Кіріспе

Негізгі тектоникалық плита 3 миллион жыл бұрын Индо-Австралиялық плитадан бөлінді. Австралиялық плита – шығыс және көбінесе оңтүстік жарты шарларда орналасқан маңызды тектоникалық плита. Бастапқыда ежелгі Гондвана құрлығының бір бөлігі болған Австралия, Үндістан солтүстікке қарай жылжуды бастағанға дейін, шамамен Үндістан мен Антарктидамен байланыста болды. Австралия мен Антарктида бұзыла бастады, ал осыдан кейін біраз уақыттан соң толық бөлініп кетті. Кейбіреулер бұл осыдан жақында ғана болды десе, көпшілігі қазір бұл одан бұрын болғанын қабылдайды. Кейіннен Австралиялық плита Үнді мұхитының астындағы Үнді плитасымен бірігіп, бір Индо-Австралиялық плитаны құрады. Дегенмен, соңғы зерттеулер бұл екі плитаның қайтадан бөлініп, кем дегенде 3 миллион жылдан бері жеке-жеке плиталар болып келгенін көрсетеді, тіпті одан да ұзақ уақыт бұрын бөлінген болуы мүмкін.

География

Солтүстік-шығыс жағы күрделі, бірақ көбінесе Тынық мұхиты тақтасымен конвергентті шекара болып табылады. Тынық мұхиты тақтасы Австралия тақтасының астына батып, Тонга және Кермадек шұңқырларын, сондай-ақ Тонга мен Кермадек аралдарының параллель доғаларын қалыптастырады. Бұл Жаңа Зеландияның Солтүстік аралының шығыс бөліктерін де көтерген. Австралиядан бөлінген және солтүстікте Жаңа Каледониядан басталып, оңтүстікте Жаңа Зеландияның суантарктикалық аралдарына дейін созылған Зеландия материгі қазір Альпілік бұзылумен белгіленген трансформациялық шекара бойымен айрылып жатыр. Жаңа Зеландияның оңтүстігінде шекара Пюйсегур шұңқыры бойымен Австралия тақтасының Тынық мұхиты тақтасының астына батуымен Маккуарри бұзылу аймағына айналады. Бұл шұңқырдың оңтүстік-батысында Маккуарри жотасы орналасқан. Оңтүстік жағы – Оңтүстік-Шығыс Үнді қырқасы (SEIR) деп аталатын Антарктика тақтасымен дивергентті шекара. Индонезия арқылы өтетін субдукциялық шекара Азияның жергілікті фаунасын Австралия фаунасынан бөлетін биогеографиялық Уоллес сызығына параллель емес. Индонезияның шығыс аралдары негізінен Еуразия тақтасында орналасқан, бірақ Австралияға байланысты фауна мен флораға ие. Оңтүстік-шығысында Сунда шельфі жатыр. Индонезияның шығысында Үнді мұхитының астында Үнді және Австралия тақталары арасындағы деформация аймағы бар сияқты, жер сілкінісі және жаһандық спутниктік навигациялық жүйе деректері Үндістан мен Австралияның солтүстікке қарай бірдей векторлармен жылмайтынын және қайтадан айрылысу процесін бастағанын көрсетеді. Бұл аймақ солтүстік 90° шығыс қырқасы бойында орналасқан. Осыған сәйкес Пилбара кратоны тақталар тектоникасының басталуы мен одан кейінгі барысы туралы мәліметтерді іздеу үшін зерттеледі. Йилгарн кратонының оңтүстік шетіндегі Маунт-Баррен тобының шөгінді жасы және цирконның шығу тегін талдау Пилбара-Йилгарн және Йилгарн-Голлер кратондарының арасындағы соқтығысулар Австралия континентін шамамен құрастырғанын көрсетеді (Даусон және басқалар, 2002). Австралия мен Шығыс Антарктида Гондванамен 570–570 млн жыл бұрын Эдиакаран (Оңтүстік Африка Куунга орогенезі) кезеңінде біріккен. Австралия тақтасы Гондвананың ыдырауынан кейін пайда болды, Антарктика тақтасынан және Зеландиядан ерте кредалық кезеңнен бастап, шамамен 70 млн жыл бұрын және Цен кезеңінде аяқталып бөлінуі аяқталды. Техникалық тұрғыдан қозғалыс – вектор және бір нәрсеге қатысты болуы керек. Бұл тақта векторларын анықтау үшін көп жұмыс жасалады, анықтамалық нүктелердің олар орналасқан тақталарды дұрыс бейнелейтініне көз жеткізіледі, себебі тектоникалық белсенділік аймақтарында бұрмалану мүмкін. Бұрынғы модельдеуде