Кіріспе

Американдық джаз саксофонисі

Серж Шалофф (24 қараша 1923 – 16 шілде 1957) – американдық джаз баритон саксофонисі. Бибоптың алғашқы баритон саксофонистерінің бірі Шалофф жаз тарихындағы ең көркем және ашық сезімтал баритон саксофонисі ретінде танымал, оның үні «жеңіл, көбінесе естілмейтін сыбыстан, ең кең, бірақ ең әсерлі дірілмен берілген күшті дауысқа дейін» өзгерген.

Музыкалық білім беру

Серж Шалофф – пианист және композитор Джулиус Шалофф пен Бостонның жетекші фортепиано мұғалімі Маргарет Шалоффтың (кәсіби аты Мадам Шалофф) ұлы. Ол алты жасынан бастап фортепиано ойнауды үйренді, сондай-ақ Бостон симфониялық оркестрінің Мануэль Валериодан кларнет сабақтары алды. Он екі жасында Дьюк Эллингтонның баритонисті Гарри Карниді тыңдағаннан кейін, ол өзінен-өзі баритонда ойнауды үйренді. Шалофф кейінірек Леонард Федерге берген сұхбатында: «Кім мені үйрете алады? Мен [Гарри] Карниді ел аралап іздеуге шыға алмаймын» деді. Карни мен граф Базидің баритоншісі Джек Вашингтоннан шабыттанса да, Шалофф оларға еліктемеді. Оның бауыры Ричардтың айтуынша, «Ол баритонды тенор-саксофон сияқты тартып ойнайтын. Оның баритон екенін тек төменгі регистрде ойнағанда ғана білінетін. Ол жоғары ноталарда ойнайтын. Оның саусақтарының ептілігіне қарап тұратынмын, оның ойнау жылдамдығына сенбеуге болмайды. Ол өте ұқыпты, мінсіздікке ұмтылатын. Жасөспірім кезінде ол өз бөлмесінде таңға дейін отырып, бір фразаны немесе шығарманы кемелдікке жеткізгенше қайталап ойнайтын. Мен төсенішімді басыма қойып, оның әрекетіне қарсы тұратынмын, біз дауласатынбыз». Он төрт жасынан бастап Шалофф Бостонның Эссекс көшесіндегі танымал тікелей музыка орталығы – Иззи Орттың Bar & Grille-де жиі ойнайтын. Ричард Шалофф еске алды: «Оның жұмыс істеуге рұқсаты болмаған, бірақ ол өте бойжеткен, сол үшін ол Иззи Ортты көруге барып, оған ойнап көрсеткен, ал Иззи саксофонды ұнатып, менің ағамды түнгі ауысымға жұмысқа алды. Әйелім жексенбі күндері оның сол жерден аман-сау шығуы үшін дұға ететін. Менің ағам ондаған жылдар тәжірибесі бар музыканттармен бірге ойнады, ал ол он төрт, он бес жаста болса да, олармен бірдей деңгейде ойнады, олар оның шеберлігіне таң қалды және оны жұмыста қалдырды».

Үлкен топтар

1939 жылы он алты жасында Чэлофф Томми Рейнольдс тобының тенор саксофонисі ретінде қосылды. Одан кейін Дик Роджерс, Шеп Филдс және Ина Рэй Хаттонның топтарында жұмыс істеді. 1944 жылдың шілдесінде ол Бойд Рейберннің қысқа ғұмырлы биг-бендіне қосылды, онда ол Диззи Гиллеспи мен Аль Кохнмен бірге ойнады, олар өмір бойына дос болды. 1945 жылдың қаңтар айында Бойд Рейбернмен бірге ол өзінің алғашқы жазбаларын жасады, соның ішінде Диззи Гиллеспидің «Тунис түніндегі» («A Night in Tunisia») әнінен алынған «Интерлюд» әнін жазды, онда оның баритон саксофоны әннің басында естіледі. Бойд Рейбернмен бірге жұмыс істеген кезде Шалофф алғаш рет Чарли Паркерді естіді, ол оның стильдік шабытына айналды. Стюарт Николсон Паркерді слікемелеудің орнына, Шалоффтың оның үлгісінен «Паркердің ойнауының эмоционалдық негізін жақсы түсініп, оны өзінің стилі үшін бастапқы нүкте ретінде пайдаланғанын» айтады. Ричард Чалофф ағасы Нью-Йоркте Паркермен «жақын дос» болғанын айтты. Ол мүмкіндігі болған сайын онымен араласатын. Ол түнде онымен бірге ойнайтын. Менің ағам таңертеңгі 4, 5, 6-ға дейін «құспен» бірге отыратынын айтатын. Барлық бибоптер бір-бірін таба алды.

