың көрінетін мөлшері оның бұлт жабынына, ал емес, нақты, негізгі айналманың көлеміне байланысты деп санайды. Олар сондай-ақ, «ұсақталу» құбылысын басқа циклондармен немесе антициклондармен өзара әрекеттесу арқылы түсіндіруге болады, соның ішінде кішкентай жүйелердің толық сіңбеуі де осыған себеп болуы мүмкін; егер осылай болса, онда Ұлы Қызыл Дақ жойылу қаупінде емес. 2000 жылғы наурыз айында үш ақ овалдың бірігуінен пайда болған, Овал BA деп аталатын кішкентай дақ қызыл түске боялды. Астрономдар оны Кішкентай Қызыл Дақ немесе Қызыл ЖШ деп атады. 2006 жылғы 5 маусымда Ұлы Қызыл Дақ пен Овал BA бір-біріне жақындасып келе жатқандай көрінді. Бұл дауылдар әдетте екі жылда бір рет өтіп өтеді, бірақ 2002 және 2004 жылдары болған өтулер маңызды болған жоқ. Годдард ғарыш ұшу орталығының Эми Саймон Миллер дауылдардың 2006 жылғы 4 шілдеде ең жақын өтетінін болжады. Ол UC Берклидің Имке де Патер және Фил Маркуспен, сондай-ақ 2006 жылғы сәуірден бастап кәсіби астрономдар тобымен бірге Хаббл ғарыш телескопын пайдаланып дауылдарды зерттеу үшін жұмыс істеді. 2006 жылғы 20 шілдеде екі дауыл Джемини обсерваториясы арқылы бір-бірінен өтіп, бірікпегенін көрсететін суреттер түсірілді. 2008 жылғы мамыр айында үшінші дауыл қызыл түске боялды. 2016 жылы Юпитердің айналасындағы полярлық орбитаға енген «Юнона» ғарыш кемесі 2017 жылғы 11 шілдеде Юпитерге жақындағанда Ұлы Қызыл Дақтан ұшып өтті, бетке шамамен 5000 миль (8047 км) қашықтықта дауылдың бірнеше суретін түсірді. «Юнона» миссиясы барысында ғарыш кемесі Юпитер атмосферасының, әсіресе оның Ұлы Қызыл Дағының құрамын және эволюциясын зерттеуді жалғастырды. Нептун атмосферасында да Ұлы Қара Дақ деп аталатын ерекшелік бар. Бұл ерекшелік 1989 жылы «Вояджер-2» аппаратымен суретке түсірілді және ол дауыл емес, атмосфералық тесік болуы мүмкін. 1994 жылға қарай ол жойылды, бірақ солтүстікке қарай осыған ұқсас дақ пайда болды.

Механикалық динамика

Юпитердің Ұлы қызыл дағы 2008 жылы шамамен 4,5 Жер күні немесе 11 Юпитер күні кезеңінде сағат тіліне қарсы айналады. 2017 жылдың 3 сәуіріндегі мәліметтер бойынша Ұлы қызыл дақтың ені Жер диаметрінен 1,3 есе үлкен. Бұл дауылдың бұлт қабаттары айналасындағы бұлт қабаттарынан шамамен жоғары орналасқан. Дауыл ғасырлар бойы сақталып келеді, себебі планеталық бет (тек сутегі қабығы) болмайды, ол үйкеліс тудырады; атмосферада айналмалы газ ағындары бұрыштық импульсіне қарсы ештеңе болмағандықтан ұзақ уақытқа дейін сақталады. Инфрақызыл деректер Ұлы қызыл дақтың планетадағы көптеген басқа бұлттарға қарағанда суық (және биіктігі жағынан жоғары) екенін көрсетті. Дегенмен, дауылдың үстіндегі атмосфераның жоғарғы бөлігінде температура планетаның қалған бөлігінен едәуір жоғары. Төмендегі дауылдың турбуленттілігінен туындаған дыбыстық толқындар осы аймақтың қызуына себеп болатын түсіндірме ретінде ұсынылған. Дыбыстық толқындар дауылдан тік жоғары көтеріліп, атмосфераның жоғарғы қабатында жарылады, толқын энергиясын жылуға айналдырады. Бұл осы биіктікте планетаның қалған бөлігінен бірнеше жүз Кельвинге жылырақ атмосфераның жоғарғы қабатын құрайды. Атмосфералық ерекшеліктерді мұқият бақылау 1966 жылға дейін Ұлы қызыл дақтың сағат тіліне қарсы айналуын көрсетті, бұл байқаулар "Вояджер" ғарыш кемелерінен алынған алғашқы уақыт өтетін фильмдермен расталды. Дақ оңтүстік жағынан қарапайым шығысқа қарайтын және солтүстік жағынан өте күшті батысқа қарайтын ағымдармен шектелген. Дақтың шетіндегі желдің жылдамдығы шамамен 15 м/с болса да, ішіндегі ағымдар тұрақтанған сияқты, ағын немесе шығын аз. Дақтың айналу периоды уақыт өте келе қысқарды, бұл оның көлемінің үнемі азаюының тікелей салдары болуы мүмкін. Ұлы қызыл дақтың ендігі жақсы бақылау деректерінің барлық кезеңінде тұрақты болды, әдетте шамамен бір градусқа өзгереді. Алайда, оның бойлық орны үнемі өзгереді, соның ішінде ~1° амплитудасы бар 90 күндік бойлық тербеліс де бар. Юпитердің барлық ендіктерде біркелкі айналмауына байланысты, астрономдар бойлықты анықтау үшін үш түрлі жүйені анықтады. II жүйе 10 градустан жоғары ендіктерде қолданылады және бастапқыда Ұлы қызыл дақтың 9 сағат 55 минут 42 секундтық орташа айналу периодына негізделген. Дегенмен, дақ 19 ғасырдың басынан бері II жүйеде планетаны кем дегенде 10 рет "айналып өтті". Оның жылдамдығы жылдар бойы күрт өзгерді және Оңтүстік экваторлық белдеудің жарықтығымен және Оңтүстік тропикалық бұзылыстың болуымен немесе болмауымен байланысты.