тек 8 тақта бар деген болжам жасалған, ал шындығында 52-ге дейін болуы мүмкін, олардың әрқайсысы тәуелсіз қозғалысқа ие, бірақ үлкен тақталардың қозғалысын дұрыс есептеу үшін 25 тақтаны модельдеу жеткілікті. Бұл қиюдың күрделілігіне әкелді, ол бірнеше микропластиналардың пайда болуымен және конвергенция жылдамдығының өзгеруімен шешілді, мысалы, Соломон теңізі тақтасы Оңтүстік Бисмарк тақтасы мен Тынық мұхиты тақтасының астында Нью-Британия субдукциялық аймағында батып барады. Оның оңтүстігінде Австралия тақтасы мен Вудларк тақтасы арасында Вудларк алабында теңіз түбінің таралуы жүзеге асырылады, ал Австралия тақтасының мұхит қабығының субдукциясы Оңтүстік-Шығыста Жаңа Гебридтер шұңқырында Жаңа Гебридтер тақтасының астында Вануату субдукциялық аймағында жүреді. Оңтүстікке қарай жылдамдық Торрес аралдарының солтүстігінен шұңқырдың орталық бөлігіне дейін төмендейді, содан кейін оңтүстікке қарай қайта өседі. Содан кейін Солтүстік Фиджи бассейнінде өте белсенді таралу қайта басталады, онда Австралия тақтасының жиегі Хантер сынық аймағының Фиджиге қарай трансформациялық қателері арқылы солтүстік-шығысқа қарай бұрылыс жасайды. Австралия тақтасы Солтүстік Фиджи бассейнінің оңтүстік және оңтүстік-шығыс шекарасында жоғарыда аталған Жаңа Гебридтердегі микропластиналармен, сондай-ақ Конвей риф тақтасымен және Балморал риф тақталарымен өзара әрекеттеседі. Фиджидің батысында Австралия тақтасы Лау алабының таралу орталығында Ниуафоу тақтасымен және сағат тілімен айналатын Тонга тақтасымен өзара әрекеттеседі, оның астында Тынық мұхиты тақтасы Кермадек-Тонга субдукциялық аймағында батып барады. Лау алабындағы кері арқа таралуы Австралия және Тонга тақталарының арасындағы өзара әрекеттесу сызығы бойынша оңтүстікке қарай жалғасады, Кермадек тақтасына және Жаңа Зеландияға дейін, онда Тынық мұхиты тақтасымен тікелей өзара әрекеттесу Таупо жанартаулық аймағының оңтүстігінде қайта басталады және мұндай тікелей өзара әрекеттесу Жаңа Зеландияның оңтүстігіндегі Маккуарри бұзылу аймағына дейін жалғасады. Австралияның солтүстік-шығыс тақтасы мен айналатын Тонга тақтасы, ұзын, жұқа Кермадек тақтасы және Тынық мұхиты тақтасының оңтүстік-батыс бөліктері арасындағы соқтығысу динамикасында жылдамдығы жылына шамамен 20 мм болатын және күрделі айналмалы компоненттері бар қозғалыс жүреді. Кермадек тақтасымен субдукциялық жүйелердегі Тынық мұхиты тақтасының батыстан шығысқа қарайғы конвергенция жылдамдығы, бәлкім, айту оңайырақ, Жердегі ең жылдамдардың бірі болып табылады, солтүстікте жылына 100 мм және оңтүстікте жылына 80 мм. Жаңа Зеландиядағы Альпілік бұзылудың орталық бөлігінде батысқа қарай жылжып бара жатқан Тынық мұхиты тақтасының субдукциялық компоненті жылына шамамен 40 мм құрайды. Австралия тақтасы оңтүстікте Пюйсегур шұңқырында Тынық мұхиты тақтасының астына жылына 45 мм жылдамдықпен батуды бастайды.

Солтүстік-Шығыс Үнді қырқасының 2000 км-ден астам ұзындығынан алынған деректер 1985 жылдан кейін ғана қолжеткілі болды және бұл Антарктика мен Австралия тақталары арасындағы жылына шамамен 60 мм таралу жылдамдығын көрсетті, 80° бұрышпен (Австралия тақтасының оңтүстік-батыс жағындағы Амстердам трансформациялық қатесінде шығысқа қарай сәл солтүстікке қарай), 120° бұрышпен (оңтүстік-шығысқа қарай) жылына 70 мм және Маккуарри үштік торабының оңтүстік-шығыс жағындағы Австралия тақтасының жылына 50 мм. Австралия тақтасының батыс жағындағы Каприкорн тақтасы Австралия тақтасына қатысты 45° бұрышпен (солтүстік-батысқа қарай) жылына 50 мм ± 10 мм жылдамдықпен қозғалады.