1945-6 жылдары Георги Олд және Джимми Дорси басқарған биг-бендтердегі жұмысымен қатар, Шалофф 1946-7 жылдары бірнеше кішкентай бибоп топтарымен орындады және жазды. Олардың ішінде Сонни Берманның «Big Eight», Билл Харристің «Big Eight», Ральф Бернс квинтеті, Ред Роднидің «Be Boppers» және оның жеке Серж Шалофф секстеті бар, ол Savoy лейблінде екі 78 айналымдық пластинка шығарды. Серж Шалофф 1947 жылы Вуди Херманның «Екінші тобына» қосылғанда кеңінен танылды. Бұл «Төрт бауырлар тобы» деп аталды, себебі құрамында Шалофф, Стэн Гетц, Зут Симс, Херби Стюард және кейінірек Аль Кохн болған қамыс бөлімі болды. Ол Херманның көптеген жазбаларында, соның ішінде «Four Brothers», «Keen and Peachy» әндерінде және Аль Кохнның «The Goof and I» мен «Ей, адам, асықпа» («Man, Don't Be Ridiculous») әндерінде жеке орындаушы ретінде көзге түсті.

Есірткіге тәуелділік

1947 жылға қарай Шалофф, өзінің құрмет тұтқан Чарли Паркердің үлгісімен, героинге тәуелді болды. Джин Листің сөзіне қарағанда, Шалофф Вуди Герман тобының «бас дәріханашысы және бірінші наркоманы» болған. Серж автобустың артқы орындықтарының алдына жамылғы іліп, оның артында әріптестеріне есірткі таратар еді. Уитни Баллиетт Шалоффтың «есірткіге тәуелді, зұлымдыққа бой алған беделімен» танымал болғанын жазды, оның есірткіге құмарлығы көп адамға зиян келтіргені айтылады. Ал Кохн Шалоффтың жүргізуін былай есте сақтады: «Қалай аман қалғанымызды білмеймін. Серж үнемі мас болатын. Ол ішімдікке құмар еді. Не істесе де, шектен тыс істеді. Бір күні жұмыстан кейін көлікпен келе жатырмыз. Таңғы сағат төрт болған, ол солға бұрылып, жолдың неге сонша бұзылғанын таң қалдық. Ішінде теміржолға бұрылып, рельстердің үстінен өтіп кеттік». Оның досы Ал Кохн «Ол үлкен топтарды тастаған соң ғана солист ретінде дамуға кірісті» деп мәлімдеді. Сторивиллде Шалоффпен бірге ойнаған Джей Миглиори: «Серж өте жабайы мінезді адам еді. Біз Сторивиллде жұмыс істедік, егер ол өзін жақсы сезінсе, өзінің «Дене мен жан» атты шығармасының каденциясы кезінде шалбарын біртіндеп түсіретін. Каденция аяқталғанда шалбары жерге тиеді» деді. Альбомда бес стандартты ән мен Шалоффтың өзі жазған «Zdot» атты шығармасы бар, соңы «тамаша пианист және педагог, Серждің анасы Маргарет Шалофф жазған». Алтыншы трек, Аль Киллианның «Let's Jump» әні Шалоффтың таңдауы болды, ол: «Біздің қаншалықты дамығандығымызды дәлелдедік, енді адамдарға әлі де билей алатынымызды көрсетейік» деді. Ол үш жарым ай ауруханада жатқаннан кейін, 1955 жылдың ақпан айында есірткіден толық құтылды. Альбомның ең жарқын тұстары – Шалоффтың күшті балладалары, «What's New?» және «Дене мен жан». 1956 жылғы «Метроном жылнамасында» Билл Косс соңғысын «Серждің өнерінің қорқынышты мысалы, ол (өзінің) Денесі мен жаны туралы өмірбаяндық суреттейді», – деп сипаттады, бұл өте эмоционалды джаз тыңдау тәжірибесі. 1956 жылы Шалофф елді шарлап, көбінесе альт/баритон форматта жұмыс істеді. Чикагода ол Лу Дональдсонмен бірге ойнады. Лос-Анджелесте ол Сонни Ститпен, сондай-ақ Батыс жағалауының жетекші бассисті Лерой Виннегармен бірге ойнады.