Ішкі тереңдігі мен құрылымы

Юпитердің Ұлы қызыл дағы (GRS) – экватордан 22 градус төмен, Юпитердің оңтүстік жарты шарында орналасқан эллипстік пішінді антициклон. Күн жүйесіндегі ең ірі антициклондық дауыл (~16 000 км), оның ішкі тереңдігі мен құрылымы туралы көп мәлімет жоқ. Көрінетін суреттер мен бұлттарды бақылау арқылы GRS-тің жылдамдығы мен айналу жылдамдығы анықталды, ол радиусының 70–85% радиусындағы жіңішке антициклондық сақинада орналасқан және Юпитердің батысқа қарай ең жылдам қозғалатын реактивті ағыны бойымен орналасқан. NASA-ның 2016 жылғы Juno миссиясы кезінде GRS-тің құрылымдық динамикасы мен тереңдігі туралы мәліметтер беретін гравитациялық сигнал және жылулық инфрақызыл деректер алынды. GRS құрылымының тік температурасы 100–600 мбар аралығында шектеледі, ал GRS өзегінің тік температурасы шамамен 400 мбар қысымды құрайды, бұл 1.0–1.5 K-қа, GRS-тің шығыс-батыс аймақтарынан әлдеқайда жоғары, ал құрылымның солтүстік-оңтүстік жиегіндегі аймақтардан 3.0–3.5 K жоғары. GRS-тің ішкі құрылымының моделін жасау үшін Cassini миссиясының Композиттік инфрақызыл спектрометрі (CIRS) және жердегі кеңістіктік суреттеу фосфин мен аммиак аэрозольдерінің (PH3, NH3) және парагидроксибензой қышқылының құрамын GRS-тің антициклондық айналымы ішінде картаға түсірді. CIRS және жердегі суреттеуден алынған суреттер PH3 және NH3 спектрлері арқылы Юпитер атмосферасындағы тік қозғалысты қадағалайды. Алайда, NH3 құрамы туралы деректер GRS-тің оңтүстік шеткі сақинасындағы көрінетін бұлт қабатынан төмен NH3-тің айтарлықтай азаюын көрсетеді; бұл төменгі мөлдірлік атмосфералық құлдыраудың тар жолағымен байланысты. GRS-тің тереңдігі мен ішкі құрылымы ондаған жылдар бойы үнемі өзгеріп келеді; сондай-ақ, қызғылт түс беретін органикалық қосылыс – ацетилен, күрделі органикалық қосылыстар – толиндер де бар. Бұл қосылыстардың биіктігі түсқабыққа да әсер етуі мүмкін. Ұлы қызыл дақтың түсі қызылдан аққа дейін әртүрлі болады. Кейде дақ жоғалып кетеді, ол тек Оңтүстік Экваторлық белдеудегі (SEB) орналасқан Қызыл дақ ойысы арқылы ғана көрінеді. Оның көрінуі SEB-мен байланысты; белдеу ақ болғанда дақ қараңғы болады, ал белдеу қараңғы болғанда дақ әдетте ақшыл болады. Дақтың қараңғы немесе ақшыл болу кезеңдері белгілі бір уақыт аралығында кездеседі; 1947 жылдан 1997 жылға дейін дақ 1961–1966, 1968–1975, 1989–1990 және 1992–1993 жылдары ең қараңғы болды.