Көк Серж

Чаллоффтың Лос-Анджелестегі өнер көрсетуі 1956 жылдың наурыз айында екінші Capitol LP-сін жазуға әкелді. Барабаншы – Филли Джо Джонс, ол Майлс Дэвис квинтетімен бірге Лос-Анджелесте болды. Сонни Кларк фортепианода, ал Лерой Виннегар бас-гитарада орындады. Чаллофф «Blue Serge» атты пластинканың жазылуы туралы төмендегідей айтты: «Менің бұрынғы пластинкам, «Boston Blow up!», мұқият жоспарланған жұмыс еді. Бірақ бұл жолы мен көңілім жеңілдеп, жай ғана ойнағым келді. Мен, менің ойымша, ең жақсы ритм-секцияны таңдап алдым, оларға репетициясыз, алдын ала дайындалған күйлерсіз келуді және сәттілікке, музыканттық шеберлікке сенуді айттым. Бұл жігіттермен мен бұрын тек Джо Джонспен сегіз жыл бұрын қысқа ғана джем-сессиясында ғана ойнағанмын, бірақ олардың қабілетін білдім. Біз спонтанды сезімге ұмтылдық және ол бізге келді. Бұл мен жазған барлық нәрседен гөрі еркін және жарқын. Менің ойымша, адал джаз үшін одан жақсы ұсыныс жоқ». Чаллоффтың өмірбаянын жазған Владимир Сомоско нәтижелерді былай сипаттады: «Топтың арасындағы қарым-қатынас музыкасымен бірдей әсерлі болды, және әрбір нотаның орнында, мінсіз орындалғаны сезілді, тіпті ең ұсақ детальдар да максималды эстетикалық әсер үшін мұқият таңдалғандай. Бұл тек шеберлерге ғана тән жетістік, тіпті тұрақты топ болмаған ансамбль үшін бұл керемет құбылыс сияқты». Стюарт Николсон «A Handful of Stars» әнінде Чаллоффтың ойнауын талдап былай деді: «Парафраз оның «A Handful of Stars» орындауының негізгі бөлігіне айналады, онда ол әуенді жазылған күйінде оқудан мұқият қашады. Бір сәтте ол баритон саксофоннан күркіреген төмен нотаны шығарып, бір деммен аспаптың ең жоғарғы регистріне көтеріледі, бұл көрінетін тривиальдыққа қажетті керемет техникалық шеберлікті жасырады. Музыка жасаудағы осы шынайы қуаныш оның ойнауына жеке өмірлік күш сыйлайды». Ричард Кук пен Брайан Мортон «The Penguin Guide to Jazz» кітабында бұл альбомды «Чаллоффтың шедеврі» деп атап, оны «күшті және әсерлі» деп сипаттады. «Thanks for the Memory» әні керемет әдемі, өйткені Чаллофф импровизатордың жаңа әнді жасау туралы арманына сай келетін мелодиялық вариациялардың сериясын жасайды. «Stairway to the Stars» де сондай жақсы, ал «The Goof and I» және «Susie's Blues» әндері Чаллоффтың бибоптың негізгі элементтерімен не істеуге болатыны туралы әлі де көп идеялары бар екенін көрсетеді. Бұл маңызды жазба өзінің күшін сақтап қалды.

Омыртқа безінің қатерлі ісігі

Шалофф Батыс жағалауда жұмыс істеуді жалғастырды, 1956 жылдың мамырында Голливудтағы Starlite клубында өнер көрсетті. Сол айда гольф ойнап жүргенде, қатты арқа және іш ауруынан зардап шекті, салдарынан аяқтары қозғалмай қалды. Шалофф Бостонға қайтып келді, онда жасалған тексеру операциясы омыртқа рагынан зардап шегетінін анықтады. Оның інісі Ричард соңғы ауруын былай сипаттады: «Біз оны сол жерге [Массачусетс бас ауруханасына] алып бардық, омыртқасында зақымданулар бар екенін анықтадық, операция жасап көптеген зақымдануларды алып тастады, содан кейін рентген сәулесімен емдеді. Олар өте қиын болды. Ол жиырма немесе жиырма бес рет емделді. Сол кезде олар қатты дозада сәулелендіру жасады. Кейде өкпесінде дақтар пайда болар еді».

Ауруына және қатал емге қарамастан, Шалофф тікелей өнер көрсетуін жалғастырды. Нью-Йоркте, 1956 жылдың 18 маусымында, мүгедек арбасына отырған Шалофф Чарли Паркердің "Billie's Bounce" әнін жазуға қатысты, бұл ән Metronome All Stars альбомына енді. Ол Зут Симс, Арт Блэки, Чарльз Мингус және Билли Тейлормен бірге орындады. Шалоффтың соңғы жазбасы 1957 жылдың 11 ақпанында "The Four Brothers Together Again!" альбомы үшін жасалды, бұл Вуди Херманның "Four Brothers" тобының Vik (RCA Victor еншілес компаниясы) үшін қайта біріккен альбомы болды. "The Four Brothers" құрамына Zoot Sims, Al Cohn, Herbie Steward және Chaloff кірді, оларға Эллиот Лоуренс (пианино), Бадди Джонс (бас) және Дон Ламонд (добыл) сүйемелдеді. Кейінгі жазбаларда Чарли О'Кейн секциялық бөліктерде баритонмен ойнау үшін шақырылды, бұл Шалоффтың соло үшін күшін сақтауына мүмкіндік берді. Аль Кохн бұл шығарманы Шалофф үшін жеке орындауға арнап жазған. Ричард Шалофф: «Ол осы жазбаны жасау үшін мүгедек арбасын алып келді, білесіз. Олар оның аман қалатынына сенбеді. Сол жердегі адамдардан әңгімелер естідім. Бірақ ол тұрып ойнағанда, оның ауру екенін білмейсің. Ол өте қуатты ойнады. Жазбаны тыңдасаңыз, ол ескі Серж сияқты естіледі. Ол өзін жинап алды. Ол қалай жасады, мен білмеймін. Бірақ оның зор жігері мен төзімділігі болды». Дон Голд Down Beat журналында альбомды былай бағалады: «Өлімі алдындағы соңғы сеанс – өлімге шалдыққан адамның шұғыл көрінісі. Бұл оның ең жақсы білетін тілінде айтылған маңызды қоштасу». Шалоффтың соңғы тікелей өнер көрсетуі келесі мамыр айында Бостонның Хантингтон даңғылындағы The Stable клубында өтті. 1993 жылы сұхбат берген Чарли "Уайл" Джонсон Шалоффтың соңғы өнерлерін еске алды: «Мен Шалоффтың соңғы сахналық өнері үшін оның мүгедек арбасын "Стаблге" итергенімді есіме аламын. Ол жаман күйде болды, бірақ әлі де жақсы ойнай алды, тірекке сүйеніп тұрды. Алайда оның күші жетпеді. Ол концертті аяқтай алмады. Мен оған марихуана мен ішімдік те алып бердім. Ол оларды үнемі қолданды, тіпті ауруханада да». 1957 жылдың 15 шілдесінде қайтыс болған Шалофф Массачусетс бас ауруханасына жатқызылды. Ричард Шалоффтың айтуынша, ол мүйізін және үй жануары – маймылын өзімен бірге алып келді: «Оның әлі де анасы оған серік болу үшін алған кінкажу маймылы бар еді. Оның мүйізі де болды. Олар оны бос операциялық бөлмеге алып барып жаттықтырды, бұл оның соңғы концерті болды, ол операциялық бөлмеде жалғыз баритон саксофонмен орындады. Медбикелер, дәрігерлер және тіпті науқастар да сыртта тұрып тыңдап отырды. Ол соңына дейін күресті. Әйелі оны көріп, «Сен жеңе аласың» деп жігерлендіретін. Бірақ соңғы күні олар оған діни қызметкерді алып келді. Діни қызметкер Сержті төсекте мас күйде жатқанын көрді және ол соңғы рәсімді өзі жасауы керек деп ойлады. Серж оның ортасында оянды және қатты үрейленді, одан алыстап, «Жоқ! Жоқ! Кет!» деп айқайлады. Бірақ кейін ол беріліп кетті. Менің ойымша, ол осы кезде бәрі біткенін түсінді». Серж Шалофф келесі күні 33 жасында қайтыс болды. Ол Массачусетс штатының Саффолк округіне қарасты Ямайка жазығындағы Форст Хиллс қорымында жерленген.